Путин нега ўз олимларини хиёнатда айбламоқда?

Россия президенти Владимир Путин ўз мамлакати товуш тезлигидан беш баравар тезроқ учадиган гипертовушли қуроллар бўйича дунёда етакчилиги билан кўп мақтанади.

Аммо ушбу технологиялар устида ишлаётган бир қатор россиялик физиклар сўнгги йилларда ватанга хиёнатда айбланиб, қамоққа ташланган, ҳуқуқбонлар буни таъқиб қилишга ҳаддан ташқари эрк бериш деб ҳисобламоқда.

Ҳибсга олинганларнинг аксарияти кексалар, улардан уч нафари аллақачон вафот этган. Улардан бири саратон касаллигининг оғир босқичида шифохонадан олиб кетилган ва кўп ўтмай вафот этган.

Яна бири 68 ёшли олим Владислав Галкиннинг Россия жанубидаги Томскдаги уйида 2023 йил апрелида тинтув ўтказилган.

Алоқадор мавзулар:

Қора ниқобли қуролланган одамлар соат 04:00 да келиб, хоналарни остин-устун қилишди ва илмий формулалар ёзилган қоғозларни олиб кетишди, дейди унинг қариндоши.

Галкиннинг рафиқаси Татьянанинг айтишича, у набираларига боболари хизмат сафарида эканини айтган. Унинг айтишича, ФСБ унга эрининг иши ҳақида гапиришни тақиқлаган.

2015 йилдан бери гипертовушли технологиялар ёки улар устида ишлайдиган муассасалар билан у ёки бу тарзда алоқадор бўлган 12 нафар физик ҳибсга олинди.

Уларнинг барчаси давлатга хиёнат, жумладан, давлат сирларини хорижий давлатларга етказишда айбланган.

Давлатга хиёнат бўйича судлар ёпиқ эшиклар ортида ўтмоқда, шунинг учун улар айнан нимада айбланаётгани номаълум.

Кремль фақатгина "айбловлар жиддий" эканлигини, разведка хизматлари иштирок этаётгани учун бошқа изоҳ бера олмаслигини билдирди.

Аммо ҳамкасблар ва ҳуқуқбонлар айтишича, олимлар қурол яратишда иштирок этмаган ва баъзи ишлар улар хорижлик тадқиқотчилар билан очиқ ҳамкорлик қилгани учун очилган.

Танқидчилар фикрича, ФСБ гўё чет эллик жосуслар Россия қуроллари сирларини билишга уринаётгандек таассурот яратмоқчи.

«Гипертовушли» - бу жуда юқори тезликда уча оладиган ва ҳаво мудофаасидан қочиш учун парвоз пайтида йўналишини ўзгартира оладиган ракеталардир.

Россия Украинага қарши урушда икки турдаги ракеталардан фойдаланганини айтди - самолётдан учирилган Кинжал ва қанотли Зиркон ракетаси.

Бироқ Киев ўз кучлари бир нечта Кинжал ракеталарини уриб туширгани бу ракеталарнинг имкониятлари ҳақида савол туғдираётганини айтади.

Технология ишлаб чиқилиб, татбиқ этилгач, ҳибсга олишлар давом этди.

2023 йил апрель ойида Галкин ҳибсга олинганидан кўп ўтмай, бошқа бир олим Валерий Звегинцев ҳам ҳибсга олинган. Звегинцев у билан бир нечта мақолаларга ҳаммуаллиф бўлган.

ТАСС давлат ахборот агентлиги ўз манбасига таяниб, Звегинцевнинг ҳибсга олинишига 2021 йилда Эрон журналида чоп этилган мақола сабаб бўлган бўлиши мумкинлигини хабар қилди.

Галкин ва Звегинцевнинг исмлари журналда чоп этилган тезучар самолётлар учун ҳаво олиш механизмлари ҳақидаги мақолада тилга олинган.

2022 йил ёзида ФСБ Звегинцев мансуб институтдаги яна икки ҳамкасбини ҳибсга олди - унинг директори ва юқори тезликдаги аэродинамика бўйича лабораториянинг собиқ раҳбари.

Назарий ва амалий механика институти (НАМИ) ходимлари ҳибсга олинган уч ҳамкасбини қўллаб-қувватлаб очиқ хат ёзишди.

Институт веб-сайтидан олиб ташланган постда улар ўзларининг "ёрқин илмий натижалари" билан танилгани ва ўз мамлакатлари манфаатларига "доимо содиқ қолгани" айтилган.

Унда айтилишича, улар оммага эълон қилган иш НАМИ экспертлар гуруҳи томонидан қайта-қайта текширилган, аммо чеклов қўйилган бирор маълумот чиқиб кетгани аниқланмаган.

"Гипертовуш одамлар қамоққа тушадиган мавзуга айланди", дейди Россия Инсон ҳуқуқлари ва юридик ташкилоти биринчи бўлими адвокати Евгений Смирнов.

Жаноб Смирнов ўз касби оқибатларидан қўрқиб, 2021 йилда Россиядан Прагага кўчиб ўтишдан олдин судда ватанга хиёнатда айбланган олимлар ва бошқаларни ҳимоя қилган.

Унинг айтишича, ўнлаб олимларнинг ҳеч бири мудофаа соҳасига алоқаси йўқ, лекин металларнинг гипертовуш тезликда деформацияси ёки турбулентлик таъсири каби илмий масалаларни ўрганаётган эди.

"Бу ракетани яратиш ҳақида эмас, балки физик жараёнларни ўрганиш ҳақида", дейди у ва олинган натижалар кейинчалик қурол ишлаб чиқарувчилар томонидан қўлланилиши мумкинлигини таъкидлайди.

Ҳибсга олишлар бир неча йил олдин Владимир Лапигин билан бошланган. Ҳозир 83 ёшда бўлган Лапигин 2016 йилда қамоққа ташланган, аммо тўрт йилдан кейин шартли равишда озод этилган.

У 46 йил давомида Россия космик агентлигининг бош илмий-тадқиқот институтида ишлаган.

Лапигин ўзининг хитойлик танишига юборган аэродинамик ҳисоблаш дастурий таъминоти учун судланган. Унинг айтишича, у демо версияни институт номидан тўлиқ пакетни сотиш бўйича музокаралар доирасида юборган.

Бироқ, унинг таъкидлашича, у тақдим этган версияда ҳеч қандай махфий маълумот йўқ, фақат "очиқ нашрларда қайта-қайта тасвирланган" намуна холос.

Лапигиннинг Би-би-сига айтишича, ҳибсга олинганларнинг барчаси, афтидан, гипертовуш билан алоқадор, аммо қурол яратишга "ҳеч қандай алоқаси йўқ".

Ҳибсга олинган яна бир олим Сибирдаги Лазер физикаси институти мутахассиси Дмитрий Колкер бўлиб, у 2022 йилда ошқозон ости бези саратони билан касалхонада ётганида ҳибсга олинган.

Унинг оиласи унга қўйилган айбловлар унинг Хитойда ўқиган маърузалари асосида қўйилганини, бироқ уларнинг мазмуни ФСБ томонидан маъқуллангани ва унга сафарда ФСБ агенти ҳамроҳлик қилганини айтди.

Колкер ҳибсга олинганидан икки кун ўтиб 54 ёшида вафот этди.

"Тизим ичида зиддият бор", дейди ҳибсга олинган олимлардан бирининг исми сир қолишни истаган ҳамкасби.

Олимлар ҳали ҳам ишлари халқаро миқёсда нашр этилиши ва чет эллик ҳамкасблари билан ҳамкорлик қилишни истайди, аммо "ФСБ чет эл олимлари билан алоқа қилиш ва хорижий журналларга мақолалар ёзишни Ватанга хиёнат деб билади", дейди улар.

НАМИ олимлари ҳам худди шундай фикрда. "Биз ўз ишимизни қандай давом эттиришни билмай қолдик", дейилади очиқ хатда.

"Бугун мукофотланишимизга сабаб бўладиган ишимиз эртага жиноий жавобгарликка тортиш учун асос бўлади."

Улар олимлар тадқиқотнинг айрим йўналишлари билан шуғулланишдан қўрқишаётгани, иқтидорли ёш ходимлар фанни тарк этаётгани ҳақида огоҳлантирмоқда.

Бу мактуб жамоатчилик қўллаб-қувватловининг нодир намунаси эди. Ҳибсга олинган олимлар ишлаган бошқа институтлар вазиятга изоҳ бермади.

Бошқа ишлар ҳам халқаро ҳамкорлик билан боғлиқ.

Шу иш билан шуғулланган адвокат Смирновнинг айтишича, яна икки олим устидан олиб борилган тергов гипертовушли фуқаролик учоғини яратиш бўйича Европа лойиҳаси - Hexafly билан боғлиқ бўлган.

Ҳозирда якунланган ушбу лойиҳа Европа космик агентлиги томонидан бошқарилган ва 2012 йилда бошланган.

Агентликнинг Би-би-сига айтишича, Россия ва Европа томонлари ўртасидаги ҳамкорлик шартномасида "барча қўшиладиган техник ҳиссалар ва алмашинувлар келишилган".

Ҳар икки олим ҳам ўтган йили 12 йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинган, аммо Россия Олий суди улардан бирининг ишини қайта кўриб чиқишни буюрган.

Бошқа ҳибсга олишлар космик кеманинг Ер атмосферасига қайта кириши аэродинамикасини ўрганиш билан боғлиқ.

У Европа Иттифоқи схемаси томонидан молиялаштирилган ва Бельгиядаги фон Карман номидаги суюқликлар динамикаси институти томонидан бошқарилган.

ФСБ терговчилари олимлардан бири Виктор Кудрявцев фон Карман институтига юборган тадқиқотида конуснинг юмалоқ, жанговар каллакка ўхшаш шаклидан шубҳаланган, дейди унинг беваси Олга.

Институт таъкидлашича, 2011 йилдан 2013 йилгача давом этган дастурда "ҳарбий тадқиқотлар аниқ бўлмаган". Унда айтилишича, Кудрявцев жамоаси томонидан "махфий маълумотларнинг ошкор этилгани излари" топилмади.

Инсон ҳуқуқлари гуруҳлари бу воқеаларда умумийлик борлигини кўрмоқда.

Жаноб Смирновнинг айтишича, ФСБ ходимлари шахсий суҳбатларда унга гипертовушли технология сирларини ошкор қилиш билан боғлиқ ишлар "раҳбарларнинг хоҳиш-истакларини қондириш учун" очилганини тан олишган.

Унинг фикрича, ФСБ Путинга "ёқиш" учун Россия ракета сирларини сотганларни овламоқда, деган таассурот яратмоқчи.

Бу ишлар давлатга хиёнат айбловлари кўпайган бир пайтда содир бўлмоқда.

«Мемориал» инсон ҳуқуқлари марказида россиялик сиёсий маҳбусларни қўллаб-қувватлаш бўйича саъй-ҳаракатларни бошқараётган Сергей Давидис, айниқса, Россиянинг Украинага кенг кўламли бостириб киришидан кейин "жосуслик манияси ва изоляция муҳити" вужудга келгани ҳақида гапиради.

Ташкилоти Россияда тақиқланганидан кейин Литвага кўчган жаноб Давидис ФСБ яхши ишлаётганини кўрсатиш мақсадида "ишларни уйдириш орқали ўзининг ҳисобот статистикасини ошираётганига" ишонишини айтди.

Аммо унинг фикрича, олимларнинг ҳибсга олинишида ҳукумат шартномалари учун рақобат ёки ҳатто барча гипертовушли технологиялар тадқиқотчиларига қаратилган Кремлнинг огоҳлантируви каби бошқа омиллар ҳам бўлиши мумкин.

Жаноб Смирновнинг айтишича, агар гумондорлар айбига иқрор бўлса ва бошқаларни айбласа, ФСБ баъзида енгилроқ жазолар берилишини айтади.

Беваси Олганинг айтишича, Кудрявцевдан айбини тан олиш ва бошқа бировни айблашни талаб қилишган.

У рад этди. У 2021 йилда 77 ёшида ўпка саратонидан вафот этди ва унинг иши судгача етиб бормади.

Истеъфодаги ФСБ генерали Александр Михайловнинг айтишича, ФСБ ҳарбий технологияларнинг "махфийлигини таъминлаши керак".

Унинг айтишича, май ойида НАМИнинг уч олимидан бири Анатолий Масловга 14 йиллик қамоқ жазоси берилганига қараганда "жиддий сабаблар" бўлиши керак.

Генерал Михайловнинг айтишича, давлатга хиёнат ишларининг кўпайиши 1990-йилларда эркинликлар ва демократиянинг кенгайиши натижасидир.

Бу, дейди у, давлат сирларига нисбатан совет давридаги муносабат ўзгаришига олиб келди. У вақтда давлат сирларидан воқиф бўлганлар "диққат билан текшириларди" ва улар ҳам "масъулиятни тушунарди".

"Баъзи одамлар жуда кўп гапирворди, оқибатда маълумотлар сизиши пайдо бўлди", дея қўшимча қилади у.

Галкинга келсак, ниқобли агентлар келганига бир йилдан кўпроқ вақт ўтди. Қариндошининг айтишича, у дастлабки уч ойни ҳибсда ўтказган.

Унинг рафиқаси Татьяна, у билан ойна тўсиқ ортидан телефонда гаплашиши мумкинлигини айтади, ҳатто яқинда "у доим шу ерда ўтиргани" ўзини ҳам эри ёнига қамашларини сўрашни ўйлаган.

"Мени ҳам у ўтирган тергов изоляторига жойлаштиришларини сўрашим мумкин эди - бу жуда осон, кимнидир бирор нарсада гумон қилсангиз етади."

Россияда ҳибсга олинган бошқа олимлар:

Telegram kanalimiz: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002