АЭС қуриш Путин кетгач, унутиладими ё у аслида Ўзбекистон иқтисоди учун қанчалик муҳим? Видео

Би-би-си манбаси Ўзбекистонда сиёсий элита зимдан истамаслиги туфайли АЭС лойиҳаси амалга ошмаслигини айтмоқда. Ўзбекистон ривожи учун АЭС дан бошқа йўллар йўқми? Diqqat, BBС дастури шу мавзуга бағишланди.

Россия президенти Владимир Путин май охирида Ўзбекистонга келиб-кетгандан сўнг охирги йиллар қарийб ёддан чиққан АЭС қуриш масаласи яна кун тартибига қайтди.

Россия билан имзоланган келишувга кўра, Жиззахдаги Тузкон кўли яқинида қурилиши режалаштирилган Ўзбекистоннинг биринчи атом электр станцияси жами 330 мвт қувватга эга олти реактордан иборат бўлади. Атом энергияси агентлиги - Ўзатомнинг айтишича, лойиҳанинг қийматига оид маълумотлар махфий ва очиқланмайди.

Ўзбекистонда АЭС қурилиши тарафдорлари ҳам, лойиҳага очиқ қарши чиқаётганлар ҳам талайгина.

Бир томон аҳолиси сони шиддат билан ошиб бораётган, саноати катта суръатда ўсаётган Ўзбекистон учун АЭС қуриш ҳаёт-мамот масаласи эканини таъкидласа, иккинчи томон АЭС Кремл қўлидаги қуролга айланиб қолишидан бонг урмоқда.

Diqqat, BBC: 'Элитанинг ўзи ҳам бу лойиҳани хоҳламайди' - Ўзбекистонга АЭС қанчалик керак?:

АЭС қуриш борасидаги ҳаракатлар шунчаки сиёсий ўйинми?

Би-би-сининг мавзудан бохабар манбаси эса мутлақо бошқача манзарани чизади.

Алоқадор мавзулар:

Унинг иддао қилишича, ўзбек сиёсий элитаси АЭС кераксиз лойиҳа эканини яхши тушунади, ҳукумат шунчаки россиялик олий мартабали меҳмоннинг кўнгли учун у хоҳлаган битимни имзолади.

"Бошқача айтганда Мирзиёевча дипломатия ишга солинди холос, лойиҳа нари борса, пойдевор қуйиш босқичидан кейин яна унутилади", дейди Би-би-си манбаси.

Ўзбекистонда АЭС қуриш лойиҳасига оид воқеалар ривожи:

Бир муддат унутилиб, яна қайтган АЭС мавзуси

Президентлар рамзий тугмани босганидан кейин АЭС мавзуси том маънода радардан йўқолгандек таассурот қолдирган. Фақат ора-орада россиялик расмийлар бу ҳақда гапириб чиқиб, мавзуни эслатиб турди. Ахборот озлигидан эса ўзбек томонида бу лойиҳага қизиқиш йўқолгандек туйилди. Шу йил май охирида Ўзбекистонга келган Путин эса мавзуни яна оловлантириб кетди.

Нима бўлганда ҳам, АЭС мавзуси бугун яна ўзбек жамоатчилиги эътиборида, хавотирлар етарлича билдирилмоқда. Атом электр станцияси Ўзбекистонга қанчалик керак, деган савол билан бир неча инсонга юзландик.

Ўзбекистон ҳукуматининг АЭС қуриш йўлидаги важлари аниқ: мамлакатда ёзда ҳам, қишда ҳам ўткир электр тақчиллиги юзага келмоқда, электр энергиясининг 85 фоиз қисмини бераётган табиий газ таги эса кўриниб қолган, мамлакат газ экспортчисидан импортчисига айланиб бўлган.

Муқобил йўл йўқми?

Ўзининг қуёш панелларини ўрнатиш билан германияликлар уйларини ёритиб бераётган ўзбекистонлик энергетик Зафар Сафоев эса АЭС энг сўнгги чоралардан бўлиши кераклигини таъкидлайди.

"Ўзбекистоннинг олдида турган бир қанча усулларни синаб кўриш керак эди. Масалан, шамолдан электр энергия олишни. Қуёшдан электр энергия олишни, ГЭСларни қуриб, сувдан тўғри фойдалиб электр энергия олса бўлади. Ана ўшанда ҳам етмаганда, ана унда бош қотириш керак бўлади", дейди у.

Ҳақиқатан Германия каби ривожланган давлатлар муқобил энергия манбаларидан фойдаланишга кўпроқ эътибор қаратмоқда. Шу сабаб дунё атом энергиясидан воз кечяпти деган, қараш кучайиб бормоқда.

Бу қарашда албатта жон бор: 90-йиллар ўртасида глобал энергиянинг салкам йигирма фоизини берган атом энергиясининг бугунги кундаги улуши атиги 10 фоиз атрофида. АҚШдаги Three Mile island, Украинадаги Чернобил, Япониядаги Фукушима ҳалокатлари атом энергиясидан воз кечишга асосий турткиларни берган.

Бошқа томондан эса атом энергетикаси янги инқилобни бошдан кечиряпти. Табиий захиралар камайиши, иқлим ўзгариши, иқтисодий беқарорлик инсониятни яшил, арзон ва барқарор энергия манбалари топишга ундамоқда.

"АЭС қуриш шарт…"

Иқтисодчи Алишер Абдужабборов жиддий эҳтиёжлардан келиб чиқиб, аҳоли ва саноат ўсишини таъминлаш учун Ўзбекистонда бошқа барча манбалардан фойдаланиш билан бир вақтда АЭС ҳам қурилиши шарт, дейди.

Ўзбекистон охирги вақтларда яшил иқтисодиётга ўтиш, қуёш-шамол каби манбалардан кўпроқ фойдаланишга ҳаракат қилмоқда. Бироқ Алишер Абдужабборов мамлакатда муқобил энергия манбаларидан фойдаланиш имкониятлари чекланган, иссиқлик электр станцияларида кўмирдан фойдаланиш эса самарасиз ва хавфли, деган қарашни илгари суради.

"Иссиқлик электр станцияларида кўмир ёқилганида радиоактик ташланмаларнинг миқдори жуда ҳам катта бўлади. Бу нарсани эътиборга олмаяпмиз. АЭСнинг чиқиндилари ИЭС чиқиндилари билан солиштирганда 100 марталаб кам", дейди Алишер Абдужабборов.

Аммо мутахассислар ИЭСларнинг радиоктив чиқиндилари АЭС билан солиштирилганда ўнлаб баробар кўп бўлса-да, уларнинг инсон саломатлигига таъсири борасида АЭС зарарлироқлигини назардан қочирмаслик кераклигини таъкидлашади.

Бундан ташқари кўмир билан ишловчи станциялардаги радио фаоллик ҳавога сингиб кетадиган ташланмалардан иборат бўлади.

"Тўғри, радиоактив элементларнинг ҳар хили бор. Уларнинг парчаланиш вақти бир неча соатдан, бир неча миллион йилгача. Лекин барибир ҳам ИЭСларда кўмир ёққан тақдирда радиоактив фонга таъсир этувчи кучи жудаям катта", дейди Абдужабборов.

Иқтисодчи Алишер Абдужаббаровга Ўзбекистонда Гидро Электр Станцияларнинг салоҳиятини ҳам савол остига олади.

"Масалан, Чирчиқ дарёсидаги ГЭСлар каскадини оладиган бўлсак, адашмасам, 6 ГЭС қурилган. Чирчиқ дарёсининг кучи максимал олиб бўлинган. Имкон бўлган ҳар бир жойга қурилган. Масалан, Чорвоқдан бошланиб, кичрайиб, кичрайиб ГЭСлар қурилган. Мана шуларнинг ҳаммасини инобатга олиб туриб, Ўзбекистонда АЭС қуриш керак ва шарт деган хулосага келгандим", дейди Алишер Абдужабборов.

Бугун дунё бўйлаб 50 дан ортиқ атом реактори қурилмоқда. Уларнинг деярли ярми Хитой ва Ҳиндистон ҳиссасига тўғри келади. Хавфсизлик хавотирлари туфайли реакторлар ҳажми анъанавийларидан бир неча ўн баробарга қисқарган. Ўзбекистонда ҳам худди шундай кичик қувватли АЭС қурилиши айтилмоқда.

Иқтисодчи Алишер Абдужабборов Чернобил АЭС қуввати бўйича дунёдаги энг катта реактор бўлгани ва ҳалокатга инсон омили роль ўйнаганини ҳамда талофатнинг катта бўлишига у икки пойтахт Киев ва Минскка яқин жойда қурилганини эътиборга олиш кераклигини урғулайди.

"Ўзбекистонга таклиф қилинаётган АЭС билан Чернобилни солиштириб бўлмайди. Чунки Чернобилнинг қуввати ҳозирги таклиф қилинаётгандан 30 баробар кучли бўлган. Чернобил авариясидан кейин бутун дунёда техник регламентларнинг ҳаммаси ўзгартирилди. Хавфсизлик тизимлари бир неча бор оширилган ва бир неча бор кўпроқ ҳимоя тизимлари қўйилган. Ҳозир Ўзбекистонга таклиф қилинаётган кичик реактор, менимча, жуда ҳам тўғри таклиф, деб ҳисоблайман", дейди у.

Алишер Абдужабборовнинг таъкидлашича, катта реакторга катта миқдорда сув керак, аммо бу масала Ўзбекистонда муаммо.

Унга кўра, Россия таклиф қилаётган ҳар бири 50 мвт.дан иборат 6 та реакторнинг турли жойларга қўйилиши хавф даражасини янада тушириб юборади.

АЭС Айдаркўлни яроқсиз ҳолатга келтириши мумкинми?

Россия билан ҳамкорликда қурилиши режалаштирилаётган АЭС аҳоли яшайдиган жойлардан ўнлаб чақирим узоқликда қурилаётган бўлса-да, унинг Айдаркўл кўллар тизимига кирувчи Тузкон кўли яқинида қурилиши Орол қуригандан сўнг энг катта сув ҳафзаси бўлиб қолаётган Айдаркўлнинг тақдирини савол остига олаётганлар бор.

Алишер Абдужабборовга кўра, Жиззахда қурилаётган АЭСда сув айланиш икки ёпиқ тизим ва Тузкон орқали бўлади. У реактор билан тўғридан тўғри контактга кирадиган сув йўқлигини таъкидлайди.

"АЭС генерациясининг нархи 2,5 - 3 цент таннархга айланади, лекин кредит ва молиявий томонларининг ҳаммасини ҳисобга олганда 4 центдан сал ошади. Лекин ИЭСда бу 2 баробар қиммат бўлади. Йўқотишлар ва экологияга зарари, унинг бошқа томонлари ҳаммасини оладиган бўлсак, кўмир ёқиб электр олгандан кўра, атомни ишлатган минг марта яхши", дейди Алишер Абдужабборов.

АЭС Ўзбекистон учун таҳликали бўлиб қолавердими?

Расмийлар ҳам қурилиши кутилаётган АЭС хавфсизлигидан хавотир олмасликни такрорлаётган бир пайтда энергетик Зафар Сафоев бу барибир таҳликали масала эканини таъкидлайди.

"АЭСни инсон қуряпти, бу ерда инсон омили бор. Унга таъсир қилувчи омил эса табиат. Келажакда нима бўлишини олдиндан билиб бўлмайди. Ёки Украина тинчлик даврида АЭС қурганди, уруш даврида эса у таҳликали бўлиб қолди. Кутилмаган кичик ҳодиса катта зараларни олиб келади", дейди у.

Ўзбекистон сиёсий элитаси аслида АЭС қурилишига қаршими?

Сафоев таҳлика ҳақида гапирар экан, Би-би-сининг мавзудан бевосита бохабар манбаси сиёсий элита АЭС лойиҳаси амалга ошишини аслида хоҳламаслиги ҳақида билдирди.

"Эътибор берсангиз, фақат Путин Ўзбекистонга келгандагина бу масала кўтариляпти, кейин унутиляпти, қарор қабул қилувчилар, айниқса, Энергетика вазирлиги АЭС кераксиз ва ўзини оқламайдиган лойиҳа эканини яхши тушунади", дейди у.

Манба Мирзиёев ҳам, унинг қўл остидагилар ҳам АЭС лойиҳасини аслида истамайди, деган иддаони дастаклаш мақсадида Халқаро атом энергияси агентлиги - МАГАТЭ аъзоси ўлароқ Ўзбекистон ҳукумати лойиҳани бошлаш учун зарур халқаро тартиб-амалларни охирига етказмагани ва етказишга шошилмаётгани ҳамда мамлакатнинг 2030 йилгача мўлжалланган электр энергияси билан таъминлаш концепцияси ва бошқа режаларда атом энергияси деярли тилга олинмаслигини мисол ўлароқ келтиради.

Би-би-сида бу иддаоларни текшириш ва тасдиқлаш имконияти йўқ. Сабаби АЭС масаласи ниҳоят ёпиқ ва ҳукумат ҳам маълумотлар махфийлигини очиқ айтмоқда.

АЭС қурилиши Тузкон яқинида шу ёзнинг ўзида бошланиши маълум қилинди. Кейинроқ ҳукумат биринчи реактор ана шу бошланғич ишлар амалга оширилгандан кейин 60 ой ўтиб ишга туширилиши, станциянинг тўлиқ қувватда ишлай бошлашини эса 2033-йилгача кутмасликни билдирди.

АЭС Ўзбекистонга қанчага тушади?

Лойиҳага масъул Ўзатом сарфланадиган маблағлар қиймати очиқланмаслигини таъкидлади. Шундай мавҳум манзарада иқтисодчи Алишер Абдужабборов ўзининг тахминий ҳисоб-китоби билан ўртоқлашади.

"Россия қураётган электр станцияларининг нарх-навоси бўйича изланиш қилдим. Топган манбаларимга кўра, Квт энергияга ҳисоблаганда 1 квт электр энергия ишлаб чиқарувчи АЭС Россиянинг ҳудудида 2,5 минг долларга қуриляпти. Ташқарига икки баробар қимматга қураяпти экан. Яъни мисол учун, 300 мвтли АЭСнинг қурилиши 1,5 миллиард доллардан ошиқ бўладиган бўлса, демак, бизда кимдир пулни ўғирлаяпти ёки нотўғри шартнома тузди, деган фикрга боришимиз мумкин. Чунки бу очиқ манбадаги гап", дейди у.

Ўзбекистоннинг эскирган узатиш тизимларини янгиламасдан АЭС қурилиши ўзини оқлайдими?

Зафар Сафоев энергосектор узоқ йиллар ривожлантирилмагани ҳақида гапирар экан, расмийлар ҳам бу ҳолатни очиқ тан олади.

2021 йилда Шавкат Мирзиёев электр тизими қарийб эскириб кетганини айтган бўлса, шу йил апрелида Энергетика вазирлиги электр етказиб бериш тизимининг деярли 40 фоизи эскирганича қолаётганини айтган.

Эскирганлик даражаси юқори бир пайтда чўлнинг ўртасида номаълум суммага қурилаётган кичик атом электр станцияси талаб ошган кунларда миллионлаб киловатт ток етишмаётган Ўзбекистондаги вазиятни қанчалик яхшилай олиши мумкин?

Балки аввал эскирган узатиш тизимларини таъмирлаш керакдир? Алишер Абдужабборов ток ишлаб чиқариш ва уни узатиш алоҳида-алоҳида мавзу эканини таъкидлайди.

"Тизим вақтида таъмирланиши учун, алмашиши керак бўлган нарсалар алмашиши учун даромадли бўлиши керак. Даромадли бўлмагани учун 30-40 йилдан бери таъмирлаш ишлари ҳам, ривожлантириш ишлари ҳам тўхтаган", дейди у.

Ўзбекистонда нафақат узатиш линиялари, балки асосан табиий газда ишлайдиган электр станцияларида ҳам эскирганлик даражаси юқори экани айтилади. Ҳукумат замонавий станциялар қуриш, эскиларини модернизация қилишга ҳаракат қилмоқда. Бироқ Зафар Сафоев мамлакатда тежамкорлик билан ҳали ҳам жиддий муаммо мавжудлигини тилга олади.

"Баъзи энергетик вазирлар айтади, Туркияннг аҳолисидан 3 баробар каммиз, лекин газни Туркиядан кўра кўпроқ ишлатамиз. Бу гапларда албатта жон бор. Бизда газ истеъмоли жуда исрофгарчиликка асосланган", дейди у.

Ўзбекистонда ёпиқ қолаётган АЭС лойиҳаси мавзуси

АЭС лойиҳаси бўйича оммада кўтарилган саволлар ва юзага келган кайфиятга нисбатан ҳукумат очиқ муносабат билдирмаяпти.

Ижтимоий тармоқлардаги айрим фаоллар бу мавзуда гапиришга норасмий тақиқ қўйилгани ҳақида ёзишди.

АЭС қурилишини қўллаб-қувватлаётган Алишер Абдужабборов бу масалада шундай дейди.

"Бу нарса экологик, ижтимоий ва бошқа иқтисодий томондан таҳлил қилининиши керак. Масалан, қуёш электро станциялари бўйича тендер ўтказилди-ку, энг арзон нархни таклиф қилгани учун Маздар ютиб чиқди. Худди шу тартиб билан қилиниши керак эди. Мен 80 фоиз аминманки, шунда ҳам Россия ютиб чиқади. Шу тартибда қилинганда, одамларнинг юзига оёқ тиралмаган бўларди. Бу фактор билан ҳозир жамоатчиликнинг юзига оёқ тиралди", дейди иқтисодчи.

У мазкур масала маслаҳатга қўйилмасдан, якка одамнинг қарори билан қабул қилиниши нотўғри эканлигини таъкидлайди.

"Ижтимоий тармоқлардаги одамларга тўғри тушунтириб, мана биринчи пункти нарх-наво, иккинчиси, хавфсизлик, учинчи пункти, кафолатлари ва ҳ.к. бир нечта нарсани қўйиб, биз ким билан шартнома тузамиз, деган гапни ўртага ташлаши керак эди. Чунки бу бир кунлик нарса эмас", дейди Алишер Абдужабборов.

АЭС қурмоқчи бўлаётган Қозоғистонда нима гап?

Ўзбекистоннинг ён қўшниси - Қозоғистон ҳам ўз атом электр станциясини қуриш ниятида.

Фақат қўшни давлат Ўзбекистондан фарқли ўлароқ жамоатчилик фикрига реакция билдиряпти, АЭС қурилиши тез орада ташкил этилиши кутилаётган умумхалқ референдумида ҳал қилинишини таъкидлаяпти.

Қозоғистон, шунингдек, АЭС қуришни ишонса бўладиган тўрт давлатни ҳам танлаб олган. Станцияни мамлакат шарқидаги Балхаш кўли бўйида қуриш таклиф этилмоқда. Қозоғистонлик иқтисодий таҳлилчи Сапарбай Жубаев қозоқ расмийлари бу ердаги маҳаллий аҳоли билан бир неча бор учрашганини айтади.

Қозоғистонликлар атом энергияси ва ядро кучи билан яқиндан таниш. 1970 йиллардан 1990 йиллар бошигача Каспий денгизи бўйида Манғишлоқ атом энергияси комплекси ишлаб турган. Мамлакат шимолидаги Семипалатинск полигонида эса советлар ўн йиллар давомида ядро қуролларини синовдан ўтказган.

Шунга қарамай, таҳлилчи АЭС Қозоғистон учун кераклигини таъкидлайди.

"Пик вақтлар - эрталаб ва кечқурун, биз Россиядан электр энергия оламиз. Шу АЭС масаласи Қозоғистонда 10-20 йилдан бери муҳокама қилиниб келинмоқда. Балхаш кўли ёнида қуриш кераклиги айтиляпти. Чунки жанубда биз олдин Ўзбекистондан электр энергия олардик. Чимкент, Тараз, Қизилўрданинг кўп ҳудудлари Ўзбекистондан электр энергия оларди. Энди ҳозир Ўзбекистоннинг ўзида тақчиллик бўлганидан кейин кўмирда ишлайдиган Эскубазтус ИЭСини кучайтирдик. Париж битими орқали биз 2060 йилга бориб, кўмирдан воз кечиш тадбирини олганмиз. Шуни биз АЭС орқали амалга оширмоқчимиз", дейди Сапарба Жубаев.

Ўзбекистондан фарқли ўлароқ, келажак учун қанчалик зарур бўлмасин, АЭС лойиҳаси тақдирини ҳал этишни халқ ихтиёрига қўйиб беришини айтаётган Қозоғистон охирги вақтларда Россия билан муносабатда мувозанат сақлашга ҳаракат қилаётгани билан маълум.

Бундан ташқари, Қозоғистон чегараси Ўзбекистон АЭС учун танлаган ҳудуддан атиги бир неча ўн чақирим нарида.

Бугун Ўзбекистон ўз халқига АЭС қуриш учун нега Россия бирор танлов ё беллашувсиз танлаб олинганини изоҳламаётган бир пайтда, қозоғистонлик таҳлилчи расмий Тошкентнинг бундай қарор олишига геосиёсий омиллар ҳам сабаб бўлган бўлиши мумкинлигини айтади.

Telegram kanalimiz: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002