ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ 'ਚ ਕਿਉਂ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, kiran sakale
- ਲੇਖਕ, ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਬਾਂਗਲੇ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਚੇਤਾਵਨੀ: ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ
ਅਸੀਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪਰਲੀ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀਪਕ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਦੀਪਕ ਸ਼ਿੰਦੇ ਦੇ 15 ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
ਦੀਪਕ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ "ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ।"
ਦੀਪਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕੈਮੀਕਲ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਪਰਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੀਪਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਦਰਜ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।
ਦੀਪਕ ਸ਼ਿੰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 30 ਫੀਸਦ ਬੱਚੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ। ਰੇਲਵੇ ਪਟੜੀਆਂ, ਰੇਲਵੇ ਕਲੋਨੀਆਂ, ਤਹਿਸੀਲ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਡੰਕਿਨ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ।"
ਪਰਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ʼਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸਮਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਲੀ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਛਤਰਪਤੀ ਸੰਭਾਜੀ ਨਗਰ ਦੇ ਮਸਰੂਫ਼ ਖੇਤਰ 'ਕਨਾਟ' ਪਲੇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਦੇਖਿਆ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, kiran sakale
ਗੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਵਾਈਆਂ ਤੱਕ
ਬੀਬੀਸੀ ਮਰਾਠੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਦੇ ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ, ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਕ ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛਤਰਪਤੀ ਸੰਭਾਜੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਠੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਪਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੱਸੋਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇਵੇਗਾ।
ਛਤਰਪਤੀ ਸੰਭਾਜੀਨਗਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਭੰਗ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਟੇ ਗਏ ਟੋਇਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਪਏ ਮਿਲੇ ਸਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਲੱਗਣ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁਣ 12 ਤੋਂ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਬੈਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮਾਪੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਮੇਰਾਜ ਕਾਦਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆਏ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੱਠ ਬੱਚੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੇਖਿਆ।"
"ਜਦੋਂ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਲਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਆਦਤ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ 6-7 ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਦਤ ਹੈ।"
'ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਇੱਕ ਸਟੇਟਸ ਸਿੰਬਲ ਹੈ'
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, kiran sakale
ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ, ਸੁੰਨਸਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਬਾਲਗ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ?
ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਪੋਰਟਰ ਧਨੰਜੈ ਅਰਬੂਨੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰੋਮਾਂਚ, ਕੁਝ ਸਨਸਨੀਖੇਜ ਪਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਡਰੱਗ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"
ਐਡਵੋਕੇਟ ਸੰਗੀਤਾ ਜਾਧਵ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਨਸ਼ੇ ਆਮ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।"
ਕੁਝ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਕੂਲ' ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਸ਼ੇ ʼਤੇ ਚਰਚਾ ਦੌਰਾਨ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇਵੇਂਦਰ ਫੜਨਵੀਸ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਹਨ, ਨਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਜਾਂ ਸਟਾਲਾਂ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ।"
ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ʼਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਛਤਰਪਤੀ ਸੰਭਾਜੀਨਗਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰਨ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 2-3 ਦਿਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ 2-3 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ-ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਭੰਨਤੋੜ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਖਰੀਦਣ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸਦੇ ਲਈ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਪੋਰਟਰ ਧਨੰਜੈ ਅਰਬੂਨੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਨਸ਼ੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਪਰਾਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂੰਹਦਾ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਪੈਸੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸਤ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਚੋਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੈਗ, ਪਰਸ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, kiran sakale
'ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ'
ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਮੇਰਾਜ ਕਾਦਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਵਿਘਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਅਪਰਾਧ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।"
ਕਾਦਰੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਲੋਕ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।"
ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ।
ਛਤਰਪਤੀ ਸੰਭਾਜੀਨਗਰ ਦੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਬਾਹੇਕਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੰਮ ਲਈ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਰਦਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਸੜਕ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਕੋਈ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੈਂ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੱਚੇ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਚੌਰਾਹੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, kiran sakale
ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਅਪਾਹਜ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਯਾਮਿਨੀ ਕਾਲੇ ਛਤਰਪਤੀ ਸੰਭਾਜੀਨਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਹਨ। ਉਹ 25 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਯਾਮਿਨੀ ਕਾਲੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ, ਅਪਾਹਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ 'ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਪਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"
"ਫਿਰ ਇਹ ਬੱਚੇ ਦਿਨ ਭਰ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।"
ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜਲਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਦਸਵੀਂ ਜਾਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ।
ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ?
ਛਤਰਪਤੀ ਸੰਭਾਜੀਨਗਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਸਵਾਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਨਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਐਂਟੀ-ਨਾਰਕੋਟਿਕਸ ਸੈੱਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।"
"ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਲਗਭਗ 324 ਐੱਨਡੀਪੀਐੱਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 410 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 90 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਨ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।"
ਸਵਾਮੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਸਟਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਐੱਨਡੀਪੀਐੱਸ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋਵਾਂ ਲਿੰਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, kiran sakale
ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ
ਸੰਭਾਜੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਲੀਆ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ 1 ਕਰੋੜ 23 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ 2 ਕਿਲੋ 473 ਗ੍ਰਾਮ ਮੈਫੇਡ੍ਰੋਨ (ਐੱਮਡੀ) ਡਰੱਗਜ਼ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 3 ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਟ੍ਰੈਵਲ ਏਜੰਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ 'ਮਕੋਕਾ' ਤਹਿਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਿੱਲ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਨਸੂਨ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇਵੇਂਦਰ ਫੜਨਵੀਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਫਾਸਟ-ਟਰੈਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨਗੇ।
ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 2019 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 30 ਲੱਖ ਸੀ, ਭੰਗ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਸੀ, ਓਪੀਔਇਡ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 40 ਲੱਖ ਸੀ, ਸੈਡੇਟਿਵ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਸੀ, ਇਨਹੇਲੈਂਟ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 30 ਲੱਖ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਕੀਨ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ ਸੀ।
ਨਾਰਕੋਟਿਕ ਡਰੱਗਜ਼ ਐਂਡ ਸਾਈਕੋਟ੍ਰੋਪਿਕ ਸਬਸਟੈਂਸ ਐਕਟ ਤਹਿਤ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2018 ਵਿੱਚ 230, 2019 ਵਿੱਚ 252, 2020 ਵਿੱਚ 272, 2021 ਵਿੱਚ 411 ਅਤੇ 2022 ਵਿੱਚ 464 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, nmba.dosje.gov.in
'ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾ ਗੁਆਓ'
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 'ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਭਾਰਤ ਅਭਿਆਨ' ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਲਈ ਇੱਕ ਟੋਲ-ਫ੍ਰੀ ਹੈਲਪਲਾਈਨ 14446 ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਿੱਥੇ ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਬੱਚੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਦੀਪਕ ਸ਼ਿੰਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੀ ਦੂਜੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੋ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਨਾ ਗੁਆਉਣਾ।"
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੋਈ ਫੈਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਟੇਟਸ ਸਿੰਬਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਟੀਬੀ ਜਾਂ ਏਡਜ਼ ਵਰਗੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।
ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਦਲ 'ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੀ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦੇਣਾ' ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਗੱਲਬਾਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਲਈ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੂਚਨਾ
ਨੋਟ: ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਥੈਰਿਪੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਸਿਕ ਬੀਮਾਰੀਆ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਨੋਚਕਿਤਸਕ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਨੰਬਰਾਂ ਉੱਪਰ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਕੇ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਮੰਤਰਾਲਾ-1800-599-0019
ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਹਿਊਮਨ ਬਿਹੇਰਵੀਅਰ ਐਂਡ ਅਲਾਈਡ ਸਾਇੰਸਿਜ਼-9868396824, 9868396841, 011-22574820
ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਐਂਡ ਨਿਊਰੋ ਸਾਇੰਸਿਜ਼-080 - 26995000
ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਐਂਡ ਅਲਾਈਡ ਸਾਇੰਸਿਜ਼-011 2980 2980
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
