Мактабдан урушга: Россиялик ўсмирлар нима учун ўзлари истаб Украина урушига кетишмоқда?

Би-би-си рус хизмати ҳисобига кўра, сўнгги икки йил ичида Украинага кенг кўламли босқинда камида 240 нафар 18 ёшли рус аскари ҳалок бўлган. 2023 йил апрелида Давлат Думаси вояга етган заҳоти дарҳол ҳарбий хизмат шартномасини имзолашга рухсат берди. Би-би-си кечагина мактаб ўқувчиси бўлиб, бугун урушга кетганлар кечмишини ҳикоя қилади.

Ушбу мақоладаги қурбонлар сони Би-би-си, Медиазона ва кўнгиллилар жамоаси биргаликда юритаётган Украинада ҳалок бўлган россиялик ҳарбийларнинг номма-ном рўйхати асосида келтирилган. Бу очиқ маълумотлар асосида тасдиқланган рақамлардир. Ҳақиқий йўқотишлар сони бундан юқорироқ бўлиши мумкин.

"Бу шунчаки болани топган уруш"

2025 йил 7 май куни Челябинскдаги 110-мактаб мажлислар залида "Улуғ Ватан уруши"даги ғалабанинг 80 йиллигига бағишланган байрам ўтказилди. Хаки рангидаги гимнастёрка ва галифе кийган мактаб ўқувчилари залга Россия ва Совет байроқларини олиб киришди. Сафни камуфляж кийимли ва берет кийган йигит бошлаб борди.

Уларнинг ортидан ёшроқ болалар – оқ пайпоқли қизлар ва чиройли кўйлакли ўғил болалар кириб келишди. Улар Украинада жанг қилган битирувчиларнинг бир нечта суратларини саҳнага олиб чиқишди. Уларнинг энг ёши Александр Петлинский эди. У 18 ёшга тўлиши билан дарҳол шартнома имзолаганди.

"Ҳаётда ҳеч нарсани охирига етказмадим, – аёл овози янграб турган мусиқа жўрлигида эшитиларди. – Бу шунчаки уруш [...] болани топган."

Залда Петлинскийнинг онаси ва холаси ўтирарди. Александрнинг холаси Екатерина – келишган, сариқ сочли, шим кийган аёл – ҳалок бўлганлар хотирасига бир дақиқалик сукутдан сўнг саҳнага чиқди. Унинг айтишича, Александр жуда мақсадли ва қизиқувчан бўлган. У ўз нутқида ҳарбийни "бола" деб атади. Мактабда у жонли бурчакни парвариш қилган, шифокор бўлишни орзу қилган ва Челябинск тиббиёт коллежига ҳамширалик бўйича ўқишга кирган.

Екатерина айтишича, у перинатал марказдаги амалиётдан ва у ерда кўрган кесарча кесиш операциясидан – "болалар қандай туғилиши"дан жуда таъсирланган.

"Лекин Сашанинг яна бир орзуси пайдо бўлди, – деди Екатерина бир оз жимликдан сўнг. –Махсус ҳарбий операция бошланганида Саша 15 ёшда эди. У фронтга боришни орзу қиларди." Россия ҳукумати 2022 йил февралида Украинада бошлаган кенг кўламли урушни "махсус ҳарбий операция" деб атайди.

Петлинскийнинг онаси Елена – ўрта ёшлардаги, калта оқ сочли аёл – синглисининг ёнида жим турарди ва кўз ёшларини аранг тутиб турарди.

"Болалар пул ишлашни хоҳлаяпти"

Украинадаги урушнинг дастлабки ойлариданоқ жуда ёш йигитларнинг жанговар ҳаракатларда иштирок этиши Россия жамиятида саволларга сабаб бўла бошлади.

Аввалига эътибор чақирилувчиларга қаратилди. Владимир Путин Украинада муддатли ҳарбий хизматчилар йўқлигини ва уларни урушга жалб қилиш режалаштирилмаётганини бир неча бор таъкидлаган. У биринчи марта бундай баёнотни 2022 йил 5 мартда берган эди. Тўрт кундан сўнг Россия Мудофаа вазирлиги Украина ҳудудига муддатли ҳарбий хизматчилар юборилганини тан олди.

Би-би-си очиқ манбалар асосида босқиннинг биринчи йилида ҳалок бўлган 81 нафар муддатли хизматчининг исмини аниқлади. Украина томони маълумотларига кўра, юзлаб чақирилувчилар асирга тушган. Россия ҳукумати 2024 йил августигача муддатли ҳарбий хизматчилар жанговар ҳаракатларда иштирок этмаётганини таъкидлаб келди. Ўшанда Россиянинг Курск вилоятига Украина Қуролли кучлари ҳужуми пайтида айнан чегарани қўриқлаётган чақирилувчилар зарбага учраган эди.

Шунга қарамай, Россия ҳукумати ҳақиқатан ҳам Украина ҳудудига муддатли ҳарбий хизматчиларни бошқа юбормади – бу улар учун 2022 йилдан бери босиб ўтилмаслиги керак бўлган "қизил чизиқ" эди. Бироқ фронтда ёшларга талаб ҳануз юқори.

2022 йил баҳоридан бери Россия ҳукумати шартнома асосида хизмат қилувчиларни урушга фаол жалб этишга ҳаракат қилди – дастлаб мафкуравий тарғибот ва имтиёзларга урғу берилган бўлса, 2023 йилдан бошлаб шартнома имзолаганлар учун тўловлар мунтазам оширилди.

2022 йилда амалда бўлган қонунчиликка кўра, 18 ёшли ўсмир шартнома тузиш учун камида уч ой муддатли ҳарбий хизматни ўташи ёки техникумда ўқиши лозим эди. 2022 йил ёзида Давлат Думасининг мудофаа қўмитаси раҳбари Андрей Картаполов ушбу чекловларни бекор қилишни таклиф қилган эди.

Ўшанда Би-би-си биринчи бўлиб муҳокама қилинаётган ўзгартиришларга эътибор қаратди. Айниқса, бу янгиликлар Думанинг Оила, аёллар ва болалар масалалари бўйича қўмитаси раҳбари Нина Останинани ғазаблантирди: "Мактаб партасидан туриб, бугун шартнома асосида пул ишлашни истаган болалар шунчаки ҳимоясиз бўлиб қолади", дея эътироз билдирган эди у. Шов-шувдан сўнг ўзгартиришлар муҳокамадан чиқарилди ва Останина Володиннинг ваъдаларига таяниб, "яқин келажакда" қонун ўзгармаслигидан мамнунлигини билдирди.

Аммо 2023 йил апрелида бу ўзгартиришлар қабул қилинди. Эндиликда ҳарбий шартнома тузиш учун ўрта мактабни тугатиш ва вояга етган бўлиш кифоя.

"Муносиб келажак" ва "Ҳозир қўнғироқ қилинг"

Кенг кўламли босқин бошланганидан буён Россия мактабларида болаларга уруш мақсади фаол тушунтирила бошланди. 2022 йил баҳорида Таълим вазирлиги ўқитувчиларга "махсус ҳарбий операция"ни махсус соатларда мунтазам муҳокама қилиш мажбуриятини юклади. Вақт ўтиши билан мактабларга Украинадаги уруш фахрийлари ҳам таклиф этила бошланди.

Мактаб ва ҳатто боғча болалари Украинадаги рус аскарларига хат ва расм юборишга жалб этилмоқда. Айрим мактабларда болалар ўқитувчилари раҳбарлигида ниқоблаш тўрларини тўқиш ва хандақ шамларини ясаш ишларига ҳам жалб қилинмоқда.

Вояга етгач шартнома тузишга рухсат берувчи қонун кучга кирганидан сўнг, Россия мактабларида шартномали хизматни тарғиб қилиш янада кучайди. Бу ҳолатга биринчи бўлиб "Важные истории" нашри эътибор қаратди.

Пермда ўқувчиларга ҳарбий хизматни тарғиб қилувчи брошюралар тарқатилди: муқовада ҳарбий кийимдаги ўрта ёшлардаги эркак хотини ва боласи билан қучоқлашгани тасвирланган. Унда: "Шартномали хизмат – муносиб келажак!" деган шиор ёзилган эди.

Ханти-Манси автоном округида шундай брошюралар мактаб ахборот стендларига илиб қўйилди. "Ватан учун елкама-елка турайлик", деб чақирарди бир плакат. 2023 йил сентябрь ойида "TBK" нашри Красноярскдаги бир мактабда шунга ўхшаш ҳолатни ёритди – у ерда бир синф доскасига "Ҳозир қўнғироқ қилинг" деган эълон лавҳаси осилган эди.

2024 йил 1 сентябрдан эътиборан Россия мактаблари ўқув дастурига янги фан – "Хавфсизлик ва Ватанни ҳимоя қилиш асослари" киритилди. Ушбу дарсда юқори синф ўқувчилари Калашников автомати ва қўл гранаталаридан фойдаланишни ўрганадилар.

Кўплаб ҳудудларда мактаб ва коллеж ўқувчилари учун ҳарбий комиссарлик, маҳаллий ҳокимият ва ҳарбий қисмлар вакиллари иштирокида "касбга йўналтириш учрашувлари" мунтазам ўтказилмоқда. Уларда битирувчиларга дарҳол ҳарбий шартнома тузиш имконияти ҳақида гапирилади.

Масалан, 2024 йил апрелида Красноярск ўлкасининг Тасеевский туман раҳбари Константин Дизендорф технология коллежи талабалари билан учрашувда 18 ёшли Александр Виншани доска олдига чақирди. Винша шартнома тузишга қарор қилган ва Дизендорф уни бошқаларга намуна сифатида кўрсатди. Коллеж маъмурияти унга ҳарбий хизматга кетиши учун битирув имтиҳонларини муддатидан илгари топширишга рухсат берган. 2024 йил ноябрь ойида Винша ҳалок бўлди.

Умуман олганда, Би-би-си маълумотларига кўра, 2023 йил апрелидан 2025 йил майигача Украинадаги урушда 240 нафар 18 ёшли рус ҳарбий хизматчиси ҳалок бўлган. Уларнинг барчаси шартнома асосида хизмат қилган. Нашрда келтирилган некрологларга кўра, уларнинг аксарияти қуролли кучларга ўз хоҳиши билан қўшилган. 21 нафари эса муддатли хизматда бўлган вақтида шартнома имзолаган. Баъзи ҳалок бўлган аскарларнинг қариндошлари эса шартнома босим остида имзоланганини билдирган.

Энг кўп қурбон бўлган 18 ёшли шартномачилар Новосибирск вилояти ва Забайкале ўлкасидан (ҳар биридан 11 нафардан), ундан кейин эса Олтой ва Приморе ўлкасидан (10 нафардан) бўлган.

Бу рақамларнинг барчаси фақат очиқ манбалар асосида аниқланган. Ҳақиқий йўқотишлар бундан анча юқори бўлиши мумкин.

"Кўзлари ёнарди"

Би-би-си билан суҳбатда Александр Петлинскийнинг дўсти Анастасия у нафақат шифокор бўлишни орзу қилганини, балки расм чизишни ҳам яхши кўрганини айтди. У дўстларининг илтимосига биноан мультфильм қаҳрамонларини, масалан, Ўргимчак одамни чизиб берган ва доимо руҳий қийналаётган одамларга далда беришга интилган.

Александр "Биринчилар ҳаракати" деб аталадиган, янги пионерлик сифатида талқин этилган ёшлар ташкилотига аъзо бўлган. У ўқиган тиббиёт коллежидаги "Биринчилар ҳаракати" бўлими кутубхоналар учун китоблар тўплади, Челябинск трактор заводи ҳамда тиббиёт музейига экскурсиялар уюштирди, шунингдек, "махсус ҳарбий операция ҳудуди"да ишлаган ҳамшира билан учрашув ўтказди.

"У фронтга боришни орзу қиларди [...] У ўзини тайёрлади, спорт билан шуғулланди, тирга борди, тўғри отишни ўрганди", деди Александрнинг холаси мактабдаги ғалабанинг 80 йиллигига бағишланган тадбирда.

Петлинский қўшни давлатдаги ҳарбийларни фронтда ўлдириш кераклиги ёки урушнинг тинч аҳолига етказаётган вайронкор оқибатлари ҳақида қандай ўйлагани ҳақида эса ҳеч бир қариндоши ёки таниши гапирмади.

2025 йил 31 январда Александр Петлинский 18 ёшга тўлди. Вояга етгач, у коллежда академик таътил олди ва Мудофаа вазирлиги билан ҳарбий шартнома тузмоқчи эканлигини айтди.

"Академик таътил учун ариза ёзаётганида ундан: «Онангиз бунга қандай қарайди?» деб сўрадим. У эса: «Онамми? Мен танловимни қилдим», деб жавоб берди. Кўзлари ёниб турарди," дея эслайди Петлинскийнинг аризасини қабул қилган тиббиёт коллежи котиби.

2025 йил 18 февраль куни Александр шартнома имзолади ва ўқув қисмига юборилди. У кетишидан олдинги сўнгги учрашувда Анастасия билан скамейкада узоқ суҳбатлашиб, расмлар ҳақида гаплашди. Хайрлашаётиб, Александр унинг билагига оловли машъала расми чизиб берди.

"Мен у ерга кетаман ва ҳаммаси яхши бўлади"

Иркутск вилоятидан бўлган 18 ёшли Виталий Иванов эса Александр Петлинскийнинг бутунлай акси эди. У Иркутскдан икки соатлик йўлда жойлашган, атиги 5 минг аҳолига эга Тайтурка номли кичик ишчилар қишлоғида туғилиб ўсган.

Ўрта мактабдаёқ дўсти Миша билан қозонхонада ишлаган, томорқаларда картошка қазиган, ёзда эса қўшни қишлоқларда батут олиб юриб, чипталар сотган ва тартибга қараган.

Ана шу ёзги иш пайтида у қўшни қишлоқда Алина (исми ўзгартирилган) билан танишган. Улар учраша бошлашди, Виталий қизникига бориб турарди, томорқада ёрдам берар, уйнинг майда-чуйда ишларини бажарарди.

Тўққизинчи синфдан кейин Виталий қўшни шаҳардаги коллежга механикликка ўқишга кирди, бироқ тез орада ўқишни ташлаб кетди. Вояга етгач, муддатли ҳарбий хизматни ўтаб, дўсти билан Қозонда йўл қурилишида ишлашни режалаштирганди, дея ҳикоя қилади Миша Би-би-сига.

2024 йил ноябрь ойида Тайтуркадаги маиший кимёвий маҳсулотлар дўконига ўғри тушди. Михаил ва Алинанинг айтишича, полициячилар кузатув камераларини кўриб чиққач, гумондорлардан бирининг ташқи қиёфаси Виталийни эслатишини айтган.

Бу вақтга келиб у аллақачон маҳаллий полиция рўйхатида эди: вояга етмасидан аввал муштлашувда қатнашгани учун ҳибсга олинган. Онаси Анна айтишича, ўғли гиёҳванд моддалар билан шуғулланувчи киши билан муштлашган. Шундан сўнг у ҳибсга олинган, жиноят иши очилган ва суд томонидан мажбурий меҳнат жазосига ҳукм қилинган.

Камерадаги ёзувлар бўйича Виталий полицияга чақирилди ва у ерда бир неча соат ушлаб турилди. Бўлимдан чиққач, у Алинага Telegram орқали видео юборди (Би-би-сида бу ёзишма бор):

"Бу **** [тўла даҳшат]. [Мени] ИИБга олиб кетишди. Кишан тақишди. Бошланганда... иблислар *** [даҳшатли], мен умуман *** [шокдаман] – улар мени батамом эзиб ташлашди."

Виталий Алина ва онасига полиция бўлимида калтакланиб, ўғирликни бўйнига олишга мажбурланганини айтган. Яқинлари эса Виталий айнан полиция босими остида Мудофаа вазирлиги билан шартнома имзолашга рози бўлган бўлиши мумкинлигини истисно этмайди. "Тушунарли, бола қўрқиб кетган. Яна 18 ёш. Уни кишанлаб, икки соат давомида тепкилашган," дейди онаси Анна.

Бўлимдан чиққач, Виталий дўсти Михаилга шартнома тузишга қатъий қарор қилганини айтган.

"Бунинг сенга нима кераги бор? – деб ажабланганди дўсти. – Яхшиси, мен билан навбатчиликка бор."

Иккинчи дўстлари ҳам уни фикридан қайтаришга ҳаракат қилишди, лекин Виталий улар билан барча ёзишмаларини ўчириб ташлади. "Шундан кейин бизга бошқа ҳеч нарса демади," дея эслайди Михаил.

Уйдан кетишидан бир кун олдин Виталий кечқурун навбатчиликка кетган онасига қўнғироқ қилган:

– Ойи, мен тез орада кетаман.

– Вахтагами? Майли, боравер.

– Йўқ, ойи, сиз тушунмадингиз. Махсус ҳарбий операцияга.

Анна айтишича, кейинги кеча йиғлаб чиққан. "У шундай бола эдики, ҳамма нарсани ичига ютар, ҳеч нарсани билдирмасди, ҳеч қачон шикоят қилмасди. Ҳаммасини мендан яширинча қилган", дея тушунтиради у.

Алинанинг айтишича, Виталий билан сўнгги учрашувда у хотиржам кўринар, ташвиш аломатлари сезилмасди. У қиз билан сокин хайрлашиб, "йиғлама", деган ва уйга кириб, нарсаларини олиб вокзалга жўнаб кетган. Дўстининг маслаҳатига кўра у шартномани Иркутскда эмас, балки Самарада имзолашга қарор қилган.

Айнан Самара вилоятида 2024 йил кузида Россияда ҳарбий хизматга шартнома тузганлар учун энг катта бонус тўлови жорий этилган эди – минтақавий ва федерал тўловлар жамланмаси 4 миллион рублга тенг бўлган. 2025 йилда бу сумма бироз камайтирилган.

«Онажон, бу ишларнинг ҳазил эмаслигини тушундим»

18 ёшли Виталий ва Александр тахминан бир вақтда – 2025 йил февралида фронтга жўнаб кетишди.

Алинанинг айтишича, Виталий ўқув марказида бўлган пайтда улар мунтазам алоқада бўлишган. "У пушаймонлигини, ухлай олмаётганини ёзарди," дейди у.

"Онажон, бу ишларнинг ҳазил эмаслигини тушундим," дея эслайди Анна ўғли билан бўлган суҳбатларини. Унинг айтишича, Виталий икки ҳафталик тайёргарлик давомида ҳарбий разведка мутахассислиги бўйича тайинланган.

– Ўғлим, ўқув марказида нимадир ўргандингми?

– Ойи, разведкачи бўлиш учун уч йил ўқиш керак! Аммо мен ҳеч бўлмаганда оз-моз ўрганиб олдим.

Виталий охирги марта 5 февраль куни алоқага чиққан ва жанговар топшириққа жўнатилаётганини ёзган. "Бу унинг биринчи ва охирги жанговар топшириғи бўлди," дейди онаси Анна.

4 март куни ҳарбий комиссариатдан Аннага қўнғироқ қилиб, ўғли 2025 йил 11 февраль куни урушда ҳалок бўлганини хабар қилишди.

Кўп ўтмай, Виталийнинг жасади Тайтуркага олиб келинди. Видолашув маросимига бир неча одам йиғилди. Атиги бир ҳафта жанг қилган 18 ёшли шартномали аскарнинг тобути уйи олдига қўйилди, сўнгра қабристонга олиб борилди.

Видолашувда шаҳар маъмуриятидан амалдорлар нутқ сўзладилар. "Ватанимиз йўлида жонини фидо қилди, қўрқмади, боришни танлади", дейишди улар. Михаилнинг эслашича, расмийлар бундай сўзлар билан чиқиш қилган бўлса-да, Виталийнинг яқинлари бошқа саволларни муҳокама қилган:

"Ҳаммамиз урушга бекорга борганини айтардик. Нега? Жуда ёш эди-ку. Аввалига ҳеч ким ишонмади. Мен ҳам ишонмаган эдим," дейди Михаил.

Виталийнинг қариндошлари ва дўстлари унинг урушдаги иштироки Украина ҳарбийлари ёки тинч аҳоли ўлимига олиб келиши мумкинлиги ҳақида ҳеч нарса демади.

"Зал шовқин эди"

Александр Петлинский эса Виталий вафотидан бир ой ўтиб – 9 март куни ҳалок бўлди. Унинг холаси Екатеринанинг мактабдаги байрамдаги чиқишига кўра, Александр "санитар-ўқчи" бўлган ва "миномёт снарядидан ҳалок бўлган."

Петлинскийнинг тиббиёт коллежидаги "Биринчилар ҳаракати" бўлими ўзининг хайрлашув постида шундай ёзди:

"Челябинск тиббиёт коллежи талабаси Махсус ҳарбий операция давомида ҳарбий бурчини бажариш чоғида ҳалок бўлди."

Изоҳларда эса кўпчилик ҳайратини яшира олмасди:

"Агар у ўлимидан бир ой олдин 18 ёшга тўлган бўлса, қандай қилиб у ерга боришга улгурди???"

Александр билан видолашув Челябинскдаги касалхонанинг мотам залида бўлиб ўтди. "Ҳамма жуда кўп йиғлади. Зал шовқин эди," дейди холаси мактаб байрамида.

Амалдорлар расмий нутқлар билан чиқишди. Лекин, дўсти Анастасиянинг айтишича, Александрнинг тенгдошлари жим қолишни афзал кўришди. У буни шундай изоҳлайди: "Улар ўзларини ноқулай ҳис қилишди. Чунки Александр балоғатга етганидан сўнг икки ой ҳам яшамади. Урушда атиги икки ҳафтача вақт ўтказиб, ҳалок бўлди."

Александрнинг онаси Елена Би-би-си билан суҳбатда шундай дейди:

"Россия Федерацияси фуқароси сифатида ўғлим билан фахрланаман. Аммо она сифатида бу йўқотишни кўтара олмайман." Шундан сўнг у бошқа ҳеч қандай изоҳ бермади.

Би-би-си мухбири Виталийнинг онаси Анна билан фақат иккинчи ёки учинчи уринишда гаплаша олди. Дастлабки суҳбатларда у йиғлаб юборди ва сўз тополмади. "Ўғлим билан хайрлашув онлари кечагидек кўз олдимда турибди," дейди у.

Александрнинг дўсти Анастасия Би-би-си билан суҳбатда шундай дейди:

"18 ёшли шартномачилар – бу энди мен учун оғриқли мавзу. Йигитлар ёш, нодон, кўп нарсани тушунмайди. Улар ўз ҳаракатлари оқибатларини англаб етмайди."

Виталийнинг дўсти Михаил ҳам шунга яқин фикрда. У ҳозир Қозонда пуллик йўл қурилишида ишлайди. Навбатчиликдан кейин Би-би-си мухбирига қўнғироқ қилиб, шундай деди:

– Шартнома тузишни режалаштирмаяпсизми?

– Ҳатто ўйлашни ҳам истамайман, – деб жавоб беради Михаил.

"Ҳеч кимга қизиқ ҳам, керак ҳам эмас"

Ҳалок бўлган энг ёш шартномачилардан бири – Смоленск вилоятидан Даниил Чистяков 18 ёш, 1 ой ва 27 кунлигида вафот этган. У ҳам Александр ва Виталий каби фронтда атиги бир неча кун бўлган, холос. Даниилнинг оиласи унинг урушга боришга қарор қилганидан фақатгина шартнома имзоланган куни хабар топган.

Йигитнинг ўлимидан сўнг, оиласи бошқа мактаб битирувчилари энди фронтга кетмаслиги учун қўлдан келганича ҳаракат қила бошлади.

"Мен турли идораларга мурожаат қилдим, 18 ёшли йигитларга шартнома тузишга рухсат берувчи қонунни бекор қилиш учун ҳеч бўлмаса ким биландир боғланишга уриниб кўрдим. Аммо бу ҳеч кимга керак ҳам, қизиқ ҳам эмас эди," дея Би-би-си билан суҳбатда изоҳ берди Чистяковнинг қариндоши.

Виталий Иванов урушга кетишидан олдин, онасининг айтишича, уни бўлимда калтаклаган полициячилар устидан ариза ёзган. 25 февраль куни, яъни у ҳалок бўлганидан кейин, Усол тумани Тергов қўмитаси терговчиси унга жиноят иши қўзғатиш рад этилгани ҳақида расмий жавоб юборди.

27 март куни Анна яна ўша полициячиларга нисбатан жиноят иши қўзғатиш талаби билан, Тергов қўмитасига яна мурожаат қилди. Аммо қўмита бу сафар ҳам иш қўзғатишга асос йўқлигини билдирди.

"Адолатга эришиш" учун Анна машҳур "Эркаклар ва аёллар" кўрсатувига катта мактуб ёзди. Бироқ, унинг сўзларига кўра, кўрсатув ходимлари хатни почтадан олиб кетишмаган.