Россия АЭС қуришига ишониш нега хавфли таваккал? Dunyo AES Yangiliklar
Сурат манбаси, Reuters
- Author, Nick Thorpe
- Role, BBC News, Венгрия
"Агар бу янги энергия станцияси қурилса, шаҳар учун ҳам, мамлакат учун ҳам яхши бўлади, дейди новчадан келган, хушмуомала ядро муҳандиси Янос. У Паксдаги АЭС 2 реактор блокида ишлайди.
Аммо ана шу "агар" жиддий масала бўлиб турибди.
Венгрия ҳукуматининг Пакс-2 лойиҳасига жиддий қараётгани ва Россиянинг техник ва молиявий таъминотга ваъда берганига қарамай, Россиянинг Украинадаги уруши янги АЭС вақтида битказилишига халал бериши мумкин.
Бу Венгрия тарихида бир мартада киритилган энг йирик ягона сармоя бўлади.
Ҳукуматнинг таъкидлашича, бу мамлакатни Россияга қарамлигини камайтиради, чунки Венгрия нефть ва газнинг катта қисмини Россиядан олади. Лекин танқидчиларнинг айтишича, аксинча, бу Венгриянинг Россияга қарамлигини янада кучайтиради.
Дунай қирғоғида ва Будапештдан бир соатлик йўл жанубда жойлашган Пакс-1 атом электр станцияси 1980 йилларда Совет Иттифоқи томонидан қурилган. Унинг тўртта реактори ҳалигача Венгриянинг электр энергиясига бўлган эҳтиёжининг тахминан 40 фоизини таъминлайди.
Пакс-1 атом электр станцияси хизмат муддати 2030 йилларда тугаши мўлжалланган. 2014 йилда бош вазир Виктор Орбан Россия президенти Владимир Путин билан эскиларидан ташқари яна 1200 МВт қувватга эга иккита янги реактор қуриш бўйича келишув имзолаган эди.
Россия 10 миллиард евро миқдорида кредит ажратади ва венгриялик истеъмолчилар электр энергияси учун тўловларини 2026 йилдан бошлаб тўлашлари керак, ўшанда завод тармоққа уланиши керак эди.
Рухсатномаларни олиш йилларга кечикиши натижасида ҳудудни тайёрлаш ишлари ўтган августгача бошланмади.
Венгрия Пакс-2 лойиҳасини давом эттираётган бир вақтда, ўтган май ойида Финляндия Россиянинг Украинага бостириб кириши сабабли Ханхикиви ярим оролида Россия томонидан деярли ярми қуриб бўлинган шунга ўхшаш заводни ёпди.
Украинадаги уруш ҳозир Пакс лойиҳаси устида ҳам қора кўланка бўлиб турибди.
Сурат манбаси, Getty Images
Урушнинг дастлабки кунларида Чернобилдаги собиқ АЭС атрофидаги жанглар ва Европадаги энг йирик Запорожье атом электр станцияси атрофидаги артиллерия жанглари лойиҳага зарар етказди.
Ҳатто Пакс-2 га ўта қаттиқ ишонадиганлар ҳам хавотирга тушиб қолди.
"Россияни изоляция қилиш, ҳатто ҳарбий вазиятда ҳам ечим эмас", дейди Пакс-2 бўйича ҳукуматнинг собиқ комиссари Аттила Асзоди.
«Яшиллар» партиясидан собиқ депутат Бенедек Явор янада дангал гапиради:
"Пакс-2 - соф сиёсий лойиҳа", дейди у Виктор Орбаннинг 2009 йилдан бери Путин билан яқин муносабатларига ишора қилиб.
Россия Украинага бостириб кирганидан бери Венгрия раҳбари бир неча бор Европа Иттифоқининг Россияга қўйилаётган санкцияларига қарши чиқди ва унинг ҳукумати Москва билан яқин дипломатик алоқаларни сақлаб келди.
"Энергетика нуқтаи назаридан [Пакс-2] қуришнинг ҳожати йўқ ва уни руслар билан қуриш шарт эмас", дейди жаноб Явор.
Унинг таъкидлашича, пулни қайта тикланадиган энергия манбаларига, масалан, Венгрия ўз энергиясининг 10 фоизини оладиган қуёш энергиясига ва электр тармоғини яхшилашга сарфлаган маъқулроқ.
Шу кузда ҳукумат қуёш панелларини ўрнатадиган уй хўжаликлари учун субсидия ажратишни тўсатдан тўхтатди, чунки электр тармоқлар янги манбаларни кўтара олмасди.
"Фидеш" партияси бошқарадиган ҳукумат, шунингдек, аҳоли пунктларидан 10 км масофада турбиналар қуришни тақиқлаб, шамол энергиясидан фойдаланишни деярли имконсиз қилиб қўйди.
"Эҳтимол, биз Пакс-2ни қуриш имконсиз бўладиган нуқтага келармиз, аммо бошқа йўл йўқ, - дейди жаноб Явор. - Унда Венгрия таъминот хавфсизлиги билан боғлиқ жиддий муаммоларга дуч келади."
FENNOVOIMA
Сурат манбаси, FENNOVOIMA
Украинадаги уруш қолдираётган асоратлар рўйхатини узоқ давом эттириш мумкин.
Тахминларга кўра, заводнинг кўплаб асосий компонентлари Россияда қурилади ва қуруқлик орқали етказиб берилади.
Дастлабки режа уларни Украина орқали олиб ўтиш эди. Бошқа аниқ муқобил йўл йўқ.
Бир неча минг пайвандчи ишга жалб қилиниши кутилмоқда.
2014 йилда бу ҳақда сўраганимда украиналик пайвандчилар кўпроқ қатнашишини айтишган эди. Бу завод фақат Россия томонидан қурилмаётганди.
Европа Иттифоқининг босими остида ҳозир бу лойиҳа гибридга айланган, руслар ускуна билан таъминлайди, Siemens етакчилигидаги Framatome француз немис консорциуми эса уни бошқарув тизими билан таъминлайди.
Турбиналар АҚШнинг General Electric компаниясининг Венгриядаги шўъба корхонаси бўлмиш GE томонидан қурилиши кутилмоқда.
Энди руслар кеча кундуз бомбалаётган мамлакат чегарасидан 400 км узоқликда америкалик, немис ва француз муҳандислар россиялик сафдошлари билан апоқ-чапоқ елкама-елка ишлашини тасаввур қилиб кўринг.
Бошқа масалалар ҳам мавжуд. Россия ядро ёқилғисини қандай етказиб беради? Қандай қилиб Венгрия радиоактив чиқиндиларни Россияга қайтаради?
Евроиттифоқ Россиянинг ядро технологиялари ва Росатом давлат атом компанияси ходимларига нисбатан ҳам санкциялар қўймасмикан?
Ядро энергетикаси Паксни дарё бўйидаги кичкина, сокин шаҳарчадан Венгриянинг энг бой провинция шаҳарларидан бирига айлантирганди.
Кўчалар сартарошхоналар, кийим-кечак дўконлари, ресторанлар ва барлар билан тўлган. Пакс-1 да 2700 киши ишлайди, яна 7000 киши субпудратчи сифатида заводга боғлиқ.
Қурилиш жараёнида Пакс-2 яна 10 000 кишини жалб қилиши кутилмоқда. Янги смарт турар-жой бинолари бу ерда россиялик муҳандислар ишлаши учун деярли тайёр.
"Тўғрисини айтсам, нима бўлишини билмайман. Мен пайғамбар эмасман. Қачон қурилишини башорат қила олмайман", - дейди 2-реактор блоки ишчиси Янос.
Лойиҳа учун шахсан масъул бўлган Венгрия Ташқи ишлар вазири Петер Сийярто яқинда Истанбулда Росатом директорлари билан учрашганди. У ҳали ҳам 2030 йил ҳақида ишонч билан гапирмоқда.
У Россия ўз ваъдаларини бажаришига умид қилса ҳам, Венгриянинг Евроиттифоқдаги ҳамкорларининг уруш туфайли Россиянинг ҳар қандай энергетика лойиҳасида ишлашни истамаслиги келажакда Будапештга бош оғриқ бўлиши мумкин.
BBC.COM/UZBEK билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.
Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek
