ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ: 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਨੇਪੋਲੀਅਨ' ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ

ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਕਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਇੱਕ ਯੋਗ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੇ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਵਰਣਨ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਸਤੰਭ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, "ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਗਲ਼ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕੋਮਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।"

"ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਦਰਬਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸਮਾਏ ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਤਰ ਗਏ। ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੇਰੀ ਹੈ।"

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਲਈ ਸੱਤਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦਾਵੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲੀ ਸੀ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਸੱਤਾ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਵੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮ ਕਾਚ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਾਚ ਨੇ ਗੱਦੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਕਾਚ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਕੇਪੀ ਜੈਸਵਾਲ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਚ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੇ ਬਗਾਵਤੀ ਭਰਾ ਭਸ਼ਮ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਗੋਯਲ ਅਤੇ ਲਾਲਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪਾਂਡੇ ਦਾ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਚ ਅਤੇ ਭਸ਼ਮ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਭਸ਼ਮ ਨੇ ਗੁਪਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਗੱਡੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਕੁਝ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਉਪਾਧੀ ਹੈ।

ਰਾਧਾਕੁਮੁਦ ਮੁਖਰਜੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਗੁਪਤਾ ਐਮਪਾਇਰ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਉਪਾਧੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤੱਟ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।"

ਕਵੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੂਰਵੀਰ ਵੀ

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦਾ ਜਨਮ ਸਨ 318 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਕਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਕਵੀਰਾਜ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਵਾਸੁਬੰਧੁ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਿੱਕਿਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।

ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, 'ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ "ਪਰਸ਼ੁ" ਅਰਥਾਤ ਫਰਸੇ, "ਸ਼ਰ" ਭਾਵ ਤੀਰ, "ਸ਼ੰਕੁ" ਭਾਵ ਭਾਲਾ, "ਸ਼ਕਤੀ" ਮਤਲਬ ਬਰਛੀ, "ਅਸਿ" ਮਤਲਬ ਤਲਵਾਰ, "ਤੋਮਰ" ਭਾਵ ਗਦਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨਾਲ ਧੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।'

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਯੋਧਾ, ਸ਼ਾਸਕ, ਕਵੀ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇੱਛਾ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਟੀਚੇ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।

ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੀਤੀ

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਂ ਰਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਂ ਰਾਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਕਾਫ਼ੀ ਕਠੋਰ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਬਲ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਬਾਰਾਂ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਸਾਥਰੋਂਗਲਾ ਸੰਗਟਮ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ: ਅ ਮਿਲਟਰੀ ਜੀਨੀਅਸ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕਾਰਨ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ 'ਤੇ ਪਾਟਲਿਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨਾ ਇੰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰਦਰਾਜ਼ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ, ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਣਾਂ ਲਈ 'ਬਫ਼ਰ ਸਟੇਟ' ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।"

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਚਰਮ 'ਤੇ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦਾ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਮ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਭੇਜਦੇ ਸਨ।

ਏਐਲ ਬਾਸ਼ਮ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਵੰਡਰ ਦੈਟ ਵਾਜ਼ ਇੰਡੀਆ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਸਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਮੌਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕਜੁੱਟ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੀ। ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਂ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਲੜਾਕੂ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਕਾਂਚੀਵਰਮ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਅਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਮਾਤਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।''

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ

ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ 'ਧਰਮ-ਪ੍ਰਾਚੀਰ ਬੰਧੁ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਰਵੱਈਆ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬੋਧਗਯਾ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਮੱਠ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਵਾਏ ਅਤੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਰਾਧਾਕੁਮੁਦ ਮੁਖਰਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਬਣਾਏ। ਆਪਣੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਲਈ ਸੋਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਿਆ।"

ਡਾਕਟਰ ਐੱਚਸੀ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਨੇ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਪੌਲੀਕਲ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਐੱਨਸ਼ਿਏਂਟ ਇੰਡੀਆ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਵਿਚਾਰਧਾਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਹਮਾਇਤੀ ਸੀ, ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਸੀ। ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ ਪਰ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਨਤੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਲੋਕ ਆਰਥਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।"

ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਰਾਟ

ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੰਧਾਰ, ਕਾਬੁਲ, ਬੈਕਟਰੀਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਬੰਧ ਉਸਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤਾਮਿਲ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ।

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਮਦਰਦੀ ਰਹੀ। ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਪਤ ਸਮਰਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸਮਰਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।

ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਰਾਧੇਸ਼ਰਨ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ "ਸਮਰਾਟ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ" ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਰਾਟ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦੂਜੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸੀ। ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ।"

ਇੱਕ ਵੀ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਪਹਿਲੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਮੌਰਿਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫੌਜ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਲਗਭਗ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ ਹੈ।

ਡਾਕਟਰ ਵਿਸੈਂਟ ਸਮਿਥ ਨੇ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨੇਪੋਲੀਅਨ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਦੂਰ ਤੋਂ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਟਾਪੂਆਂ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਇਕਾਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਸਨ, ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਵਿੰਦ ਗੋਖਲੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, "ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਪਤ: ਲਾਇਫ਼ ਐਂਡ ਟਾਇਮਜ਼" ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਨੇਪੋਲੀਅਨ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥ ਜੇਤੂ ਸੀ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇਪੋਲੀਅਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਵਿਸਥਾਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਵੱਲ ਕਾਫ਼ੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਨੇਪੋਲੀਅਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਫੌਜੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਵਕਟਕੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।"

ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ

ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਸੀ। ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਜੋ ਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

ਬੀਜੀ ਗੋਖਲੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, "ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ: ਲਾਇਫ਼ ਐਂਡ ਟਾਇਜ਼ਮ" ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਯੱਗ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੱਕੇ ਬਣਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਲੀਦਾਨ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਘੋੜਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।"

ਸਮੁੰਦਰਗੁਪਤ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਮਗਰੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੁਨਰ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਰੀਸ਼ੇਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ, "ਅਜਿਹਾ ਕਿਹੜਾ ਗੁਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ?"

ਸਮੁੰਦਰਗੁਪਤ ਦਾ ਕੱਦ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਕਿਆਂ 'ਤੇ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਲੰਬੇ, ਸੁਚੱਜੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਮੁੰਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਰੰਟ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲੜੀਆਂ। ਰਾਧਾਕੁਮੁਦ ਮੁਖਰਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਇੱਕ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੀਤੇ ਵਰਗੀ ਫੁਰਤੀ ਅਤੇ ਗਤੀ ਸੀ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਏਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰਗੁਪਤ ਕੋਲ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਇੱਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੁਪਰਮੈਨ ਦੇ ਸਨ। ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ 45 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 380 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ।

ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

(ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTER, WhatsApp ਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)