જસ્ટિસ યશવંત વર્મા કેસ : હાઈકોર્ટના જજો સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી કેવી રીતે થાય છે?
ઇમેજ સ્રોત, allahabadhighcourt.in
- લેેખક, ઉમંગ પોદ્દાર
- પદ, બીબીસી સંવાદદાતા
દિલ્હી હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ યશવંત વર્મા પર નવી દિલ્હીમાં તેમના સત્તાવાર નિવાસસ્થાનેથી મોટી રોકડ રકમ મળી આવવાનો આરોપ લાગ્યો છે. 14 માર્ચે તેમના ઘરે સ્ટોરરૂમમાં આગ લાગી હતી, જ્યાં કથિત રીતે મોટા પ્રમાણમાં રોકડ રકમ મળી આવી હતી.
હાલમાં યશવંત વર્મા વિરુદ્ધ 'ઇન-હાઉસ' તપાસ પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. આ માટે ચીફ જસ્ટિસ સંજીવ ખન્નાએ ત્રણ જજોની એક કમિટી બનાવી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે 22 માર્ચની રાત્રે આ અંગેનો રિપોર્ટ જાહેર કર્યો હતો. તેમાં આ ઘટના અંગે દિલ્હી હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ ડીકે ઉપાધ્યાયનો રિપોર્ટ અને યશવંત વર્માના બચાવનો સમાવેશ થાય છે.
હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ સંજીવ ખન્નાએ એવો નિર્ણય લીધો છે કે જસ્ટિસ યશવંત વર્માને થોડા સમય માટે કોઈ ન્યાયિક જવાબદારી સોંપવામાં ન આવે.
આ દરમિયાન હાઈકોર્ટના જજ સામે કેવી અને કઈ રીતે કાર્યવાહી થઈ શકે તથા આવા મામલાઓમાં અગાઉ શું થયું છે તેની વાત કરીએ.
હાઈકોર્ટના જજને કેવી સગવડો, કેટલો પગાર મળે છે?
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
હાઈકોર્ટ જજ હોવું એ ભારતમાં બંધારણીય પદ છે. તેમની નિમણૂકની પણ લાંબી પ્રક્રિયા છે. તેમની નિમણૂક હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશો અને સરકારની સંમતિ બાદ કરવામાં આવે છે.
સાતમા પગારપંચ હેઠળ તેમનો માસિક પગાર 2.25 લાખ રૂપિયા હોય છે અને તેમને ઑફિસનાં કામ માટે રૂ. 27 હજારનું માસિક ભથ્થું પણ મળે છે.
આવા ન્યાયાધીશોને રહેવા માટે સરકારી આવાસ આપવામાં આવે છે. જો તેઓ સરકારી મકાન લેતા ન હોય તો તેમને ભાડાના અલગથી પૈસા મળે છે.
End of સૌથી વધારે વંચાયેલા સમાચાર
આ રહેઠાણની જાળવણી માટે સરકાર ચુકવણી કરે છે. આ ઘરોને એક મર્યાદા સુધી મફત વીજળી અને પાણી મળે છે. અને ફર્નિચર માટે રૂ. 6 લાખ સુધીની રકમ ઉપલબ્ધ છે.
આ ઉપરાંત તેમને કાર આપવામાં આવે છે અને દર મહિને 200 લીટર પેટ્રોલ લેવાની છૂટ આપવામાં આવે છે. તેના ઉપરાંત મેડિકલ સુવિધાઓ, ડ્રાઇવરો અને નોકરો માટે ભથ્થાની પણ જોગવાઈ છે.
ન્યાયાધીશો ભ્રષ્ટાચાર ન કરે અને અદાલતોની સ્વતંત્રતા જળવાય તે માટે તેમનો પગાર પૂરતો હોય તે જરૂરી છે.
ન્યાયાધીશો નિર્ભયતાથી પોતાનું કામ કરી શકે તે માટે તેમને બંધારણમાં કેટલીક સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. ઉચ્ચ ન્યાયતંત્ર એટલે કે હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના જજને માત્ર મહાભિયોગ (ઇમ્પિચમેન્ટ)ની પ્રક્રિયા દ્વારા જ દૂર કરી શકાય છે.
જજને કેવી રીતે હટાવી શકાય?
ઇમેજ સ્રોત, Twitter/Om Birla
તમારા કામની સ્ટોરીઓ અને મહત્ત્વના સમાચારો હવે સીધા જ તમારા મોબાઇલમાં વૉટ્સઍપમાંથી વાંચો
વૉટ્સઍપ ચેનલ સાથે જોડાવ
Whatsapp કન્ટેન્ટ પૂર્ણ
મહાભિયોગ એટલે કે ઇમ્પિચમેન્ટની પ્રક્રિયા લાંબી હોય છે. લોકસભાના 100 સાંસદો અથવા રાજ્યસભાના 50 સાંસદો ન્યાયાધીશને હટાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે તો ગૃહના અધ્યક્ષ અથવા અધ્યક્ષ તેને સ્વીકારી શકે છે.
આ દરખાસ્ત સ્વીકાર્યા પછી ત્રણ સભ્યોની એક સમિતિ આ મામલાની તપાસ કરે છે અને ગૃહને અહેવાલ સોંપે છે.
જો સમિતિને જજ સામેના આરોપો પાયાવિહોણા હોવાનું જણાય તો મામલો ત્યાં જ ખતમ થઈ જાય છે. પરંતુ સમિતિ ન્યાયાધીશને દોષી માને તો તેના પર બંને ગૃહોમાં ચર્ચા થાય છે અને તેના પર મતદાન થાય છે.
જજને હટાવવાનો પ્રસ્તાવ સંસદનાં બંને ગૃહોમાં વિશેષ બહુમતીથી સ્વીકારવામાં આવે, તો આ પ્રસ્તાવ રાષ્ટ્રપતિ પાસે જાય છે, જે જજને હટાવવાનો આદેશ આપે છે.
ભારતમાં આજ સુધી કોઈ જજને આ રીતે હટાવવામાં આવ્યા નથી. જોકે, હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના ઓછામાં ઓછા છ જજ સામે મહાભિયોગ દરખાસ્ત લાવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે.
મહાભિયોગ ઉપરાંત હાઈકોર્ટના જજ સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે. જોકે, આ માટે સુપ્રીમ કોર્ટના કેટલાક નિર્ણયોનું પાલન કરવું પડશે. આજ સુધી કોઈ હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટના જજ ભ્રષ્ટાચારમાં દોષિત ઠર્યા નથી.
જજ સામે કેવાં પગલાં લઈ શકાય?
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
'પ્રિવેન્શન ઑફ કરપ્શન ઍક્ટ' હેઠળ હાઈકોર્ટના જજો સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે. પરંતુ પોલીસ પોતાની રીતે જજ સામે એફઆઈઆર દાખલ કરી શકતી નથી.
રાષ્ટ્રપતિએ ભારતના ચીફ જસ્ટિસની સલાહ લેવી પડે અને પછી નક્કી કરવું પડશે કે એફઆઈઆર નોંધી શકાય કે નહીં.
મદ્રાસ હાઈકોર્ટના ભૂતપૂર્વ ચીફ જસ્ટિસ કે વીરાસ્વામી વિરુદ્ધ ભ્રષ્ટાચારની ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવી હતી ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે તેના 1991ના ચુકાદામાં આ વાત કહી હતી.
ત્યાર બાદ વર્ષ 1999માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક 'ઇન-હાઉસ' પ્રક્રિયાની રચના કરી, જેના દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો સામે કાર્યવાહી થઈ શકે.
તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જો કોઈ જજ વિરુદ્ધ ફરિયાદ મળે તો પહેલાં હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ અથવા ચીફ જસ્ટિસ ઑફ ઇન્ડિયાએ ફરિયાદની તપાસ કરવી જોઈએ.
જો તેમને લાગે કે ફરિયાદ પાયાવિહોણી છે, તો વાત ત્યાં જ પૂરી થઈ જાય છે. જો આમ ન થાય તો જેની સામે ફરિયાદ કરવામાં આવી છે તે જજ પાસેથી જવાબ માગવામાં આવે છે.
જવાબ જોયા પછી ચીફ જસ્ટિસને લાગે કે આગળ કોઈ કાર્યવાહીની જરૂર નથી તો મામલો ખતમ થઈ જાય છે.
આ મામલાની વધુ ઊંડાણપૂર્વક તપાસ થવી જોઈએ એવું લાગે, તો ભારતના ચીફ જસ્ટિસ એક સમિતિ બનાવી શકે છે. આ સમિતિમાં ત્રણ જજ હોય છે.
પોતાની કાર્યવાહી પછી સમિતિ જજને નિર્દોષ જાહેર કરશે અથવા તો તેમને રાજીનામું આપવા માટે કહી શકે છે. જજ રાજીનામું આપવાનો ઇનકાર કરે તો સમિતિ તેમના મહાભિયોગ માટે વડા પ્રધાન અને રાષ્ટ્રપતિને જાણ કરી શકે છે.
એવા પણ કેટલાક કિસ્સા સામે આવ્યા છે જેમાં ઇન-હાઉસ કમિટીના નિર્ણય બાદ ચીફ જસ્ટિસ ઑફ ઇન્ડિયાએ સેન્ટ્રલ બ્યૂરો ઑફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (સીબીઆઈ)ને હાઈકોર્ટના જજ વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરવાનું કહ્યું હોય.
2018માં અલાહાબાદ હાઈકોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ એસએન શુક્લા સામે ઇન-હાઉસ કમિટીની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી. ત્યાર પછી તેમણે રાજીનામું આપવાની ના પાડી દીધી હતી. વર્ષ 2021માં CBIએ તેમની સામે ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર ચાર્જશીટ દાખલ કરી હતી.
સીબીઆઈએ પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટના પૂર્વ જજ નિર્મલ યાદવ સામે પણ ભ્રષ્ટાચારના આરોપો લગાવ્યા છે. તેમની સામેનો કેસ હજુ પૅન્ડિંગ છે.
માર્ચ 2003માં દિલ્હી હાઈકોર્ટના પૂર્વ જજ શમિત મુખરજીની ભ્રષ્ટાચારના આરોપમાં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન
