Икки ойлик норозилик намойишларидан сўнг Эронда ҳаёт қандай ўзгарди? Yangiliklar, Namoyish

16 сентябрдан бери мамлакатда ҳукуматга қарши оммавий намойишлар давом этмоқда, 40 йилдан ортиқ вақт давомида бундай кўламдаги норозиликлар кузатилмаган эди. Баъзи эронликларнинг фикрича, бу намойишлар аллақачон Эрон жамиятига сезиларли таъсир кўрсатган. Хўш, бу таъсир нималардан иборат?

Эронда аёлларга нисбатан зўравонликни қоралаш сифатида икки ой бурун бошланган норозилик намойишлари 1979 йилги ислом инқилобидан кейин мамлакат ҳукумати учун энг жиддий синов бўлди.

Тартибсизликлар 16 сентябрь куни Эронда аёлларнинг бошларини ҳижоб ёки рўмол билан ўрашни талаб қилувчи қатъий қоидаларини бузганликда айбланиб, Теҳрон ахлоқ полицияси томонидан ҳибсга олинган 22 ёшли Маҳса Аминийнинг ўлими туфайли бошланган эди.

Ўшандан бери намойишчилар хавфсизлик кучларининг шафқатсиз чораларига қаршилик кўрсатишда давом этмоқда, Инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари ахборот агентлиги (ИҲҲАА) сайти 2 ноябрь ҳолатига кўра, 129 та шаҳардаги намойишларда 298 киши ҳалок бўлгани ва 14 мингдан ортиқ киши ҳибсга олинганини хабар қилди.

Эронликларнинг Би би сига айтишича, норозилик намойишлари аллақачон мамлакатнинг кундалик ҳаётига бешта муҳим соҳада жиддий ўзгариш қилган.

Ҳижобдан воз кечиш

Сўнгги бир неча ҳафта ичида аёллар ахлат қутилари ва машиналар устига чиқиб, рўмолларини ҳавода силкитаркан, кўплаб эронлик аёллар бошларини ёпиш қоидаларини мунтазам равишда бузмоқда.

Ижтимоий тармоқлар, шунингдек, омма олдига рўмолсиз чиққан аёллар, жумладан, актриса Фотима Мўътамад-Аря каби таниқли шахслар видеолари билан ҳам тўлиб-тошган. Бу оммавий исён кўлами Ислом Республикаси тарихида мисли кўрилмагандир.

Баъзи ижтимоий тармоқ постларида хавфсизлик кучлари билан бирга боши очиқ эронлик ёш аёллар тасвирлари пайдо бўлди, аммо расмийлар қоидалар ўзгармаганини айтмоқда.

Эрон ахлоқ полицияси сўзчиси Али Хонмуҳаммадий 30 октябрь куни "рўмолни ечиш ҳали ҳам қонунга зиддир", деди.

Бу эронлик аёлларни тақиққа қарши чиқишдан қайтара олмади. 69 ёшли аёлнинг Би би сига айтишича, намойишлар бошланганидан бери у кўпинча уйдан ҳижобсиз чиқмоқда.

"Кеча кўчада кетаётган эдим, орқамдан машина сигналини эшитдим. Ортга ўгирилиб қарасам, машинада рўмолсиз ёш аёл бор экан", дейди исми сир қолишини сўраган аёл.

"У масофадан мени ўпди ва ғалаба белгисини қилди. Мен ҳам худди шундай қилдим! Қирқ кундан сал кўпроқ вақт ичида мамлакат қирқ йилдан кўпроқ вақтдан кўра кўпроқ ўзгарди".

Девор ва кўчалардаги даъволар

Эрондаги ҳозирги норозилик намойишлари "жамоат деворлари учун жанг" бўлаётгани билан ҳам олдинги тартибсизликлардан ажралиб туради.

Энди граффити шиорлари, шунингдек, ижтимоий тармоқларда одамларнинг деворларга ёзаётган видеоларини кўриш одатий ҳолдир. Шаҳар расмийлари бу граффитилар устига бўяшади, лекин барибир яна чизиб кетишади.

Шиорларнинг аксарияти олий раҳнамо Оятуллоҳ Хоманаийга қарши қаратилган (илгари бунақаси кам бўларди) ва норозилик ҳаракатининг дунёвийлига ишора қилиниб, Эроннинг теократик режими қораланади.

Аммо жамоат майдонлари учун ҳақиқий кураш кўчада бўлмоқда, намойишчилар намойишларга қарши қоидаларни бузмоқда, ҳукуматнинг тарғибот лавҳалари устидан ўзларининг тасвирлари ёки сўзларини ёзиб кетмоқда.

"Одамлар вақтинчалик озод қилинган ҳудудлар ташкил қилдилар, у ерда оломоннинг олқишлари остида қизлар ва аёллар рақсга тушмоқда, у ерда одамлар йиғилиш ва қайси йўналишда ҳаракат қилиш кераклигини муҳокама қилмоқда, қатағонни тўхтатишни талаб қилувчи шиорларни айтмоқда", дейди эронлик фаол Алекс Шамс Би би сига.

«Намойишларнинг ўзи эронликлар ўзгача келажакни тасаввур қилиши мумкин бўлган энг муҳим жойлардан бирига айланди", дейди у.

Ёшлар кучи

Энг фаол норозилик гуруҳлари орасида мактаб ўқувчилари ҳам бор эди ва ИҲҲАА нинг даъво қилишича, намойишлар пайтида 47 нафардан ортиқ бола ҳалок бўлган.

Ўлган ўсмирлар тартибсизликларнинг аниқ тимсолига айланди. Ника Шакарами ва Сарина Исмоилзода исмлари машҳур хештегларга айланди ва уларнинг тасвирлари граффитиларга кўчди.

Намойишлар чоғида эронлик ёшларни бундай ролларда илк бор кўриш мумкин.

Ижтимоий тармоқларда мактаб ўқувчилари (асосан қизлар) ҳукуматга қарши шиорлар айтаётгани, олий раҳнамо Оятуллоҳ Хоманаийнинг суратларини йиртиб ташлаётгани ёки мактаб дарсликларидаги суратларни намойишларда ҳалок бўлганлар сурати билан алмаштираётгани акс этган видеолар кўп.

Ижтимоий тармоқларда кенг тарқалган видеолардан бирида мактаб ўқувчилари ўз мактабига маърузачи сифатида келган хавфсизлик ходимига "йўқол", деб бақираётгани кўринади.

Қўрқувдан устун бўлган қаршилик

29 октябрь куни Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси раҳбари Ҳусайн Саламий намойишчиларга ультиматум қўйди.

"Кўчага чиқманг! Бугун тартибсизликларнинг сўнгги куни", дея Саламийнинг сўзларидан иқтибос келтирган давлат матбуоти.

Аммо ўша куни норозилик намойишлари ва хавфсизлик кучлари билан тўқнашувлар ҳақида кўпроқ хабарлар келди.

Би-би-си Форс Хизмати илгари ҳеч қачон бундай миқёсда кўрилмаган шафқатсиз қатағонга қаршилик кўрсатаётган кўплаб одамларга дуч келди.

Улардан бири, исмини ошкор қилмасликни сўраган ёш аёл намойишга бориш учун боласини онасига ташлаб келганини айтади.

"Мен қўрқдим, лекин фарзандимнинг келажаги учун буни қилишим керак".

Эронлик қўшиқчи ва германиялик фаол Фараваз Фавардини ҳам намойишларга Эрон жамиятидаги мавжуд вазиятдан норозилик сабаб бўлган, деб ҳисоблайди.

"Ҳамма нарса қимматлашмоқда, репрессия кучли, - дейди Фавардини. - Маҳса Амини билан содир бўлган воқеадан сўнг одамлар ҳатто сиёсатга алоқаси йўқлар ҳам шунчаки ўлдирворилиши мумкинлигини англаб етди. Ўйлайманки, бу кўпчиликни умидлар буткул ўлмаслиги учун курашишга мажбур қилди."

Бирлик

Бу норозиликларнинг диққатга сазовор хусусияти шуки, улар аввалги ҳаракатлардан фарқли ўлароқ, Эрон жамиятининг турли қатламларини фаоллаштирган кўринади.

2009 йилги президентлик сайловлари натижаларидан норозилик намойишларини ўрта синф бошқарган бўлса, 2019 йилги қўзғолонда ёқилғи нархига норозилик билдирган жамиятнинг асосан камбағал қатламлари иштирок этган.

Ҳозирги тартибсизликларда Эроннинг турли этник гуруҳлари биргаликда юриш қилмоқда ва бу шиорларда ҳам аксини топган.

Эронлик курд Маҳса Амини ўлимидан кейинги илк намойишларда унинг она тилида "Жин, Жиян, Азади" (курдчада аёл, ҳаёт ва эркинлик) шиори биринчи оммалашди.

Энди унинг Эроннинг энг кўп сўзлашувчи тили бўлган форсий ва озарий тилларида ҳам версиялари мавжуд.

Алекс Шамснинг айтишича, ҳукуматнинг норозилик намойишлари Эронда этник сепаратизм ва фуқаролар урушига олиб келиши мумкинлиги ҳақидаги даъволари бу бирликни силкита олмади.

"Турли миллатга мансуб эронликлар ўртасидаги бирдамлик норозиликларнинг кучайишида марказий роль ўйнади, қўрқув ва шубҳа тўсиқларини бузиб ташлади. Ҳукумат норозиликларни динга қарши деб даъво қилишга уринаётган бир пайтда, диний ва диний бўлмаган одамлар бир жойга тўпланди, ўзаро душман бўлишдан бош тортдилар", дея қўшимча қилади у.

Аввалги ҳаракатлар Эронда сезиларли ўзгаришларга олиб келмади, аммо Шамс бу сафар ҳаммаси бошқача бўлиши мумкин, деб ҳисоблайди.

"Сўнгги бир неча ҳафта одамларнинг нима мумкинлиги ҳақидаги тасаввурини тубдан ўзгартирди. Ва бунинг ўзи аллақачон ғалабадир ", дея хулоса қилади Шамс.