Қул қилинган украиналик канизак, италян зодагон аёл ёки "рус жодугари": Усмонийлар тарихидаги энг қудратли аёл Хуррам Султон ким бўлган?

Усмонийлар империясидаги энг таъсирли аёл, энг қудратли ҳукмдорлардан бири Сулаймон Қонунийнинг севимли рафиқаси, у ҳақда ҳали ҳам ёзилаётган, қайта талқин қилинаётган сирли шахс Хуррам Султон 1558 йилги вафотидан кейин тўрт асрдан ортиқ вақт ўтиб ҳам тарих ихлосмандларини мафтун этмоқда.

Хуррам Султон, шунингдек Роксолана номи билан танилган, оддий канизак ёки рафиқа эмас эди. У қулликдан империя чўққисигача бўлган ғайриоддий йўлни босиб ўтиб, XVI аср Усмонли саройининг сиёсий манзарасини ўзгартирган муҳим шахсга айланди.

Усмонийлар империяси XIV асрдан XX аср бошларигача Жануби-Шарқий Европа, Ғарбий Осиё ва Шимолий Африкада ҳукмронлик қилган. У тарихдаги энг йирик ва узоқ давом этган империялардан бири ҳисобланади.

Кўплаб тарихчилар фикрича, "аёллар султонлиги" – сарой аёллари Усмонийлар бошқарувига мисли кўрилмаган таъсир кўрсатган давр – Хуррамнинг юксалиши билан бошланган.

Унинг Усмонли ҳарамида, яъни султоннинг хотинлари, канизаклари, аёл оила аъзолари ва хизматкор аёллар яшайдиган султон саройидаги махсус хоналарда ўтказган вақти ва ундан кейинги даврлари яхши ҳужжатлаштирилган.

Бироқ, асрлар ўтса-да, унинг келиб чиқиши ҳақидаги сир ҳанузгача баҳс-мунозараларга сабаб бўлмоқда. У ҳозирги Украинадан бўлган асира, православ руҳонийнинг қизи ёки – кутилмаган назарияга кўра – қароқчилар томонидан ўғирланган италиялик зодагон аёлми?

Асирликдан саройга

Кўпчилик тарихчилар фикрича, Хуррам Султон 1500 йиллар бошларида ҳозирги Украина, Польша ва Беларус ҳудудларини ўз ичига олган тарихий Рутения минтақасида туғилган.

Хуррамнинг туғилганда берилган исми ҳақида аниқ маълумот йўқ. Баъзи Украина манбалари уни Александра Лисовска ёки Анастасия деб аташса, бошқалар унинг Ғарбий Европада Ла Росса (қизил), Розанна (нафис атиргул), Роксолан (Рутения аёли), Роксана ёки Рокселана каби номлар билан танилганини таъкидлашади.

Расмий Усмонли ҳужжатларида эса у Ҳасеки Ҳуррам Султон деб номланади. "Хуррам" форсча "қувноқ" деган маънони англатади, "ҳасеки" эса султон фарзандининг онасига бериладиган фахрий унвондир.

Баъзи манбаларга кўра, Хуррам православ руҳонийнинг қизи бўлган, бошқалари эса унинг деҳқон оиласида туғилганини таъкидлашади.

Туркиялик профессор Феридун Эмеcен айтишича, унинг ўша пайтда Полша қироллиги таркибига кирган ва ҳозирги Ғарбий Украинадаги Роҳатин шаҳрида қрим-татар босқинчилари томонидан асирга олингани ҳақида маълумотлар мавжуд.

Бошқа турк профессори Зейнеп Тарим фикрича, кейин у қулликка сотилган, ўсмирлик чоғида Усмонли империясига келтирилган ва кейинчалик Сулаймон Қонуний номи билан танилган шаҳзода Сулаймоннинг онасига тортиқ қилинган.

Тарихчининг айтишича, жуфтликнинг биринчи фарзанди шаҳзода Меҳмед кейинги йили туғилганини ҳисобга олсак, у 1520 йилга келиб ҳарамга қўшилган бўлиши мумкин.

Кўп асрлик анъанани бузиб, Сулаймон кейинчалик унга уйланди – бу ҳаракат саройни ларзага келтирди ва Xуррамнинг мавқеини мисли кўрилмаган даражага кўтарди. Илгари ҳеч бир Усмоний султон канизига уйланмаган эди.

Италянча бурилишми?

Унинг рутен илдизлари ҳақидаги кенг тарқалган фикрга қарамай, Xуррамнинг келиб чиқиши ҳақида муқобил назариялар ҳам мавжуд.

Айниқса, мунозарали даъволардан бири тадқиқотчи доктор Риналдо Мармарага тегишли.

У Ватикан архивларида Xуррам аслида Сиенадаги Марсигли оиласидан бўлган Маргарита исмли италиялик зодагон аёл эканлигини кўрсатувчи қўлёзма топганини айтади.

Ушбу ҳужжатга кўра, у ва акаси қароқчилар томонидан қўлга олинган ва Усмонли саройига қул қилиб сотилган.

Мармара яна давом этиб, қўлёзмада Xуррамнинг авлоди Султон Меҳмед IV ва Рим папаси Александр VII ўртасида қариндошлик алоқалари борлигини таъкидлайди. Бу эса унинг рутенлик эканлигига шубҳа туғдиради ва зодагон насл-насабига ишора қилади.

Бироқ тарихчилар бу даъвога шубҳа билан қарашмоқда. Профессор Тарим бу даъвонинг чинлигини тасдиқлаш учун кўпроқ далиллар кераклигини таъкидлайди.

У ўша даврдаги сарой миш-мишлари ва дипломатик муносабатларнинг энг ишончли манбаларидан бири бўлган Венеция элчиларининг батафсил қайдларида бу ҳақда ҳеч қандай маълумот йўқлигига эътибор қаратади.

"Агар шундай нарса бўлганида, [қайдлар] бизга бу ҳақда хабар берган бўларди, биз бу ҳақда анча олдин билган бўлардик," дейди у.

Профессор Эмеcен ҳам бу шубҳага қўшилади. У Xуррам Полша қироллик оиласи билан ёзишмалар олиб борган бўлса-да, бу эҳтимол зодагон келиб чиқишининг исботи эмас, балки расмий дипломатиянинг бир қисми бўлганини таъкидлайди.

"Рус жодугари"

Xуррам Султоннинг турли манбаларда қандай тилга олингани чалкашликни янада кучайтиради.

Усмонли даври ҳужжатлари ва шеъриятида баъзан уни "рус жодугари" деб аташган.

Бу унинг танқидчилари томонидан қўлланиладиган камситувчи лақаб эди, айниқса Сулаймоннинг бошқа аёлдан туғилган тўнғич ўғли, Усмонли тахтининг биринчи меросхўри бўлган шаҳзода Мустафо қатл этилганидан кейин.

Xуррам ўз ўғилларининг тахтга чиқиши учун йўл очиб, Мустафонинг қулашини уюштирган деган кенг тарқалган фикр мавжуд эди.

Профессор Эметсен аниқлик киритишича, Усмонлилар контекстида "рус" атамаси фақат этник русларга нисбатан ишлатилмаган. Аксинча, бу шимолдан келган ҳар қандай одам, жумладан, ҳозирги украинлар ва белорусларни ҳам ўз ичига олган географик ном эди.

Ўша пайтдаги ғарблик сайёҳлар ва венециялик дипломатлар ҳам Xуррамни рус деб аташган, аммо олимлар фикрича, бу унинг этник келиб чиқишидан кўра кўпроқ географик келиб чиқишини акс эттирган.

"Ўша пайтда бугунги чегаралардаги Россия мавжуд эмасди. [Давр ёзишмаларида] улар рус деганда "Россия географиясидан" деган маънони назарда тутишган," дейди профессор Емесен.

"XVI асрда Полшада украинлар яшайдиган ҳудудлар «Рускеъ вилояти» деб аталган ва Роҳатин унинг бир қисми бўлган," дея қўшимча қилади Би-би-си Украина хизматидан Виталий Червоненко.

"Ўша пайтда украиналикларни "русинлар" деб аташган, аммо бунинг Россия билан ҳеч қандай алоқаси йўқ эди," дейди у.

Сўнгги йилларда Xуррам Султоннинг шахсияти, айниқса Украинада, янги сиёсий аҳамият касб этди. Мамлакатда у миллий қаҳрамон сифатида улуғланмоқда.

Унинг туғилган шаҳри деб тахмин қилинган Роҳатинда унинг шарафига ҳайкаллар ўрнатилган ва ҳозир Россия томонидан босиб олинган Мариупол шаҳридаги масжид Сулаймон номи билан бир қаторда унинг номи билан аталган.

2019 йили Украинанинг Анқарадаги элчихонаси илтимосига кўра, Истанбулдаги Сулаймония масжиди мажмуасидаги қабр ёзувидан унинг "келиб чиқиши россиялик" деган сўзлар олиб ташланган.

Янгиланган ёзув энди унинг Украина илдизини таъкидлаб, замонавий геосиёсат шароитида унинг мероси қандай давом этаётганини кўрсатади.

Хайрия ишлари

Xуррамнинг таъсири ҳарам деворларидан анча ташқарига ёйилди, аммо унинг хайрия ишлари, эҳтимол, узоқроқ давом этмоқда.

У Усмонли империясининг бир қисми бўлган Истанбул ва Қуддусда масжидлар, ошхоналар ва вақфлар барпо этди.

Истанбулдаги Ҳасеки тумани ҳозир ҳам унинг номи билан аталади.

Тарихий маълумотларга кўра, Xуррам Султон 1558 йил 15 апрелда Истанбулда табиий сабабларга кўра вафот этган ва Сулаймония масжидига дафн этилган.

Кейинчалик Султон Сулаймоннинг буйруғи билан унинг қабри жойлашган ерда мақбара қурилган.

Унинг ўлими ғайриоддий ҳаётига ниҳоя бўлди, аммо уни ўраб турган саволларнинг охири бўлмади.

Xуррам Султон рутенлик асира, италиялик зодагон ёки нотўғри тушунилган ҳокимият аёли бўлишидан қатъи назар, Усмонли ва жаҳон тарихидаги энг жозибали ва баҳсли шахслардан бири бўлиб қолмоқда.