ફૂડ પૅકેટ પર ગેરમાર્ગે દોરતા દાવાને લઈને કંપનીઓ સામે કેસ કેવી રીતે નોંધી શકાય?

ડિસેમ્બરમાં કૅડબરી કંપનીએ તેના લોકપ્રિય હેલ્થ ડ્રિંક બૉર્નવીટાની નવી શ્રેણી લૉન્ચ કરી હતી જેમાં શુગરની માત્રા 15 ટકા ઘટાડી હોવાની જાહેરાત કરી હતી.

'ફૂડફાર્મર' નામની ન્યુટ્રિશન ચૅનલ ચલાવતા ઇન્ફ્લૂએન્સર રેવંત હિમાત્સિન્કાની કોશિશનું આ પરિણામ હતું. તેમણે બૉર્નવીટામાં 50 ટકા શુગર હોવાનો દાવો કરતો વીડિયો પોસ્ટ કર્યો હતો. આના કારણે કેન્દ્ર સરકારે પણ કૅડબરીને નોટિસ મોકલી અને લોકો દ્વારા કંપની સામે ભારે વિરોધ નોંધાવવામાં આવ્યો હતો.

ભૂતકાળમાં પણ ઘણા ગ્રાહકો તેમજ સરકારી સત્તાધીશો ખાદ્ય ઉત્પાદનો પર ગેરમાર્ગે દોરનારા દાવાઓને લઈને કંપનીઓને કોર્ટમાં લઈ ગયા હતા. એવા કેટલાક કિસ્સાઓ પર નજર કરીએ.

એક બિસ્કિટ ઓછું નીકળતા એક લાખનો દંડ

સપ્ટેમ્બર-2023માં ચેન્નાઈની ગ્રાહક અદાલતે કંપની ITCને 'સનફીસ્ટ મૅરી લાઇટ'ના પૅકેટમાં 16 બિસ્કિટ છે તેવું ખોટું લખવા બદલ એક લાખ રૂપિયાનો દંડ કર્યો હતો. કેમ કે, વાસ્તવમાં પૅકેટમાં માત્ર 15 બિસ્કિટ હતાં. ચેન્નાઈના એક ગ્રાહક પી દિલ્લીબાબુએ બિસ્કિટનાં બે પૅકેટ ખરીદ્યાં અને જોયું કે તેમાં માત્ર 15 જ હતાં. 16 ને બદલે 15 બિસ્કિટ હતાં.

તેમના જણાવ્યા અનુસાર કંપનીને રોજનું એક બિસ્કિટ ઓછું આપવાના લીધે લગભગ 29 લાખ રૂપિયાનો લાભ થયો હતો.

કંપનીએ દાવો કર્યો હતો કે, બિસ્કિટ વજન પ્રમાણે વેચાય છે અને 15 બિસ્કિટનું વજન પૅકેટમાં જાહેરખબર મુજબ હતું.

જોકે, કોર્ટે આ વાત સ્વીકારી ન હતી. અદાલતે જણાવ્યું હતું કે, કંપનીએ "અન્યાયી વેપાર પ્રથા અને ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવા માટે સેવામાં ખામી" કરી છે.

તેણે કંપનીને આ દાવાની જાહેરાત બંધ કરવા પણ કહ્યું અને વધારાના રૂ. ચૂકવવા પણ કહ્યું. 10,000 દિલ્લીબાબુને મુકદ્દમાના ખર્ચ માટે ચૂકવવામાં આવ્યા હતા.

ઍમવે પ્રૉડક્ટ્સ સામે કેસ

એમવે પ્રૉડક્ટ્સ ઘણી વખત કોર્ટમાં વિવાદોમાં ઘેરાયેલી રહી છે. 2017માં દિલ્હીમાં નેશનલ કન્ઝ્યુમર ફૉરમે એમવે (Amway)ને તેનાં બે ઉત્પાદનો Amway Madrid Safed Musli (Apple) અને કોહિનૂર આદુ લસણની પેસ્ટને બજારમાંથી દૂર કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. કન્ઝ્યુમર ગાઈડન્સ સોસાયટી ઑફ ઇન્ડિયા દ્વારા કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. જે બિન-લાભકારી ગ્રાહક અધિકાર સંસ્થા છે.

તેઓએ દલીલ કરી હતી કે, મુસલીમાં વર્ગ-2ના પ્રિઝર્વેટિવ્સ છે જે લેબલ પર જાહેર કરવામાં આવ્યાં ન હતાં તેથી ઉત્પાદન ખોટી બ્રાન્ડેડનું હતું. લસણની પેસ્ટ માટે તેઓએ કહ્યું કે, ઉત્પાદનમાં યોગ્ય પ્રિઝર્વેટિવ્સ નથી અને તેથી તે ભેળસેળયુક્ત છે. તેણે કંપનીને તેનાં ઉત્પાદનો અંગે સુધારાત્મક જાહેરાત આપવાનું પણ કહ્યું હતું.

કંપની દ્વારા થયેલી આ એક "અયોગ્ય વેપાર પ્રથા" હતી. તેમજ કંપનીને 1 લાખ રૂપિયાનો દંડ પણ ફટકાર્યો હતો. અને 1 લાખ રૂપિયા ગ્રાહક કલ્યાણ ફંડમાં જમા કરવા પણ આદેશ અપાયો હતો.

અગાઉ 2015માં એક ખાદ્ય સુરક્ષા અદાલતે એમવેને તેના ન્યુટ્રિલાઇટ ડેઇલી હેલ્થ સપ્લિમેન્ટ પ્રૉડક્ટથી વિવિધ સ્વાસ્થ્ય લાભોનો દાવો કરવા બદલ રૂ. 10 લાખનો દંડ ફટકાર્યો હતો. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે, કંપનીએ તેના દ્વારા કરવામાં આવેલા વિવિધ દાવાઓ માટે કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા આપ્યા નથી. જેમ કે આ ઉત્પાદનમાં કોઈ વિશિષ્ટ કુદરતી પદાર્થ છે કે નહીં. જોકે, કંપની દ્વારા આની સામે અપીલ કરવામાં આવી હતી.

ભ્રામક જાહેરાતો

કંપનીઓ ઘણીવાર તેમની જાહેરાતોમાં મોટા દાવાઓ કરે છે. તાજેતરમાં દિલ્હી હાઈકોર્ટે ડાબરને આવો જ એક દાવો કરતા અટકાવી હતી.

ડાબર વિટા - એક હેલ્થ ફૂડ ડ્રિંક જે "ભારતનું શ્રેષ્ઠ રોગપ્રતિકારક શક્તિવર્ધક ડ્રિંક" હોવાનો દાવો કરે છે અને એવો પણ દાવો કરે છે કે, "વિટા સિવાય કોઈ અન્ય હેલ્થ ડ્રિંક તમારા બાળકને વધુ સારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ આપતું નથી".

ધી ઍડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયા જે જાહેરાતો માટે સ્વ-નિયંત્રિત સંસ્થા છે તેમને ફરિયાદો પ્રાપ્ત થઈ કે, આ દાવાને વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું નથી.

તે પછી એવું માનવામાં આવે છે કે, આ દાવો "અતિશયોક્તિ દ્વારા ગેરમાર્ગે દોરનારો છે અને ગ્રાહકોના મનમાં વ્યાપક નિરાશા પેદા કરે તેવી શક્યતા છે" અને ડાબરને આ જાહેરાતો પાછી ખેંચી લેવાની ભલામણ કરી હતી. પરંતુ ડાબરે દિલ્હી હાઈકોર્ટ સમક્ષ દાવો કર્યો કે જાહેરાતો સાચી છે.

અદાલતે નોંધ્યું કે, જાહેરાતોમાં "પ્રૉડક્ટને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચનાત્મક લખાણ સાથે પ્રશંસા કરવાની’ છૂટ છે પરંતુ એમાં "ભ્રામક દાવા" ન કરવા જોઈએ. ખાસ કરીને જ્યારે દાવાઓ માનવ સ્વાસ્થ્ય સાથે સંબંધિત હોય. ઉપરાંત, કોર્ટે ઍડવર્ટાઇઝિંગ કાઉન્સિલના નિર્દેશમાં દખલ કરવાનો પણ ઇનકાર કર્યો હતો.

મેગી સામેનો કેસ

તાજેતરના સમયમાં ફૂડ પ્રૉડક્ટ સંબંધિત સૌથી લોકપ્રિય કેસોમાંનો આ એક કેસ છે. જૂન 2015માં ફૂડ રેગ્યુલેટર એફએસએસએઆઈએ કંપની નેસ્લેને તેની લોકપ્રિય ઇન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સ મેગીને પાછી ખેંચી લેવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે નૂડલ્સમાં વધુ પડતું સીસાનું પ્રમાણ હતું અને તેમાં મોનોસોડિયમ ગ્લુટામેટ (એમએસજી) હતું. જે તેમની એક જાહેરાત કે જેમાં દાવો છે કે તેમાં કોઈ એમએસજીનું ઉમેરણ કરવામાં આવતું નથી તેનાથી વિપરીત હતું.

આ પછી કંપનીએ નૂડલ્સને પાછી ખેંચી લીધી પરંતુ દાવો કર્યો હતો કે તે વપરાશ માટે સલામત છે. જો કે, તેણે બોમ્બે હાઈકોર્ટનું શરણું લઈને દાવો કર્યો હતો કે, તેને નૂડલ્સ કેવી રીતે વપરાશ માટે સલામત છે અને એફએસએસએઆઈ દ્વારા યોગ્ય પ્રયોગશાળાઓમાં પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું ન હતું એ રજૂઆત કરવાની તક આપવામાં આવી નથી.

બોમ્બે હાઈકોર્ટે દેશભરની લૅબોરેટરીમાં પરીક્ષણ કરાવવાનું જણાવી કહ્યું કે, જો પરીક્ષણો દર્શાવે છે કે મેગીનું સેવન કરી શકાય છે, તો કંપની ફરીથી ઉત્પાદન શરૂ કરી શકે છે. પરીક્ષણના પરિણામો દર્શાવે છે કે લીડ (સીસાનું પ્રમાણ) અનુમતિપાત્ર મર્યાદામાં હતું એટલે કંપનીએ ફરીથી ઉત્પાદન શરૂ કર્યું.

જોકે, કંપનીએ પછી તેના પેકેટો પર "No Added MSG"ની જાહેરાત કરવાનું પણ બંધ કરી દીધું હતું.

ગ્રાહકો પાસે કયા અધિકારો છે?

ભારતમાં ગ્રાહક પાસે પૅકેજ્ડ ફૂડ પ્રૉડક્ટ અંગે ફરિયાદ નોંધાવવા માટે વિવિધ માર્ગો છે.

સૌપ્રથમ ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ 2019 હેઠળ ગ્રાહક અદાલતનો સંપર્ક કરી શકે છે. આ કાયદો ગ્રાહકોને જીવન માટે જોખમી હોય તેવા માલસામાન અને ઉત્પાદનો અને ઉત્પાદનો સંબંધિત ભ્રામક જાહેરાતો સામે રક્ષણ આપે છે.

જિલ્લા સ્તરે ગ્રાહક ફૉરમ તથા રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરના ગ્રાહક ફૉરમ પણ છે. એક કરોડ રૂપિયાથી ઓછી કિંમતના માલ-સામાન માટે ગ્રાહકો જિલ્લા ફૉરમનો સંપર્ક કરી શકે છે. એક કરોડથી 10 કરોડ માટે તેઓ રાજ્ય સ્તરના ફૉરમનો સંપર્ક કરી શકે છે અને 10 કરોડથી વધુના માલ માટે તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્તરના ફૉરમનો સંપર્ક કરી શકે છે.

ભ્રામક જાહેરાતો માટે ફૉરમ બે વર્ષની જેલ અને દસ લાખ રૂપિયા સુધીના દંડની સજા કરી શકે છે.

ગ્રાહક ફૉરમનો સંપર્ક કરવા ઉપરાંત ગ્રાહક ફૂડ સેફ્ટી ઍન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઑથોરિટી ઑફ ઈન્ડિયા એફએસએસએઆઈને પણ ફરિયાદ કરી શકે છે. એફએસએસએઆઈ વિવિધ ખાદ્ય ઉત્પાદનો માટે ધોરણો નક્કી કરે છે. જેમ કે તેમની ગુણવત્તા, પૅકેજિંગ-લેબલિંગ વગેરે. તે દેશમાં ખાદ્ય સુરક્ષાનાં ધોરણો જાળવવા માટેની પ્રાથમિક સંસ્થા છે.

એફએસએસએઆઈ અનુસાર, "ગ્રાહકો ભેળસેળયુક્ત ખોરાક, અસુરક્ષિત ખોરાક, હલકી ગુણવત્તાવાળા ખોરાક, ખાદ્યપદાર્થોમાં લેબલિંગની ખામીઓ અને વિવિધ ખાદ્ય ઉત્પાદનો સંબંધિત ભ્રામક દાવાઓ અને જાહેરાતો સંબંધિત ખાદ્ય સુરક્ષા મુદ્દાઓ વિશે તેમની ફરિયાદો અને પ્રતિસાદ નોંધી શકે છે."

એફએસએસએઆઈનો સંપર્ક કરવાની વિવિધ રીતો છે. જેમ કે ઇમેલ, ટેલિફોન અથવા તેમના સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ્સ દ્વારા પણ થઈ શકે છે.

પછી ભારતીય દંડ સંહિતા હેઠળ છેતરપિંડી, ઈજા વગેરે સંબંધિત કલમો હેઠળ કેસ દાખલ કરવા માટે કેટલાક વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે.

જો કે, કન્ઝ્યુમર ફૉરમનો સંપર્ક કરવો એ વિવાદોના નિવારણ માટે વધુ વખત ઉપયોગમાં લેવાતી રીત છે.

નેશનલ લૉ યુનિવર્સિટી, દિલ્હીના સેન્ટર ફૉર સ્ટડી ઑફ કન્ઝ્યુમર લો ઍન્ડ પોલિસીના સંશોધન નિયામક ડૉ. સુશીલાએ જણાવ્યું કે, "કન્ઝ્યુમર પ્રૉટેક્શન ઍક્ટ-2019 હેઠળ ગ્રાહક ફૉરમનો સંપર્ક વધુ કરવામાં આવે છે કેમ કે તેની પ્રક્રિયા અને નિકાલ ઝડપી હોય છે."

ગ્રાહક અદાલતનો સંપર્ક કરતી વખતે ઉપભોક્તાએ બતાવવું પડે છે કે, ખાદ્ય ઉત્પાદનોની ગુણવત્તામાં કઈ રીતે ઊણપ છે અથવા જે જાહેરાત કરવામાં આવી છે તેનાથી તે કઈ રીતે અલગ છે.

એફએસએસએઆઈની સેન્ટ્રલ ઍડવાઇઝરી કમિટીના સભ્ય જ્યૉર્જ ચેરીયને જણાવ્યું હતું કે, "જો ગ્રાહક કેસ જીતી જાય છે, તો થયેલ ખર્ચ પરત મળી શકે છે."

જો કે, એફએસએસએઆઈમાં ફરિયાદ દાખલ કરાય છે ત્યારે ત્યાં નિયુક્ત અધિકારીઓ હોય છે જેઓ ફરિયાદની તપાસ કરવા માટે જરૂરી હોય છે.

ઘણા વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં ભારતમાં ગ્રાહક કાયદાની જાગરૂકતા અને અમલીકરણ હજુ પણ વિકાસના તબક્કામાં છે.

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયા પર અહીં ફૉલો કરી શકો છો

Facebook પર સમાચાર વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.

Instagram પર બીબીસી ગુજરાતીને અહીં ફૉલો કરો.

YouTube પર બીબીસી ગુજરાતીના વીડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

Twitter પર બીબીસી ગુજરાતીની ફૉલો કરવા અહીં ક્લિક કરો.