Россия ва Украина: Урушни тўхтатишнинг 5 йўли - бугунги вазият таҳлили Rossiya Ukraina Dunyo Yangiliklar

Уруш алангасида туриб, олдинга йўлни кўриш қийин бўлиши мумкин. Жанг майдонидан янгиликлар, дипломатик шовқин-сурон, мотам тутганлар ва уй-жойни ташлаб кетганлар ҳис-туйғулари; буларнинг барчаси одамни карахт қилиб қўяди. Шундай қилиб, келинг, бир лаҳзага четга чиқамиз ва Украинадаги можаро қандай ривожланиши мумкинлигини кўриб чиқамиз. Сиёсатчилар ва ҳарбий стратеглар қандай сценарийларни кўриб чиқмоқда? Кам одам келажакни ишонч билан башорат қила олади, аммо бу ерда баъзи эҳтимолий оқибатлар мавжуд. Уларнинг аксарияти умидбахш эмас.

Таҳлил:

Алоқадор мавзулар:

Қисқа уруш

Ушбу сценарийга кўра, Россия ҳарбий ҳаракатларини кучайтиради. Украинага янада кўпроқ ва бетартиб шаклда артиллерия ва ракета ҳужумлари бўлади. Ҳозиргача ўзини эҳтиёткор тутган Россия авиацияси ҳалокатли ҳаво ҳужумларини амалга оширади. Украина бўйлаб йирик киберҳужумлар асосий миллий инфратузилма объектларига қаратилади. Электр таъминоти ва алоқа тармоқлари ўчирилади. Минглаб тинч аҳоли ҳалок бўлади. Жасоратли қаршиликка қарамай, Киев бир неча кун ичида қулайди. Ҳокимият ўрнини москвапараст қўғирчоқ режим эгаллайди. Президент Зеленский ё ўлдирилади ёки қувғиндаги ҳукуматни ўрнатиш учун Ғарбий Украинага ёки ҳатто чет элга қочиб қутулади. Президент Путин ғалабани эълон қилади ва кучларнинг бир қисмини олиб чиқиб кетади ва фақат назоратни ушлаб туриш учун бир қисмини қолдиради. Минглаб қочқинлар ғарбга қочишда давом этади. Украина Москвага қарам давлат сифатида Беларусга қўшилади.

Бу натижа имконсиз эмас, лекин бир нечта омилларга боғлиқ бўлади: Россия қўшинларининг самарали ишлаши, бу кучларнинг кўпроқ жойлаштирилиши ва Украиналикларнинг фавқулодда жанговар руҳи тушиши. Путин Киевда режимни ўзгартириши ва Украинанинг Ғарбга интеграциялашувига чек қўйилиши мумкин. Аммо ҳар қандай россияпараст ҳукумат ноқонуний ва исёнчилар олдида заиф бўлади. Бундай натижа беқарор бўлиб қолади ва можаронинг яна такрорланиш эҳтимоли юқори бўлади.

Узоқ уруш

Бу уруш чўзилиб кетиши эҳтимоли кўпроқ. Эҳтимол, рус қўшинлари руҳий тушкунлик, моддий-техник таъминот етишмаслиги ва ёмон раҳбарлик туфайли ботқоққа ботиб қолар. Ҳимоячилари кўчама кўчага жанг қилаётган Киев каби шаҳарларни тўла эгаллаш учун Россия кучларига кўпроқ вақт керак бўлиши мумкин. Узоқ қамал бошланади. Жанглар Россиянинг 1990-йилларда Чеченистон пойтахти Грознийни эгаллаш ва бутунлай вайрон қилиш учун олиб борган узоқ ва шафқатсиз курашини эслатади.

Ҳатто Россия кучлари Украина шаҳарларида маълум даражада ҳозир бўлганидан кейин ҳам, назоратни сақлаб қолиш учун курашишларига тўғри келиши мумкин. Балки Россия бундай улкан давлатни қамраб олиш учун етарлича қўшин етказиб бера олмас. Украина мудофаа кучларига маҳаллий аҳоли қўллаб-қувватлайдиган самарали исёнчиларга айланиши мумкин. Ғарб қурол ва ўқ-дори етказиб беришда давом этади. Кейин, кўп йиллар ўтиб, эҳтимол, Москвага янги раҳбарият келгач, рус қўшинлари Украинани қадди букик ва қонга ботган ҳолда тарк этади, худди ўз ўтмишдошлари 1989 йилда исломий исёнчиларга қарши ўн йиллик курашдан сўнг Афғонистонни тарк этгани каби.

Европа уруши

Бу уруш Украина чегараларидан ташқарига чиқиши мумкинми? Президент Путин Молдова ва Грузия каби НАТОга аъзо бўлмаган собиқ Совет республикаларига қўшин жўнатиб, собиқ Россия империясининг кўпроқ қисмини қайтариб олишга ҳаракат қилиши мумкин. Ёки шунчаки яна хато ҳисоб-китоб ва аҳвол баттарлашиши. Путин Украина қўшинларига Ғарб қуролларини етказиб беришни тажовузкорлик ҳаракати деб эълон қилиши ва қасос олишга уриниши мумкин. У Литва каби НАТО аъзоси бўлган Болтиқбўйи мамлакатларига Россиянинг Калининград қирғоқ анклави билан қуруқлик йўлаги очиш учун қўшин юбориш билан таҳдид қилиши ҳам мумкин.

Бу жуда хавфли ва НАТО билан уруш бошланиши мумкин. Ҳарбий иттифоқ низомининг 5-моддасига кўра, бир аъзога қилинган ҳужум барчага қилинган ҳужум деб қабул қилинади. Аммо Путин бу ўз ҳокимиятини сақлаб қолишнинг ягона йўли деб ҳисобласа, таваккал қилиши мумкин. Агар у Украинада мағлубиятга учраса, у аҳволни янада таранглаштиришга уриниши мумкин. Биз энди биламизки, Россия раҳбари узоқ йиллик халқаро нормаларни бузишга тайёр. Худди шу мантиқ ядро қуролидан фойдаланишга нисбатан ҳам қўлланилиши мумкин. Путин шу ҳафта ядровий кучларини шай ҳолатга келтирди. Аксарият таҳлилчилар бу улардан фойдаланиш эҳтимоли борлиги ёки муқаррар эканлигини англатишига шубҳа қилишади. Аммо бу Россия доктринаси жанг майдонида тактик ядро қуролидан фойдаланишга рухсат беришини билдиради.

Дипломатик ечим

Ҳамма нарсага қарамай, дипломатик ечим бўлиши мумкинми?

"Энди қуроллар тилга кирди, лекин мулоқотга йўл доим очиқ қолиши керак", деди БМТ Бош котиби Антониу Гутерриш. Албатта, мулоқот давом этади. Франция президенти Макрон президент Путин билан телефон орқали гаплашди. Дипломатларнинг айтишича, бу Москвага етиб бормоқда. Ва ажабланарлиси шундаки, Россия ва Украина расмийлари Беларусь билан чегарада музокаралар олиб борди. Улар катта муваффақиятга эришмаган бўлиши мумкин. Аммо музокараларга рози бўлиш билан Путин ҳеч бўлмаганда ўт очишни тўхтатиш бўйича музокаралар ўтказиш имконини қабул қилган кўринади.

Асосий савол шундаки, Ғарб дипломатлари "қўшимча йўлга чиқиш" деб атайдиган йўлни таклиф қила оладими? Дипломатлар фикрича, Россия раҳбари Ғарб санкцияларини бекор қилиш учун нима қилиш кераклигини билиши муҳим, шунда ҳеч бўлмаганда ўз обрўсини сақлаб қолиш учун келишувга эришилади.

