'ਇੱਕ ਵੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ', ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਮੁਖੀ ਅਮਰ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਿਸ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਇਆ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਮਰ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਸਿਸਟਮ (ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ) ਦੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਡਿਲੀਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਰੱਖਿਆ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ।

ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਰੱਖਿਆ ਸੌਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ।

ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਟੇਲਥ ਜਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 'ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਟੇਲਥ' ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਅਤੇ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ।

ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਮੁਖੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸਾਬਕਾ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਮੁਖੀ ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਵੀਆਰ ਚੌਧਰੀ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ) ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਐੱਨਡੀਟੀਵੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਵੀਆਰ ਚੌਧਰੀ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ) ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਠੋਸ ਭਰੋਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਅਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨਗੇ।"

"ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।"

ਰੱਖਿਆ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਅਤੇ ਡਿਲੀਵਰੀ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਗੈਪ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪਹਿਲਗਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਅਤੇ 7 ਮਈ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਸਨ।

10 ਮਈ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।

ਇਸ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਝੜਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ।

ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ

ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡਸਟਰੀ (ਸੀਆਈਆਈ) ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਪਾਰਕ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ, ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਮਰ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।"

ਏਅਰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ਕਿਹਾ , "ਅਸੀਂ ਸੌਦੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਵਾਅਦਾ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ ਜੋ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ?"

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ 'ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ' ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਹੁਣ 'ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਇਨ ਇੰਡੀਆ' ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੈ।"

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਹਥਿਆਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਈ ਵਾਰ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਡਿਲੀਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਅਰ ਚੀਫ਼ ਮਾਰਸ਼ਲ ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਾਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਲਦੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਸ 'ਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"

ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ 83 ਹਲਕੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਤੇਜਸ ਐੱਮਕੇ 1ਏ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਲ 2021 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਏਅਰੋਨਾਟਿਕਸ ਲਿਮਟਿਡ (ਐੱਚਏਐੱਲ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਨੇ 70 ਐੱਚਟੀਟੀ T-40 ਬੇਸਿਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਲਈ ਐੱਚਏਐੱਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਵੀ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ ਇਸ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।

ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਏਅਰ ਪਾਵਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।"

ਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਆਪਣੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।"

ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (ਡੀਆਰਡੀਓ) ਵਧੇਰੇ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗਣ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਅੱਜ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।"

"ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਤੇਜ਼ ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜੇ ਦੇਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।"

ਮਾਹਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ

ਰੱਖਿਆ ਮਾਹਰ ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।"

ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 36 ਤੋਂ 40 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"

"ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਨੂੰ 12 ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਸੱਤ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।"

ਉਹ ਨਵੀਨਤਮ ਐਡਵਾਂਸਡ ਮੀਡੀਅਮ ਕੰਬੈਟ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ (ਏਐੱਮਸੀਏ) ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣੇ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ 2035 ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲੱਗਣਗੇ।

ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 13 ਸਾਲ ਲੱਗਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੇਕਰ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਰਿਹਾ ਤਾਂ।

ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਭਾਰਤ ਨੇ 2007-08 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਨਾਲ AFGFA ਯਾਨੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।"

"ਗੱਲਬਾਤ 11 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 24 ਕਰੋੜ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਵੀ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਪਰ 2018 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।"

"ਪਰ ਰੂਸ ਇਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੱਜ ਰੂਸ ਦਾ ਐੱਫ਼ਜੀਐੱਫ਼ਏ ਸੁਖੋਈ-57 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸਟੇਲਥ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 42 ਸਕੁਐਡਰਨ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ 30 ਸਕੁਐਡਰਨ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਕੁਐਡਰਨ ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਕੋਲ ਮਹਿਜ਼ 28 ਸਕੁਐਡਰਨ ਬਚੇ ਰਹਿਣਗੇ।

ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਨੇ 2018-19 ਵਿੱਚ 114 ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੋਈ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੀ। ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਏਅਰ ਚੀਫ਼ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦਾ ਦਰਦ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।"

"ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਜਹਾਜ਼ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਕੀਨਨ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਆਪਣੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।"

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਰਾਫ਼ੇਲ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ 2007-08 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਮਿਲੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਸਦੀ ਡਿਲੀਵਰੀ 2018 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੇਜਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜੋ ਹਲਕੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ (ਐੱਲਸੀਏ) ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਚਰਚਾ 1981 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।"

"ਸੀਏਜੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ 45 ਫ਼ੀਸਦ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਨੂੰ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਇੰਜਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"

"ਅਸੀਂ ਸਟੇਲਥ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਲਈ ਇੰਜਣ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਇੰਜਣ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਇੰਜਣ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੇ।"

"ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਇੰਜਣ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲਾਇਸੈਂਸ ਅਧੀਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।"

"ਅਰਜੁਨ ਟੈਂਕ ਦਾ ਇੰਜਣ ਜਰਮਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਜਸ ਦਾ ਇੰਜਣ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਇੰਜਣ ਵੀ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ।"

ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਮੁਤਾਬਕ, "ਏਅਰ ਚੀਫ਼ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਪਕਰਨ ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।"

ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਤਾਕਤ

ਗਲੋਬਲ ਫਾਇਰ ਪਾਵਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ , 2025 ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਟ੍ਰੈਂਥ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਠ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।

ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ 145 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 12ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਕੋਲ ਤਕਰੀਬਨ 22 ਲੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ, 4,201 ਟੈਂਕ, ਤਕਰੀਬਨ 1.5 ਲੱਖ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਵਾਹਨ, 100 ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਤੋਪਖਾਨੇ ਅਤੇ 3,975 ਟੋਏਡ ਤੋਪਖਾਨੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਲਟੀ ਬੈਰਲ ਰਾਕੇਟ ਤੋਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 264 ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਕੋਲ 3 ਲੱਖ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਏਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ 2,229 ਜਹਾਜ਼ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 513 ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ 270 ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 130 ਅਟੈਕ, 351 ਟ੍ਰੇਨਰ ਅਤੇ ਛੇ ਟੈਂਕਰ ਫ਼ਲੀਟ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੰਗਾਂ ਕੋਲ ਕੁੱਲ 899 ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 80 ਹਮਲਾਵਰ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਹਨ।

ਭਾਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫੌਜ ਕੋਲ 1.42 ਲੱਖ ਨੌਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਕੁੱਲ 293 ਜਹਾਜ਼ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਕੈਰੀਅਰ, 13 ਡਿਸਟ੍ਰਾਇਰ, 14 ਫ੍ਰੀਗੇਟ, 18 ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਅਤੇ 18 ਕਾਰਵੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਕੋਲ 311 ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ, 56 ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ 63 ਲੱਖ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੜਕ ਅਤੇ 65 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰੇਲਵੇ ਕਵਰੇਜ ਹੈ।

ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

(ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTER, WhatsApp ਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)