ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਪਿੰਡ ਬਣੇ ਸ਼ੰਭੂ ਉੱਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ
- ਲੇਖਕ, ਆਰਜਵ ਪਾਰੇਖ ਅਤੇ ਗੁਰਜੋਤ ਸਿੰਘ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਟੀਮ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਖਨੌਰੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਧਰਨੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੜਕ ’ਤੇ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰਾਲੀਆਂ ਦਾ ਕਾਫਲਾ ਖੜਾ ਹੈ।
ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਫ਼ਦ ਵਿਚਾਲੇ ਕਈ ਦੌਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 13 ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਧਰਨੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ 'ਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੀ ਝਲਕ ਅਸੀਂ 91 ਸਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ।
ਸ਼ੰਭੂ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, "ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਅਸਫ਼ਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।"
ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਹੀ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਵਾ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਸਨ।"
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਸਾਨ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਣਗੇ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਪੈਕੇਜ ਦੇਣ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਬਾਰੇ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਐਮਐਸਪੀ ਲੈਣ ਆਏ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪੈਕੇਜ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾਵਾਂਗੇ?"
ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਸ ਵਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਟਰਾਲੀਆਂ ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ।
ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਲਾਈਨ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆਏ ਹਨ। ਅਜੇ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਆਉਣੇ ਹਨ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਰਾਸ਼ਨ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਰਹਾਂਗੇ।''
ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਫੀ ਸੁਚੇਤ ਨਜ਼ਰ ਆਏ।
ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਾਫੀ ਗੰਭੀਰ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਕਿ ਮੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਬਾਰੇ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, “ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਮੌਜੂਦਾ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਹੋਇਆ
- ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚਾ ਗ਼ੈਰ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੋਰਚਾ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
- ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਖਨੌਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਰੋਕਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਲ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
- ਕਿਸਾਨ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਈ ਕਈ ਗੇੜ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 5 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਐੱਮਐੱਸਪੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
- ਕਿਸਾਨ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਮਗਰੋਂ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
- ਇਸੇ ਵਿਚਾਲੇ 22 ਸਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ੁਭ ਕਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
- ਕਿਸਾਨ ਐੱਮਐੱਸਪੀ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਾਰੰਟੀ ਸਣੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ?
ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਟਰਾਲੀ 'ਚ ਰੁਕੇ ਸਤਿਗੁਰ ਅਤੇ ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਿਲੇ। ਦੋਵੇਂ 32 ਸਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਇੱਕੋ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਹਨ।
ਦੋਵਾਂ ਕੋਲ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਡਰਾਈਵਰ ਬਣ ਕੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਡਕਟਰ ਵੀ।
ਸਤਿਗੁਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਣਾ ਪਵੇ।"
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖਾਦ ਵੀ ਪਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਲਈ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵੀ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਕਮ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਖਾਲਾ ਹੋ ਸਕੇ।
ਜਦਕਿ ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, “ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਅਦੇ ਵੀ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ 13 ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਟੀਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਲਈ ਬੈਠਾ ਹੈ।”
ਸਤਿਗੁਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ, “ਇਕ ਟਰਾਲੀ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਟਰਾਲੀ ਮੈਂ ਕਿਰਾਏ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਖਰਚ ਕਰਾਂਗੇ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ”
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਹੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, bbc
ਸਤਿਗੁਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੋਭੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਈ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਵਿਕ ਗਈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨਾ ਉਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ, ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਿਸਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ।”
ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਦੇਣ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਣ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫਰੇਬ ਹੈ।
ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਸਾਨ
ਜਿੱਥੇ ਹਰਿਆਣਾ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੈਰੀਕੇਡ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ 100 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਸਾਨ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰਾਤ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਤੱਕ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗਾਰਡ ਖੜ੍ਹੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਡੀ ਡਿਊਟੀ ਇਸ ਲਈ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਏ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਰਹੱਦ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਸਾਡੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਣਚਾਹੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੇ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ।''
ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ''ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵਾਹਨ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਡਿਊਟੀ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ।"
ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ
ਰਾਤ ਦੇ ਕਰੀਬ 10:30 ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇੱਕ 30 ਸਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਪੱਥਰੀ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਦਰਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਤੁਰੰਤ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਈ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੰਬੂ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਫਸਟ ਏਡ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ।
ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। ਸਿੰਘੂ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਦੋਸਤ ਬਣਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੰਭੂ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, “ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਲੇਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕੌਫੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, bbC
ਸ਼ੰਭੂ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਵੇਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਕਰੀਬ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 'ਚ ਫੈਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਆਰਜ਼ੀ ਪਿੰਡ 'ਚ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਚਾਹ ਉਬਲਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਠੰਢ ਵੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਾਰ ਧਰਨੇ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਸਾਨ ਮੰਜਿਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਤੇ ਕਿਸਾਨ ਤਾਸ਼ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੰਨੇ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਰਸ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਕੱਟਣਾ ਇੰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।
ਪਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੰਘੂ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਠੋਸ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਰੋਕਣ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਰਾਹ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖੇ ਹਨ।
ਸਿੰਘੂ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਚ ਕਿਸਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੰਭੂ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਠੋਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਸੰਸੇ ਹਨ।
ਉਧਰ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ੁਭਕਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ 6 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਕੂਚ ਕਰਨਗੇ।
ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜਣ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਕਿਸਾਨਾਂ 'ਚ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸਾਨਾਂ 'ਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, “ਸਾਨੂੰ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕਰੇਗੀ। ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਵੇਗੀ, ਸਾਨੂੰ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਨਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਗੇ।"
