"Бизни алдашди". Чет элликлар Украина урушига қандай ёлланмоқда? (видео)

Умарнинг паспорти четларини аланга яламоқда. Видеода "Яхши ёняпти", дея русча гапираётган аёл овози эшитилади.

26 ёшли суриялик қурувчи Умар тўққиз ойга яқин Россиянинг Украинадаги урушида фронтда хизмат қилганидан сўнг, унинг телефонига бир видео келиб тушди.

У аёлнинг овозини таниди. Бу Полина Александровна Азарних эди. Умарнинг айтишича, аёл унга Россия учун жанг қилишга ёлланишда ёрдам берган, даромадли иш ва Россия фуқаролигини ваъда қилган. Аммо ҳозирда бу аёл ғазабда эди.

Хавфсизлиги учун исмини ўзгартириб гапирган Умар Украинадан бир қатор аудио хабарлар юборди. У қандай қилиб уруш ҳудудида тузоққа тушиб қолгани, бошдан кечирган даҳшатлари ҳақида ҳикоя қилди.

Унинг айтишича, Азарних 3 минг доллар эвазига урушда жанговар бўлмаган қисмларга жойлаштиришга ваъда берган. Бироқ уни атиги 10 кунлик тайёргарлик билан жангга юборишган. Шу боис Умар аёлга пул тўлашдан бош тортган. Азарних эса унинг паспортини ёқиб юборган.

Умарнинг айтишича, у жанговар топшириқда иштирок этишдан бош тортишга уринган, аммо қўмондонлари уни ўлдириш ёки қамоққа олиш билан таҳдид қилган.

"Бизни алдашди... бу аёл фирибгар ва ёлғончи экан", дейди Умар.

BBC Eye 40 ёшли собиқ ўқитувчи Азарних Telegram канали орқали асосан қашшоқ мамлакатлардан келган йигитларни Россия армиясига жалб қилганини ўрганди.

Собиқ ўқитувчи табассум билан қилган видеомурожаатлари ва кўтаринки руҳдаги эълонларида "ҳарбий хизматга бир йиллик шартнома" таклиф қилади.

Би-би-си Жаҳон хизмати Азарних 500 га яқин "таклифнома", деб аталадиган ҳужжатларни юборганини аниқлади. Бу ҳужжатлар қабул қилувчига Россияга кириб, ҳарбий хизматга ёзилиш имконини беради. Улар асосан Сурия, Миср ва Яманлик эркакларга мўлжалланган бўлиб, афтидан улар рўйхатдан ўтиш учун Азарнихга ўз паспорт маълумотларини юборишган.

Бироқ аскарлар ва қариндошларининг Би-би-сига айтишича, Азарних уларни фронтга жанговар бўлмаган хизматга юборишга ишонтирган, бир йилдан кейин ортга қайтолмасликларини айтмаган ва ким қарши чиқса таҳдид қилган. Би-би-си боғланганида Азарних бу айбловларни рад этди.

Ўн иккита оила бизга Азарних ёллаган йигитлар ҳақида гапириб берди – улар ҳозир вафот этган ёки бедарак йўқолган.

Россия катта йўқотишларга қарамай, Украинадаги ҳаракатларини давом эттириш учун армияга чақирувни кенгайтирди, маҳбусларни ёллади ва рўйхатдан ўтганлар учун кўпроқ мукофотлар ваъда қилди.

НАТО маълумотларига кўра, босқин бошлангандан бери Россиянинг бир миллиондан ортиқ аскари ҳалок бўлган ёки яраланган, 2025 йил декабрь ойининг ўзида 25 минг киши ҳалок бўлган.

Би-би-си Рус хизматининг таъзияномалар ва ўлим ҳақидаги бошқа очиқ маълумотларга асосланган журналистик текширувига кўра, ўтган йили Россия қўшинларининг Украинадаги йўқотишлари ҳар қачонгидан ҳам тезроқ ўсган.

Россия армиясига қанча хорижлик қўшилганини аниқлаш қийин. Би-би-си Рус хизматининг ҳалок бўлган ва жароҳатланган хорижликлар сони ҳам кўриб чиқилган таҳлили камида 20 000 киши Куба, Непал ва Шимолий Корея каби мамлакатлардан келган бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда.

Украина ҳам жиддий ҳарбий йўқотишларга учраган, у ҳам хорижий жангчиларни ўз сафига қўшмоқда.

"Ҳамма ёқда жасадлар"

Умар 2024 йил март ойида 14 нафар суриялик билан бирга Москва аэропортида деярли пулсиз қолганида Азарних билан биринчи марта гаплашган.

Сурияда иш ўринлари танқис ва кам ҳақ тўланарди. Умарнинг айтишича, Суриядаги ишга ёлловчи уларга Россиядаги нефт объектларини қўриқлаш учун ҳарбий бўлмаган ишни таклиф қилган. Улар Москвага учиб келгач, алданганликларини тушунишди.

Умарнинг айтишича, интернетда бирор чора қидириб, Азарнихнинг каналини топиб, унга хабар юборишган.

Азарних бир неча соат ичида аэропортга етиб келди ва бизни поездда Россиянинг ғарбий қисмидаги Брянск шаҳридаги ёллаш марказига олиб борди, дейди Умар.

Умарнинг айтишича, Азарних уларга Россия армияси билан бир йиллик шартнома таклиф қилган. Ойлик маош тахминан 2500 доллар, рўйхатдан ўтган заҳоти 5000 доллар – бу пулни Сурияда фақат орзу қилиш мумкин эди.

Умарнинг айтишича, шартномалар рус тилида тузилган бўлиб, эркакларнинг ҳеч бири уни тушунмаган. Азарних Россия фуқаролигини расмийлаштиришга ваъда бериб, уларнинг паспортларини ҳам олган. Унга рўйхатдан ўтганда бериладиган пулдан 3 минг доллардан тўласак, бизни жанговар бўлмаган қисмларга жойлаштиришга ваъда берганди, дейди Умар.

Бироқ тахминан бир ой ичида уни атиги 10 кунлик тайёргарлик билан ва ҳеч қандай ҳарбий тажрибасиз ҳолатда жабҳага юборишган.

"Биз бу ерда аниқ ўламиз", дейди у Би-би-си суриштирув гуруҳига юборган овозли хабарларидан бирида.

"Кўплаб жароҳатлар, портлашлар, отишмалар. Портлашдан ўлмасангиз, устингизга қулаган вайрона остида қолиб ўласиз", деди у 2024 йилнинг май ойида.

"Ҳамма ерда жасадлар... Ўликларни босиб ўтдим, Худо кечирсин", дея хабар берди у кейинги ойда.

"Агар кимдир ҳалок бўлса, ўз кўзим билан кўрдим, уни ахлат халтага солиб, дарахт ёнига ташлаб кетишади", дея қўшимча қилади у.

Орадан деярли бир йил ўтиб, у Азарних айтмаган сирни аниқлади – Россиянинг 2022 йилдаги қарори аслида аскарлар шартномаларини уруш тугагунга қадар автоматик узайтиришни ҳам назарда тутарди.

"Агар шартномани янгилашса, ҳолим танг – эй Худойим", дейди у.

Унинг шартномаси узайтирилди.

"Университетда ёллашди"

Азарнихнинг Telegram каналида 21 минг обуначи бор. У постларида кўпинча Россия армиясига қўшилишни хоҳловчилардан паспортлари нусхасини юборишни сўраган. Кейин у таклифномаларни, баъзан таклиф қилинган эркакларнинг исмлари рўйхати билан жойлаштирган.

Би-би-си сўнгги бир йил ичида у Яман, Сурия, Миср, Марокаш, Ироқ, Фил Суяги Соҳили ва Нигерия каби мамлакатлардан эркакларга юборган 490 дан ортиқ шундай таклифномаларни аниқлади.

Унинг постларида "халқаро сара батальон"га ёллаш ҳақида сўз боради. Россияда ноқонуний яшаётганлар, шу жумладан, виза муддати тугаганлар ҳам хизматга қабул қилиниши мумкинлиги аниқ кўрсатилган.

Биз у ёллаган саккиз нафар хорижлик жангчи, шу жумладан, Умар билан ва яна бедарак йўқолган ёки ҳалок бўлган 12 кишининг оилалари билан суҳбатлашдик.

Кўпчилик Азарних ёлланма аскарларни алдаган ёки улардан фойдаланган деб ҳисобларди. Уларнинг айтишича, йигитлар армияга кетаётганларини билишган, лекин фронтда хизмат қилишни кутишмаган. Умар каби баъзилар етарли ҳарбий тайёргарликка эга эмасликларини билишади ёки бир йилдан кейин қайтишимиз мумкин деб ўйлашган.

Мисрда Юсуфнинг (исмини ўзгартирдик) Би-би-сига айтишича, акаси Муҳаммад 2022 йилда Россиянинг Екатеринбург шаҳрида университетга кирган.

Аммо у тўловларни тўлашга қийналиб қолганди, дейди Юсуф. Шу орада Муҳаммад оиласига Полина исмли рус аёл унга онлайн орқали ёрдам таклиф қилганини, жумладан, ҳарбийга ёзилса, ўқишни давом эттириш имкони бўлишини айтган.

"У акамга уй-жой ва фуқаролик ваъда қилибди... ойлик харажатларни тўлашни ҳам. Тўсатдан уни Украинага жўнатишди. У жанг майдонига тушиб қолди", дейди Юсуф.

У билан охирги марта 2024 йил 24 январда қўнғироқлашдик, дейди Юсуф. Тахминан бир йил ўтгач, Telegram га Россия рақамидан Муҳаммаднинг жасади туширилган тасвирли хабар келди. Ниҳоят, яқинлари унинг деярли бир йил олдин ҳалок бўлганидан хабар топишди.

"Баъзилар ақлдан озганди"

Азарних Россия армияси учун "энг муҳим ёлловчилардан бири"га айланди, дейди Россия армиясида хизмат қилаётган яна бир суриялик -Ҳабиб. У тасвирга олишимизга рози эди, лекин оқибатлардан қўрқиб, тахаллус остида гапирди.

Ҳабибнинг айтишича, у Азарних билан "Россияга виза таклифномалари бўйича тахминан уч йил бирга ишлаган." У бошқа тафсилотларни келтирмади ва биз унинг жараёндаги ролини текшириб, тасдиқлай олмадик. 2024 йилда ижтимоий тармоқлардан олинган суратда у Азарних билан бирга тургани кўринади.

Россиянинг жануби-ғарбий Воронеж вилоятидан бўлган Азарних 2024 йилда ўзининг Telegram каналини очишдан олдин Facebook да араб талабаларига Москвага ўқишга келишга ёрдам берувчи гуруҳни бошқарган.

Ҳабибнинг айтишича, хорижлик ёлланганларнинг аксарияти объектларни қўриқлаш ёки назорат постларида туриш учун келган. "Келаётган араблар дарҳол ҳалок бўлмоқда. Баъзи одамлар ақлдан озган – мурдаларни кўриш осонмас", дейди у.

Ҳабибнинг айтишича, у Умар ва сурияликлар гуруҳи билан ҳарбий полигонда танишган. "У уларга фуқаролик, яхши маош ва хавфсизликни ваъда қилган эди, – дейди Ҳабиб. – Лекин бу ерда шартнома тузганингиздан кейин кетишнинг иложи йўқ.

Улардан ҳеч бири қуролдан фойдаланишни билмасди. Уларга ўқ узилса ҳам, улар ўқ узмай тураверади... отмасангиз, ўлдиришади, – дейди у. – Полина одамларнинг ўлишини била туриб, уларни ёллайверади."

Унинг айтишича, у "ҳар бир ёллаган одами учун армиядан 300 доллар олган." Би-би-си буни тасдиқлай олмади. Аммо бошқа ёлланма аскарлар ҳам унга пул тўланганига ишонишларни айтишди.

"Ҳеч нарса текин эмас"

Азарних 2024 йил ўрталаридаги постларида ёлланма аскарлар "жанговар ҳаракатларда қатнашиши" ва жангларда ҳалок бўлган хорижлик жангчилар ҳақида гапира бошлади.

"Ҳаммангиз урушга кетаётганингизни яхши билгансиз, дейди у 2024 йил октябрь ойидаги видеоларидан бирида. "Россия паспортини олиб, ҳеч нарса қилмай, беш юлдузли меҳмонхонада яшаш мумкин, деб ўйлаганмидингиз? Ҳеч нарса текин эмас."

Бошқа бир ҳолатда, 2024 йилда Би-би-си Азарнихнинг ўғли ҳарбий хизматда бўлган онага йўллаган овозли хабарини эшитди. Азарнихнинг айтишича, она "Россия армияси ҳақида даҳшатли нарсани ошкор қилган". У ҳақоратли сўзлар билан онага унинг ўғлига зарар етказиш ҳақида таҳдид қилади ва уни огоҳлантиради: "Мен сени ва барча болаларингни топаман."

Би-би-си Азарних билан боғланишга бир неча бор уриниб кўрди. Дастлаб у Россияга борсак, бизга интервью беришини айтди, аммо Би-би-си хавфсизлик нуқтаи назаридан бунга рози бўлмади.

Кейинчалик овозли қўнғироқ орқали аскарларга жанговар бўлмаган роллар ваъда қилингани ҳақидаги даъволар ҳақида сўралганда, у гўшакни қўйди. Кейинчалик юборилган овозли ёзувларда у бизнинг ишимиз "профессионал эмаслиги"ни айтиб, туҳмат бўйича иш қўзғатилиши мумкинлигидан огоҳлантирди. У яна шундай деди: "Ҳурматли арабларимиз ўз айбловларини кетларига ёпиштиришсин".

Би-би-си изоҳ олиш учун Россия Ташқи ишлар вазирлиги ва Мудофаа вазирлигига мурожаат қилди, бироқ ҳеч қандай жавоб олмади.

Аввалроқ, 2022 йил март ойида президент Путин Яқин Шарқдан одам ёллашни қўллаб-қувватлаб, уларни пул эмас, балки ғоя бунга ундаётганини таъкидлаган эди. "Ўз ихтиёри билан, пул учун эмас, одамларга ёрдам беришни хоҳлайдиган кишилар бор", деган эди жаноб Путин.

"Пулли рағбат"

Бу масалани ўрганган журналистлар ва тадқиқотчилар Азарних каби шахслар норасмий ёллаш тармоғининг бир қисми эканлигини таъкидлашмоқда.

Би-би-си араб тилидаги яна иккита Telegram аккаунтни аниқлади, улар ҳам Россия армиясига қўшилиш бўйича шунга ўхшаш таклифлар бермоқда. Уларнинг бирида таклифнома ҳужжатлари ва исмлар рўйхати кўрсатилган хабарлар, бошқасида эса "сара батальон"га қўшилиш учун катта миқдордаги тўловлар эълон қилинган.

Сентябр ойида Кения полицияси кенияликларни иш таклифлари билан алдаб, уларни Украинада жанг қилишга юбораётгани гумон қилинган "одам савдоси тармоғи"ни фош қилганини маълум қилганди.

Урушни ўрганиш институти тадқиқотчиси Катерина Степаненконинг Би-би-сига айтишича, Россиядаги айрим маҳаллий ва минтақавий ҳокимият органлари россияликлар ёки чет элликларни ҳарбий хизматга ёлловчи мутахассислар ва маҳаллий аҳолига 4 минг долларгача нақд пул мукофоти таклиф қилмоқда.

Унинг айтишича, Кремль дастлаб ёллаш учун "Вагнер" хусусий ҳарбий гуруҳи ва қамоқхона тизими каби йирик тузилмалардан фойдаланган, аммо 2024 йилдан бери "маҳаллий аҳоли ва кичикроқ компаниялардан ҳам фойдаланмоқда".

"Бу менга аввалги усуллар энди ёлланганларни етарлича жалб қила олмаётганини кўрсатмоқда", дея қўшимча қилади у.

Шу орада, Ҳабиб бир неча қўмондонга пора бериб, шартномасини бекор қилганидан сўнг Сурияга қайтди. Умар ҳам бир амаллаб Россия фуқаролигини олди ва у ҳам Сурияга қайтди. У билан бирга хизмат қилган сурияликлардан иккитаси ҳалок бўлган, демоқда уларнинг оила аъзолари.

"Азарних бизни рақам ёки пул сифатида кўради – у бизни инсон ҳисобламайди, дейди у. "Бизга қилган иши учун уни кечирмаймиз."

Additional reporting by Olga Ivshina, Gehad Abbas, Ali Ibrahim, Victoria Arakelyan, and Rayan Maarouf