Янгиликлар. Ўзбекистон: “Сизни серьезний раҳбар чақиряпти” – энди депутатлар эркинлиги ҳам бузилмоқдами? Video O‘zbekiston Dunyo Yangiliklar

Охирги вақтларда Ўзбекистонда Бош қомус билан кафолатлаб қўйилган сўз ва фикр юритиш эркинлигидан фойдаланган бир қанча фуқаролар ҳуқуқ-тартибот органлари томонидан профилактик суҳбатга чақирилаётгани ҳақида хабарлар чиқмоқда. Эндиликда, вазият шу даражага етганки, дахлсизлик ҳуқуқига эга фаол депутатлар ҳам шу куйга тушаётган бўлишлари мумкин. Бу нима дегани?

Би-би-си ихтиёрида ижтимоий тармоқда фикрларини изҳор этган, муҳокамаларга сабаб бўлган бирор воқеага ўз муносабатини билдирган бир қанча инсонлар "профилактик суҳбатлар"га чақирилганига оид маълумотлар мавжуд.

Бундай суҳбатлар, айниқса, Украинада уруш бошланиши ортидан кўпроқ ўтказилаётгани кузатилмоқда.

23 октябрь куни Тошкент шаҳар Учтепа туман кенгаши депутати Нуриддин Зайниддинов давлат раҳбарининг туманга ташрифи арафасида ички ишлар органлари суҳбат ўтказиш мақсадида уни бўлимга келишга мажбуран ундагани ҳақида ёзган.

Алоқадор мазвулар:

"Оёқни ўпиш керак бўлса, ўпаман"

Шу йил баҳорида Би-би-си Украинанинг Ўзбекистондаги элчиси Миколо Дорошенко билан учрашган бир неча фаоллар ана шундай суҳбатга чақирилганини хабар қилган эди.

Би-би-си суҳбатдошлари ички ишлар ходимлари улардан украин элчиси билан нима мақсадда учрашгани, уларнинг сиёсий қарашлари тўғрисида саволлар бериб, халқаро масалалар бўйича фикрларини изҳор этишдан тийилишни талаб қилгани ҳақида сўзлаб берганди.

Ҳозирга қадар ўнга яқин фаоллар диний, сиёсий, ижтимоий ва бошқа масалаларда ўз қарашини изҳор этиши ортидан "профилактик суҳбат"га чақирилганини ижтимоий тармоқ орқали хабар қилган.

Сентябрь ойи сўнггида Би-би-сига 30 га яқин ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари диний мавзуда ёзган изоҳлари ортидан кетма-кет турли ҳудудлардаги ички ишлар бўлимларига чақирилгани тўғрисида хабар келиб тушган.

Эндиликда, маҳаллий кенгаш депутати, қонунан мумкин бўлмасада, ички ишлар органи суҳбатига боришга мажбуран ундалганини айтмоқда.

Бу ҳақда 23 октябрь куни ўзининг Телеграм каналида хабар берган депутат Нуриддин Зайниддинов ички ишлар ходими билан телефон сўзлашуви ёзувини ҳам эълон қилган.

Аудиоёзувда лавозими подполковник эканини даъво қилган шахс "жиддий раҳбар" Зайниддинов билан суҳбатлашиш истагида эканини таъкидлаб, унинг Учтепа ИИБ биносига келишга ундайди.

"Шунчалик қийинми келиб-кетиш, Нуриддин ака? Раҳбарни олдига… Ман званиям подполковник, деяпман. Ман кимнидир раҳбар, демасам керак? Демак, серезний раҳбар сиз билан гаплашмоқчи. Сиз ҳам серезний одамсиз - тушундик буни. Депутатсиз, неприкосновенностингиз бор. Ўшанинг учун таклиф қиляпмиз, ака, сизни. Агар қонунда "оёқни ўпиб, олиб келиш керак", дейилган бўлса, шундай ҳам қилардим," дейди "подполковник" суҳбат давомида.

