Таҳлил: Трамп дунёни империялар даврига қайтариши хавфи бор

АҚШ махсус кучлари Венесуэла президенти Николас Мадурони ўз саройидан, лавозимидан ва мамлакатидан четлаштирганидан атиги бир неча соат ўтгач, Доналд Трамп ўзининг Мар-а-Лаго кошонасида туриб рейднинг жонли эфирини кузатиш қандай завқли бўлганини яширолмади.

У ўша вақтда нималарни ҳис қилгани ҳақида Fox News'га гапирди.

"Тезликни, шиддатни кўрсангиз эди, жуда ажойиб ишлашди. Бошқа ҳеч ким бундай қила олмасди."

АҚШ президенти ғалабага тез эришишни истайди, шунга муҳтож. У иккинчи марта президентликка киришишидан олдин Россия-Украина урушини бир кунда тугата оламан, деб мақтанганди.

Венесуэла у орзу қилган тезкор ва ҳал қилувчи ғалаба бўлди.

Мадуро Бруклиндаги қамоқхона камерасида ўтирибди, Трамп эса АҚШ Венесуэлани "бошқаради" деди – янги президентли бўлган Чависта режими миллионлаб баррел нефтни топшириши ҳамда фойда қандай сарфланишини ўзи назорат қилишини айтди. Буларнинг барчаси бирорта ҳам америкаликнинг ҳаётини йўқотмай, 2003 йилда Ироққа бостириб киргандан сўнг ҳалокатли оқибатларга олиб келган давомли ишғолсиз амалга ошди.

Ҳозирча, Трамп ва унинг маслаҳатчилари Венесуэладаги мураккабликларни эътиборсиз қолдираётган кўринади. Бу ҳудуди Германиядан каттароқ, коррупция ва репрессияларни Венесуэла сиёсатига сингдириб юборган фракциялар бошқараётган давлатдир.

Трамп геосиёсий "ширинликдан" сархуш. Мар-а-Лагода унинг ёнида турган АҚШ Давлат котиби Марко Рубио ва Мудофаа вазири Пит Ҳегсетнинг баёнотларига қараганда, улар ҳам шундай кайфиятда.

Ўшандан бери улар Трамп айтганини бажарадиган президент эканлигини такрорлашмоқда.

У Колумбия, Мексика, Куба, Гренландия ва Данияга нималар қилиши мумкинлигини аниқ кўрсатиб қўйди.

Трамп лақаб қўйишни яхши кўради. У ҳали ҳам ўзидан олдинги президентни Уйқучи Жо Байден деб атайди.

Ҳозир у икки аср давомида АҚШнинг Лотин Америкасига нисбатан сиёсати пойдевори бўлган Монро доктринасига янги ном беришга уринмоқда.

Трамп уни, табиийки, ўз номи билан – «Донро доктринаси» деб атади.

Қўшма Штатларнинг бешинчи президенти Жеймс Монро асл доктринани 1823 йил декабр ойида эълон қилган эди. У ғарбий ярим шар Американинг таъсир доираси эканлигини таъкидлаган ва Европа давлатларини бу минтақага аралашмаслик ҳамда янги мустамлакалар ўрнатмасликдан огоҳлантирган эди.

Донро доктринаси Монронинг 200 йил олдинги таъкидини янада кучайтириб юборади.

"Монро доктринаси – жуда муҳим, аммо биз уни анча ошиб ўтдик", деди Трамп Мар-а-Лагода, Мадуро кўзи боғланган ва кишанланган ҳолда қамоқхонага жўнатилаётган вақтда.

"Бизнинг янги миллий хавфсизлик стратегиямиз доирасида Американинг ғарбий ярим шардаги ҳукмронлиги энди ҳеч қачон шубҳа остига олинмайди."

Ҳар қандай рақиб ёки потенциал таҳдид, айниқса, Хитой Лотин Америкасидан четда туриши керак. Хитойнинг аллақачон минтақага киритган улкан сармояларига нима бўлиши номаълум.

Донро доктринаси АҚШ "томорқа" деб атайдиган улкан ҳудудни шимолда Гренландиягача кенгайтиради.

Монронинг мис тахтачадаги қўлёзмасининг 2026 йилги замонавий эквиваленти АҚШ Давлат департаменти ижтимоий тармоқларда жойлаштирган Трампнинг қовоғи солиқ, жиддий қиёфадаги суратидир. Унда шундай сўзлар бор: "Бу бизнинг ярим шар ва Президент Трамп хавфсизлигимизга таҳдид қилишларига йўл қўймайди".

Бу АҚШ ҳарбий ва иқтисодий қудратидан фойдаланиб, бўйсунмас давлатлар ва раҳбарларни мажбурлаш, зарур бўлса, уларнинг ресурсларини тортиб олишни англатади. Трамп огоҳлантирганидек, яна бир эҳтимолий нишон – Колумбия президенти – "у ўзининг кетига эҳтиёт бўлиши керак".

Гренландия нафақат Арктикадаги стратегик аҳамияти туфайли, балки иқлим ўзгариши музликларни эритиши билан очила бошлаган бой минерал ресурсларга эгалиги учун ҳам Америка диққат марказида. Гренландиянинг нодир ер элементлари ва Венесуэланинг оғир нефти АҚШ учун стратегик бойлик ҳисобланади.

Трамп АҚШнинг бошқа ишғолчи президентларидан фарқли ўлароқ, ўз ҳаракатларини халқаро ҳуқуқ ёки демократияга интилиш билан ниқобламайди. Унинг учун ягона легитимлик АҚШнинг қудратидан дастак олаётган ўзининг шахсий иродасидир.

Монродан тортиб Донрога қадар ташқи сиёсат доктриналари АҚШ президентлари учун муҳим аҳамиятга эга. Улар президентларнинг қарорлари ва меросларини шакллантиради.

Июл ойида АҚШ ўзининг 250 йиллигини нишонлайди. 1796 йилда унинг биринчи президенти Жорж Вашингтон учинчи муддатга сайланмаслигини хайрлашув нутқи билан эълон қилган эди. Бу нутқ бугунги кунда ҳам долзарблигини йўқотмаган.

Вашингтон ўшанда АҚШ ва дунё учун аҳамиятли қатор огоҳлантиришлар берган эди.

Уруш пайтида вақтинчалик иттифоқлар зарур бўлиши мумкин, аммо акс ҳолларда АҚШ хорижий давлатлар билан доимий иттифоқ тузмаслиги керак. Бу даъват мамлакатда изоляционизм анъанасини бошлаб берди.

Ички сиёсатда у фуқароларни ўта партиявийликдан эҳтиёт бўлишга чақирган эди. Бўлиниш, унинг фикрича, ёш Америка республикаси учун хавф туғдирарди.

Сенат ҳар йили Вашингтоннинг ўша хайрлашув нутқини жамоат олдида қайта ўқийди, аммо бу маросим АҚШнинг ўта партиявий ва қутбланган сиёсатига барибир кор қилмайди.

Вашингтоннинг иттифоқларга боғланмаслик ҳақидаги огоҳлантиришига 150 йил давомида амал қилинди. Биринчи жаҳон урушидан сўнг АҚШ Европани тарк этди ва изоляционизмга қайтди.

Аммо Иккинчи жаҳон уруши АҚШни глобал кучга айлантирди. Шу вақтда Трампгача европаликлар ҳаётига жиддий таъсир кўрсатган бошқа доктрина пайдо бўлади.

1947 йилга келиб Совет Иттифоқи билан Совуқ Уруш кескинлашди. Уруш туфайли банкрот бўлган Буюк Британия Греция ҳукуматининг коммунистларга қарши курашини молиялаштира олмаслигини АҚШга маълум қилди.

Ўша пайтдаги президент Ҳарри Трумен "қуролли озчилик ёки ташқи кучлар босимига қарши курашаётган эркин халқларни" қўллаб-қувватлашга қатъий жазм этди. У Совет Иттифоқи ёки маҳаллий коммунистлар таҳдидини назарда тутган эди.

Бу Трумен доктринаси эди. У Европани қайта тиклаган Маршалл режасига, сўнг 1949 йилда НАТО ташкил этилишига олиб келди. Ҳарри Трумен ва Совет Иттифоқини тийиб туриш ғоясини илгари сурган дипломат Жорж Кеннан каби атлантикачилар бу мажбуриятлар Америка манфаатларига мос келишига ишонишган.

Трумен доктринаси ва Жо Байденнинг Украинанинг ҳарбий ҳаракатларини молиялаштириш тўғрисидаги қарори ўртасида тўғридан-тўғри боғлиқлик бор.

Трумен доктринаси ҳозир Трамп барбод қилаётган Европа билан муносабатларни кўп жиҳатдан шакллантирди. Бу ўтмишдан кескин узилиш бўлганди. Трумен Жорж Вашингтоннинг доимий иттифоқларга ўралашиб қолишдан қайтариғини эътиборсиз қолдирганди.

Энди Трамп Трумен меросидан воз кечмоқда. Агар у Даниянинг суверен ҳудуди бўлмиш Гренландияни эгаллаб олса, трансатлантик иттифоқнинг қолган қисмини ҳам йўқ қилиши мумкин.

МАГА мафкурачиси ва Трампнинг нуфузли маслаҳатчиси Стивен Миллер буни яқинда CNN эфирида хулосалади. Унинг сўзларига кўра, АҚШ "азалдан куч билан, зўравонлик билан, ҳокимият билан бошқариладиган, темир қонунлари бўлган" реал дунёда ҳаракат қилмоқда.

Ҳеч бир АҚШ президенти куч ва қудрат зарурлигини инкор этмаган. Аммо Франклин Рузвелтдан тортиб, Трумен ва унинг Овал кабинетдаги барча ворислари қудратли бўлишнинг энг яхши йўли – иттифоққа етакчилик қилиш, яъни ўзаро манфаатли ҳамкорлик деб ҳисоблашган.

Улар янги БМТ ва давлатларнинг хатти-ҳаракатларини тартибга солиш учун қоидалар ишлаб чиқиш ташаббусини қўллаб-қувватлашган. Албатта, АҚШнинг ўзи ҳам кўп марта халқаро ҳуқуқни эътиборсиз қолдирган ва бузган – қоидаларга асосланган халқаро тартибни заифлаштиришга ҳисса қўшган.

Бироқ Трампнинг салафлари халқаро тизим тартибга солиниши керак, деган ғояни рад этишга уринмаганди.

Бунинг сабаби XX асрнинг биринчи ярмида энг кучлилар ҳукмронлигининг ҳалокатли оқибатлари – иккита жаҳон уруши ва миллионлаб қурбонлардир.

Аммо Трампнинг "Аввало Америка" мафкураси ва унинг бизнесменлик зеҳнияти Американинг иттифоқчилари унинг илтифоти учун ҳақ тўлаши керак, деб ҳисоблайди. Дўстлик бу ерда ортиқча сўз бўлиб туюлади. Президент тор маънода таърифлаган «Америка манфаатлари» ёлғиз ҳукмронлик қилишни англатади.

Трамп фикрини тез-тез ўзгартиради. Бироқ, унинг АҚШ ўз кучидан жазосиз бемалол фойдаланиши мумкинлигига бўлган ишончи ўзгармасга ўхшаяпти. Унинг айтишича, шу билан Америка яна буюк бўлади.

Хавф шундаки, агар Трамп ўз йўлида давом этса, у дунёни бир аср ёки ундан олдинги империялар даврига қайтаради – бу даврда катта давлатлар ўз иродасини ўтказишга интилар, қудратли авторитар миллатчилар ўз халқларини ҳалокатга етакларди.