Ушбу сценарийни кўриб чиқинг. Уруш Россия учун ёмон давом этади. Санкциялар Москвани хавотирга сола бошлайди. Жасадлар яқинларига қайтиши билан норозилик кучаяди. Путин юта оладиганимдан каттароқ тишлаб қўйдиммикан деб ўйлайди. У урушнинг давом этиши ўз ҳокимияти учун уни тугатиш билан бирга келадиган шармандаликдан кўра каттароқ таҳдид деб ўйлайди. Хитой аралашиб, Москвани муроса қилишга мажбур қилади ва агар вазият пасаймаса, Россия нефть ва газини сотиб олмаслиги билан огоҳлантиради. Шундай қилиб, Путин чиқиш йўлини излай бошлайди. Айни пайтда, Украина ҳукумати ўз мамлакатлари вайрон бўлаётганини кўрада ва бундай ҳалокатли қурбонлардан кўра, сиёсий муроса яхшироқ бўлиши мумкин деган хулосага келади. Шундай қилиб, дипломатлар аралашиб, келишув амалга ошади. Масалан, Украина Россиянинг Қрим ва Донбасснинг бир қисми устидан суверенитетини тан олади. Бунинг эвазига Путин Украина мустақиллиги ва Европа билан алоқаларини чуқурлаштириш ҳуқуқини тан олади. Бу даргумондек туюлиши мумкин. Аммо бундай сценарий қонли тўқнашув харобаларида пайдо бўлиши мумкин.

Путин ағдарилади

Владимир Путиннинг ўзи ҳақида нима дейиш мумкин? У босқинни бошлаганида: "Биз ҳар қандай натижага тайёрмиз", деди.

Аммо натижада у ҳокимиятини йўқотса-чи? Бу ақлга сиғмайдигандек туюлиши мумкин. Бироқ сўнгги кунларда дунё ўзгарди ва энди бундай нарсалар ҳақида ўйлашмоқда. Лондон Қироллик коллежининг ҳарбий фанлар бўйича фахрий профессори Сер Лоуренс Фридман бу ҳафта шундай деб ёзган эди: "Энди режим ўзгариши эҳтимоли Москвада ҳам худди Киевдагидек бўлиши мумкин".

Майли, Путин ҳалокатли уруш олиб борар. Минглаб рус аскарлари ҳалок бўлар. Иқтисодий санкциялар оғирлик қилади. Путин халқ қўллаб-қувватловини йўқотади. Эҳтимол, халқ инқилоби хавфи бор. У бу мухолифатни бостириш учун Россиянинг ички хавфсизлик кучларидан фойдаланади. Аммо бу тушкунликни кучайтиради ва Россия ҳарбий, сиёсий ва иқтисодий элитасининг етарлича вакиллари унга қарши кўтарилади. Ғарб, агар Путин ҳокимиятдан кетса ва унинг ўрнига мўътадилроқ раҳбар келса, Россияга қарши баъзи санкциялар олиб ташланиши ва нормал дипломатик муносабатлар тикланишини очиқ айтади. Қонли сарой тўнтариши бўлади, Путин кетади. Шунга қарамай, бу ҳозир даргумондек туюлиши мумкин. Аммо Путиндан фойда кўрган одамлар у бизни ҳимоя қила олмайди деб ишона бошлаши мумкин.

Хулоса

Ушбу сценарийлар бир-бирини истисно қилмайди - уларнинг баъзилари бирлашиб, турли натижаларга олиб бориши мумкин. Аммо бу уруш оқибати қандай бўлмасин, дунё ўзгарди. У аввалги ҳолатга қайтмайди. Россиянинг ташқи дунё билан алоқалари бошқача бўлади. Европанинг хавфсизликка муносабати ўзгаради. Либерал, қоидаларга асосланган халқаро тартибот, биринчи навбатда, нима учун кераклиги қайта кашф этилади.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek