Нима учун собиқ СССР мамлакатларидан келган корейсларни баъзан Жанубий Кореяда совуқ кутиб олишмоқда?

Яна корейс тилини синфдаги ҳаммадан яхшироқ билади. Унинг 22 нафар синфдошининг аксарияти рус тилида гаплашади, корейсчани унчалик билмайди.

Данпо мактаби ўқувчиларининг қарийб 80 фоизи "кўп маданиятли ўқувчилар" ҳисобланади, яъни улар чет эл фуқаролари ёки ота-оналари Корея фуқароси бўлмаган.

"Аниқ рақамларни айтиш қийин, чунки ота-оналарнинг фуқаролиги ва яшаш жойи турлича", дейди мактаб мудири Чу Даэол. "Аммо уларнинг аксарияти асли корейс ҳисобланади."

Уларларнинг аждодлари 19-аср охири ва 20-аср бошларида Кореядан Россия империясининг Узоқ Шарқига кўчиб кетган этник корейслардир. Бу оилаларнинг аксарияти 1930-йилларда Сталиннинг "чегарани тозалаш" сиёсати доирасида Ўрта Осиёга сургун қилинган. Улар собиқ Иттифоқ республикалари - Ўзбекистон ва Қозоғистонда яшаб, авлодлар алмашиши билан корейс тили тақиқлангани учун уни аста-секин унутиб юборишган.

Янанинг оиласи етти йил олдин Жанубий Кореяга кўчиб ўтган ва ҳозир кўпчилик ундан ўрнак олишмоқда. "Мен корейс тилини ўзим ўргандим, чунки мактабгача ҳам корейс дўстларим билан ўйнаганман, аммо ҳозир мактабда корейс тилини билмайдиган болалар кўп", дейди у.

2018 йилда Данпо бошланғич мактабида ўқувчиларнинг 26,6 фоизи кўп маданиятли деб ҳисобланган. 2024 йилда бу кўрсаткич 79,3 фоизни ташкил этди.

Бунинг ажабланарли жойи йўқ - чет эл фуқаролигига эга бўлган этник корейслар сони Жанубий Кореянинг бошқа жойларига қараганда Асан шаҳрида тезроқ ўсган. 2010 йилда шаҳарда уларнинг сони 300 дан кам бўлган бўлса, 2023 йилга келиб уларнинг сони 52 баравар кўпайди.

2001 йилда конституциявий суднинг "Ватандошлар" таърифини кенгайтирувчи муҳим қароридан сўнг, Жанубий Корея Хитой ва собиқ Совет республикаларида яшовчи этник корейсларга яшаш учун рухсат бера бошлади. Аммо кореялик муҳожирлар сони 2014 йилда, оила аъзоларини олиб келишга рухсат берилгандан сўнг тез ўса бошлади.

Илгари корейс миллатига мансуб муҳожирларнинг аксарияти Хитойдан бўлган ва корейс тилида гаплаша олган. Аммо корейс тилини билмайдиган корейслар сони кескин ортди. Ўтган йили мамлакатда қарийб 105 минг чет эллик корейс бўлган, бу ўн йил олдингига қараганда деярли беш баравар кўп.

Жанубий Корея кескин демографик инқирозни бошидан кечирмоқда. Пул грантлари ва уй-жой ёрдамига қарамай, мамлакат дунёда туғилиш даражаси энг паст бўлиб, йилдан-йилга пасайишда давом этмоқда.

2023 йилда туғилиш коэффициенти 0,72 ни ташкил этган бўлса, иммиграция йўқлигида аҳоли барқарорлигини таъминлаш учун бу кўрсаткич камида 2,1 бўлиши керак эди. Тахминларга кўра, агар бу тенденция давом этса, Жанубий Корея аҳолиси 2100 йилга бориб икки баробарга қисқариши мумкин.

Жанубий Корея Бандлик ва меҳнат вазирлиги маълумотларига кўра, келгуси ўн йил ичида узоқ муддатли иқтисодий ўсиш прогнозларига эришиш учун мамлакатга, айниқса, хизмат кўрсатиш соҳасига 894 минг ишчи керак бўлади.

"Хориждаги Корея визаси кўпинча этник корейсларни қўллаб-қувватлаш шакли сифатида қабул қилинган бўлса-да, у биринчи навбатда ишлаб чиқариш саноати учун барқарор ишчи кучини таъминлашга хизмат қилади", дейди Чой Сеори, Миграция тадқиқотлари ва ўқитиш маркази тадқиқотчиси.

Асан шаҳрида кўплаб корейслар Hyundai Motor'нинг субпудратчи заводлари жойлашган саноат парки яқинида яшайди.

Қозоғистонлик Денис Ни улардан бири. "Сўнгги пайтларда мен заводда маҳаллий корейсларни кўрмадим, - дейди у. - Улар ишни қийин деб ўйлашади ва тезда кетишади." Мен ишлаётган одамларнинг 80% дан ортиғи четдан келган корейслардир".

"Четдан келган корейсларсиз бу заводлар ишламайди", дейди ишга ёлловчи Ли. У фақат фамилиясини айтишимизни сўради.

Корейс миллатига мансуб бўлмаган бошқа кўплаб меҳнат муҳожирлари амал қилиш муддати тўрт йилу 10 ойдан ошмайдиган меҳнат визалари олади. Янги виза олиш учун улар ўз ватанларига қайтишлари ва у ерда камида олти ой қолишлари керак. Аммо корейслар Кореяда қолиш муддатини ҳар уч йилда янгилашлари мумкин ва бунинг учун мамлакатни тарк этишлари шарт эмас.

Мактабда ва мактабдан ташқарида сегрегация

Четдан келган корейслар Кванжу ва Инчеон каби бошқа саноат шаҳарларида ҳам жойлашган. Аммо Асан ва Данподаги бошланғич мактабларда кўринганидек, иммиграция мураккаб жараён.

"Корейс болалари фақат корейслар билан ўйнашади, рус болалар эса фақат руслар билан ўйнайди, чунки улар мулоқот қила олмайди", дейди 12 ёшли маҳаллий ўқувчи Бобби Ким. Яна ҳам ўзаро мулоқот қила олишмагани учун тез-тез жанжал қилишларини қўшиб қўйди.

Тил тўсиғини енгиш учун Данпо бошланғич мактабида хорижлик ўқувчилар учун ҳар куни икки соатлик корейс тили дарси ўтилади, бироқ ўқитувчи Ким Эун-Жунинг фикрича, бу етарли эмас. "Менимча, кўп болалар кейинги синфга ўтганларида дарсларни тушунишга қийналадилар", дейди у.

Бошқа дарслар корейс тилида олиб борилади ва Янанинг айтишича, вақт тез ўтади, чунки кўпчилик ўқувчилар дарсда айтилган гапларни таржима қилиши керак.

Жанубий Кореяда таълим соҳасидаги шиддатли рақобат ҳаммага маълум ва мактаб маҳаллий ўқувчиларни йўқотмоқда, чунки ота-оналар "кўп маданиятли" мактабда таълим сифати ёмонлашиши мумкинлигидан хавотирда.

"Қизимни шу мактабга ўтказганимда бироз хавотирда эдим", дейди оиласи Асан шаҳридан бўлган Парк Хана. У ўтган йили саккиз ёшли қизини Данпога ўқишга берган. "Яқин атрофдаги мактаб тўла бўлса ҳам, кўплаб маҳаллий ота-оналар фарзандларини ўша ерга юборишни афзал кўради", дейди у.

Мактаб директори ўринбосари Ким Ген Тенинг айтишича, 80 фоизга яқин ўқувчи "кўп маданиятли" деб ҳисобланган мактабни бошқариш осон иш эмас ва илгари улар камроқ бўлганида, ўқишни ташкил этиш осонроқ бўлган. Корейс тилини дарсдан ташқарида ўрганишган, чунки уларнинг кўпчилигида камида битта маҳаллий корейс ота-онаси бор эди.

2021 йилги миллий тадқиқотга кўра, "кўп маданиятли" ўқувчилар орасида ўрта мактабга кириш даражаси маҳаллий ўқувчиларникидан бир оз пастроқ. Миграция тадқиқотлари ва малакасини ошириш маркази тадқиқотчиси Пак Мин Жунг кўплаб кореялик ўқувчилар зарур ёрдам кўрсатилмаса, мактабни ташлаб қўйишидан қўрқади.

"Агар шундай давом этса, бу болалар келажакда Кореяда қандай яшаши мумкинлигидан хавотирдаман", дейди катта ўқитувчи Чу.

Сегрегация мактаблардан ташқарига ҳам тарқалади, масалан, Асанда кўпроқ келгинди корейслар эски шаҳарга жойлашмоқда, маҳаллий аҳоли эса унинг янги қисмига кўчиб ўтмоқда.

2018 йилда Қозоғистондан рафиқаси ва беш фарзанди билан Жанубий Кореяга келган завод ишчиси Денис Ни корейс қўшниларининг кўпчилиги уйларини ташлаб кетишганини айтди.

"Корейслар четдан келган корейс қўшниларини ёқтирмайди, - дейди у ноқулай жилмайиб. - Баъзида корейслар биздан нега уларга табассум қилмаслигимизни сўрашади. Биз ғазабланганимиз учун эмас, балки ўзимиз шундаймиз. Аммо бизни танимайдиган одамлар бизни ёмон деб ўйлашади."

У яшаётган ҳудудда болалар ўртасида жанжаллар бўлаётганини ва бу можаролар чоғида келган корейс болалар қўполлик қилгани ҳақида эшитганини айтади.

"Шундан кейин маҳаллий корейс ота-оналар фарзандларига четдан келган корейслар билан ўйнамасликни тайинлайди. Менимча, сегрегация шундай бошланади."

Иммиграция сиёсати йўқлиги

Асаннинг хориждан келган этник корейслар билан ишлаш тажрибаси дунёнинг этник жиҳатдан бир ҳил бўлган давлатларидан бири Жанубий Корея жуда мураккаб иммиграция муаммоларига дуч келаётганини кўрсатади.

"Биздан ҳеч фарқ қилмайдиган этник корейслар оқимига жиддий психологик қаршилик мавжуд. Шунинг учун мен Корея келажакда бошқа муҳожирларни қандай қабул қила олишидан хавотирдаман", дейди Инҳа университетининг хориждаги корейслар бўйича эксперти Сон Донг Ги.

Миграция тадқиқотлари ва кадрлар тайёрлаш маркази директори Ли Чанг Вон ҳам шундай фикрда: "Миграция бўйича миллий ҳукумат даражасида аниқ режа йўқ. Чет элликлар ҳисобига демографик муаммони ҳал қилиш олдиндан пухта ўйланмаган".

Ўтган йили Жанубий Кореяда Хитой ва русийзабон мамлакатлардан келган 760 мингга яқин этник корейслар истиқомат қилишган - бу мамлакатдаги барча хорижликларнинг қарийб 30 фоизидир.

Жанубий Корея, шунингдек, Непал, Камбоджа ва Вьетнам каби мамлакатлардан келган меҳнат муҳожирлари учун машҳур жой бўлиб, 2023 йилда мамлакатда 2,5 миллионга яқин хорижлик яшаган.

Уларнинг аксарияти малака талаб қилмайдиган ишларда банд, фақат 13 фоизи профессионал лавозимларни эгаллайди.

Лининг айтишича, ҳозирги иммиграция сиёсати асосан паст малакали ишчиларга қаратилган, бу хорижликлар Жанубий Кореяда фақат қисқа муддат ишлайди, деган стереотипни кучайтиради. Натижада, дейди у, муҳожирларни узоқ муддатга жойлаштириш масаласи амалда муҳокама қилинмаяпти.

"Умид қиламанки, аҳоли сони борасида ҳис қилаётганимиз инқироз жамиятимиз иммиграцияга бошқача қараши учун катализатор бўлиши мумкин", дейди тадқиқотчи Чои. "Энди муҳожирларни қандай қилиб интеграция қилиш ҳақида ўйлаш вақти келди."

Баъзи қийинчиликларга қарамай, Денис Ни Жанубий Кореяга кўчиб ўтганидан афсусланмайди: "Бу менинг болаларим учун уй. Қозоғистонга борганимизда улар: "Нега бу ердамиз? Кореяга қайтайлик", дейишади.

Telegram kanalimiz: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002