Зайниддинов Телеграм каналида қолдирган хабарида бу ҳолатни айрим масалаларда депутатлик назорати ва суриштируви ўтказиши ортидан ўзига нисбатан "сиёсий буюртма билан уюштирилаётган провокация" дея атаган.

Ўзи нима бўлган эди?

Би-би-си депутат Зайниддинов билан суҳбатлашиб, юз берган воқеа тафсилотларини ўрганди.

Маълум бўлишича, ижтимоий тармоқда бир қатор муҳокама гуруҳлари асосчиси ҳисобланмиш халқ вакили туман раҳбарлари фаолиятини танқидга тутиб келган, коррупция авж олгани, ижтимоий ҳимоя соҳасидаги ишлар оқсаётганига эътибор қаратган, ўз қарашлари ва фикрларини мунтазам Телеграм каналида эълон қилиб борган.

Нуриддин Зайниддиновнинг сўнгги йирик танқидларидан бири - бу жорий йилнинг учинчи чорагида бюджетнинг орттириб бажарилган даромадларининг 1,5 миллиард сўмини ҳокимлик ҳамда ташкилотлар ходимлари маошларига устама ўлароқ йўналтиришга оид туман ҳокимлиги ташаббуси бўлган.

10 октябрь куни Учтепа туман ҳокимлиги ташаббуси билан regulation.gov.uz порталига қўйилган лойиҳада 2022 йил 3-чорак даромадларининг режадан ошириб бажарилган туман бюджети қисми ҳисобидан туман ҳокимлиги, халқ депутатлари Учтепа туман Кенгаш котибияти, туман молия бўлими, туман ғазначилик бўлинмаси, туман спорт ишлари бўлими, маҳалла ва нуронийларни қўллаб-қувватлаш бўлими ҳамда туман оила ва хотин-қизлар бўлими ходимларининг 2022 йил июль, август, сентябрь ойлари учун лавозим маошларига устама ҳақ белгилаш харажатлари учун 1,5 миллиард сўм ажратиш тўғрисида сўз боради.

Депутат Зайниддиновнинг фикрича, туман аҳолиси етарли тиббий хизмат ололмаётган, кам таъминланган оилалар қашшоқликдан чиқа олмаётган бир пайтда давлат хизматчиларининг устама олиши ҳам инсонийлик, ҳам қонун талабларига зид.

"Бу йилнинг ўтган 9 ойи давомида туман бюджетига 7 миллиард сўм қўшимча орттирилган маблағ тушган. Булар шундан 2,4 миллиард сўмини устама сифатида аллақачон олиб бўлган. Яна 1,5 миллиардни олмоқчи энди. Мен буни танқид қилдим, бунга доим қарши бўлиб келганман. Сабаби Бюджет кодексида орттирилган маблағлар биринчи навбатда ижтимоий соҳаларга сарфланиши белгилаб қўйилган. Боғча, мактаб, шифохоналарга йўналтирилиши керак, лекин Учтепа туманида шунақа бўлмаяпти", дейди депутат Би-би-си билан суҳбатда.

Нуриддин Зайниддинов бу ва бошқа ечимини топмаётган муаммоларни туманда кутилаётган ташриф вақтида президентга етказиш ғояси ҳақида гапиргани ортидан ўзига нисбатан босимлар ва турли идораларга чақирувлар бошланганини айтади.

"Каналимда агар давлат раҳбарлари ташрифлари бўладиган бўлса, ҳолат етиб бориш керак, деган фикрни ёзган эдим", давом этади у.

Октябрь ойининг иккинчи ярмида депутатга қўнғироқлар бошланади.

"Ёдимда, қолган бўлса, уч марта қўнғироқ бўлди. Қўнғироқ қилган одам ўзини подполковник, деб таништирди. Аввалги қўнғироқларида мулойим гапирмади. Унга мени бўлимга олиб келиш топшириғи берилгани, қаерда бўлсам ҳам, топиб олиб боришини айтди. Учинчи қўнғироғинигина ёзиб ололдим. Шу аудиоёзувни эълон қилганимдан кейингина қўнғироқлар тўхтади".

Ички ишлар ходими билан суҳбатнинг асосий мазмуни депутат Зайниддиновни бўлимга келишга ундаш ва у билан суҳбат ўтказиш ниятини билдиришдан иборатлиги кўринади.

"Агар шу суҳбатни ёзиб олмаганимда, гапларимни исботлай олмас эдим. Кейинроқ билсам, қариндошларимнинг уйига бориб мени суриштиришибди. Яна тасдиқланмаган маълумотларга кўра, ички ишларнинг мақсади провокация уюштириб, бизнинг талабимизга бўйсунмади, деб мени 15 суткага қамаш бўлган экан. Давлат раҳбари ташрифи ўтиб олгунча мени шу йўл билан ушлаб турмоқчи бўлишибди. Нормал ҳуқуқий давлатда депутатни 15 суткага қамаш мумкинлигини мен тасаввур ҳам қилолмаяпман", сўзлайди Зайниддинов.

Зайниддиновни туман ички ишлар бўлимига олиб келишга уринган ходимнинг исми шарифи ва лавозими Би-би-сига маълум.

Би-би-си Зайниддинов даъво қилган ҳолат юзасидан ИИВга мурожаат қилди.

ИИВ матбуот котиби бу масалада Бош прокуратура билан боғланишни сўради.

Бош прокуратура матбуот котиби ҳолат ўрганилиб, натижаси маълум қилинишини билдирди.

Фаолликка нисбатан муносабат?

Нуриддин Зайниддинов халқ вакили ўлароқ фаол экани, ижтимоий тармоқда муҳокама гуруҳларига асос солиб, сайловчиларига муаммоларини бемалол етказишда кўмак бераётгани, раҳбарларни очиқ танқид қилиб келаётгани ортидан ҳам ички ишлар органлари эътиборига тушган бўлиши мумкинлигини тахмин қилади.

"Агар аудиоёзувни бошини диққат билан тингласангиз, ходим одамларни қўзғаш, гижгижлаш ҳақида гапирган. Телеграмда кўплаб гуруҳлар маъмури ҳисобланаман. У ерда блогерлар, фаол аҳоли йиғилган. Муаммолар ҳақида очиқ гапиришади, муҳокама қилишади. Муҳокамалар цензура қилинмайди. Шу нарсалар айрим маҳаллий амалдорларга ёқмаяпти. Энди депутатни исталган пайт олиб кетилишини нормал қабул қилолмаяпман. Ўзи депутат тугул оддий фуқарони ҳам бирор сабабсиз бўлимга чақириш мумкин эмас. Бу жуда ёмон сигнал", таъкидлайди у.

Депутат Зайниддинов юз берган ҳолат бўйича Хавфсизлик кенгаши, Парламент, Бош прокуратура каби жойларга мурожаат йўллаган.

"Ҳозирча, мурожаатга бирор расмий муносабат билдирилмади. Ички ишлар, ҳатто, ҳолат ўрганилмоқда, деган хабарни ҳам бермади. Дахлсизлик ҳуқуқи бор депутатга бундай муомала қилинса, фуқароларнинг аҳволини тасаввур ҳам қилаверинг. Маҳаллий кенгашлар жойлардаги парламент ҳисобланади. Агар хоҳлаган пайт сабабсиз олиб кетиш мумкин бўлса, унда ишламайдиган дахлсизлик ҳуқуқини нима кераги бор?" савол ташлайди Зайниддинов.

Кенг авж олаётган "суҳбатлар"

Шавкат Мирзиёев ҳокимиятга келгандан сўнг "У замонлар энди йўқ" ибораси билан танилган эди.

Ҳақиқатан, иккинчи ҳукумат даврида сўз, матбуот, фикр эркинлиги билан боғлиқ вазият анчайин яхшиланди.

Аммо шу йилнинг ўзида юз бераётган воқеалар раҳбарлар, қудратга эга шахсларнинг сўз эркинлиги борасида энди ортга қайтмаймиз, қабилидаги таъкидларига қарши чиқмоқда.

Айрим кузатувчилар "яна эски замон қайтиб келаётгани" ҳақида фикрлар бера бошлаган.

Би-би-си суҳбатлашган ўз фикри, қарашларини ижтимоий тармоқларда эркин билдирган инсонлар суҳбатга чақирилиб, уларга қандай масалада қандай фикр юритиш кераклиги ёки керак эмаслиги, қайси мавзуларга аралашмаслик шартлиги, ҳатто, Украина урушида кимни дастаклаш, кимни қоралаш лозимлиги ва, энг муҳими, суҳбат тафсилотларини бировга ошкор қилмаслик уқтирилганини айтмоқдалар.

Очиқлик ва эркинлик ҳақида тинимсиз гапирилаётган мамлакатда фуқаровий эркинликлар поймол этилганига оид овоза бўлган хабарлар тақдири чора кўрилиши лозим бўлган асосий масалага айланиш ўрнига мавҳумлик қаърига ташланаётгани кузатилмоқда.

Албатта, ҳуқуқ-тартибот органларида фуқаролар билан профилактик суҳбатлар ўтказиш ваколати бор — сўз эркинлигига нисбатан босимларни шундай тадбирлар ўтказилгани билан хаспўшлаш мумкин.

Бироқ депутат Зайниддинов билан юз берган ҳолатни юридик жиҳатдан хаспўшлашнинг имкони йўқ.

Жиноят-процессуал кодексининг 223-моддасига кўра, агар жиноят устида ёки уни бевосита содир этгандан сўнг қўлга тушмаган бўлса, депутатни ушлаб туриш, ички ишлар органи ёки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи бошқа органга олиб келиш мумкин эмас.

Бундан ташқари депутатлар дахлсизлик ҳуқуқидан ҳам фойдаланади.

"Депутат ўзининг ваколатлари муддати мобайнида дахлсизлик ҳуқуқига эга бўлади.

Тегишли халқ депутатлари Кенгашининг розилигисиз депутат мазкур ҳудудда жиноий жавобгарликка тортилиши, ушлаб турилиши, қамоққа олиниши ёки суд тартибида бериладиган маъмурий жазога тортилиши мумкин эмас.

Депутат тегишли халқ депутатлари Кенгашида овоз бериш чоғида фикр билдирганлиги ёки нуқтаи назарини баён этганлиги учун ҳамда ўз ваколатларини амалга ошириши билан боғлиқ бошқа ҳаракатлари учун жавобгарликка тортилиши мумкин эмас, шу жумладан, ваколатлари муддати тугаганидан кейин ҳам жавобгарликка тортилиши мумкин эмас. Агар шундай хатти-ҳаракатлар муносабати билан депутат ҳақорат қилишга, туҳмат қилишга ёки қонунда жавобгарлик назарда тутилган бошқа қонунбузарликларга йўл қўйган бўлса, у дахлсизлик ҳуқуқидан маҳрум қилинган тақдирда жавобгарликка тортилади", дейилади "Халқ депутатлари вилоят, туман ва шаҳар кенгаши депутатининг мақоми тўғрисида"ги қонуннинг 11-моддасида.

Энг муҳими нафақат депутатлар, балки барча фуқароларнинг фикрлаш, сўз, ахборот тарқатиш эркинлиги Бош қонун билан кафолатлаб қўйилган.

Би-би-си фуқаровий эркинликлар чекланаётганига оид мавжуд вазиятни кузатишда давом этади ва ўз кузатувлари натижаларини ўртоқлашиб боради.

Бир вақтнинг ўзида, Би-би-си мазкур мавзу юзасидан барча томонлар муносабати учун очиқ эканини эслатиб ўтади.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek