Америка ва Исроил:Трампнинг Ғазо режаси жиддий қадам, бироқ у тубдан тўсиқларга дуч келмоқда

АҚШ Президенти Доналд Трамп Ғазодаги урушни тугатиш бўйича режаси инсоният тарихидаги энг буюк кунлардан бири бўлиши мумкинлигини айтди ва бу режа "Яқин Шарқда абадий тинчлик" олиб келиши мумкинлигини таъкидлади.

Бу муболаға Трампга хос эди. Бироқ, душанба куни Оқ Уйда Трамп Исроил Бош вазири Бенямин Нетаняҳу билан учрашган пайтда эълон қилинган 20 банддан иборат таклиф, унинг ғайриоддий баёнотларига тўлиқ мос келмаса-да, дипломатик жиҳатдан муҳим қадам ҳисобланади.

Режа Трамп маъмуриятининг урушдан кейинги Ғазо бўйича позициясида ўзгаришни англатади ва Нетаняҳуни келишувга рози бўлишга ундашда Вашингтон бу йил қўллаган босимдан кўра кучлироқ босим остига қўяди.

Унинг кейинги ҳафталарда амалга ошиши, ҳар доим асосий омил бўлган худди ўша масалаларга — Нетаняҳу ҳам, Ҳамас раҳбарияти ҳам урушни давом эттиришдан кўра уни тугатишда каттароқ ютуқлар кўриб-кўрмаётганига боғлиқ бўлади.

Ҳамас бу таклифга қандай муносабат билдиргани ҳозирча аниқ эмас. Би-би-си билан суҳбатда Ҳамас вакилларидан бири пессимистик фикр билдирди — у таклифда Фаластин манфаатлари етарлича ҳимоя қилинмаганини айтди ва Исроил Ғазодан тўлиқ чиқиб кетишини кафолатламаган ҳар қандай режани қабул қилмасликларини билдирди.

Нетаняху эса, АҚШ президенти ёнида турган ҳолда, Трампнинг 20 бандли принципларини Исроил қабул қилганини айтди. Бироқ унинг коалициясидаги ўта ўнг қанотдаги сиёсатчилардан бири аллақачон айрим бандларга қарши чиққан эди.

Лекин Трампнинг принципларини шунчаки қабул қилишнинг ўзи, урушни амалда тўхтатиш билан баробар эмас. Нетаняҳу бу айбловни рад этаётган бўлса-да, унинг ички сиёсатдаги мухолифлари, пайдо бўлаётган келишув унинг ўз уйидаги сиёсий лавозими учун хавф туғдирган ҳолларда у олдин ҳам бундай битимларни бузган, деб айтишмоқда.

Шу маънода, Трамп истаган натижага эришиш учун бу таклиф етарли бўлмаслиги мумкин. У ҳали ҳам Исроил ва Ҳамаснинг сиёсий тарафдорлари учун катта тўсиқларни ўз ичига олади, бу эса уларнинг якунда келишувга эришишига тўсқинлик қилиши мумкин.

Режада етарли даражада ноаниқлик бор — бу ҳолат туфайли ҳар икки томон ҳам уни қабул қилгандек кўринади, лекин кейинги музокаралар давомида режани бузишга ҳаракат қилиб, айбни бошқа томонга ағдаришлари мумкин.

Бу ҳолат сўнгги ойлардаги музокараларда такрорланиб келмоқда. Агар яна шундай бўлса, Трамп маъмуриятининг Исроилни қўллаб-қувватлаши аниқ.

Трамп бу позициясини Нетаняхуга очиқ баён қилди: душанба куни у, агар Ҳамас бу таклифга рози бўлмаса, АҚШ Нетаняҳуга "зарур чораларни кўришда тўлиқ ёрдам беради" деб ваъда берди.

Трамп бу режани келишув сифатида тақдим этган бўлса-да, аслида бу урушни тугатиш учун музокараларни давом эттиришга асос бўладиган "принциплар тўплами"дир. Бу урушни тугатиш учун зарур бўлган аниқ ва батафсил режа эмас.

Бу режа кўпроқ собиқ президент Жо Байден 2024 йил май ойида эълон қилган "асосий тамойиллар"га ўхшайди. Ўша пайтда Байден босқичма-босқич ўт очишни тўхтатиш ва урушни тугатиш бўйича келишувга эришишга ҳаракат қилган эди. Аммо ўша режа эълон қилингандан кейин Исроил ва Ҳамас ўзаро сулҳга келиш, гаровдагилар ва маҳбусларни алмашиш учун яна саккиз ой кутишга тўғри келган.

Трамп эса "тўлиқ тинчлик пакети" келишувини истайди — лекин бу учун жуда кўп иш қилиш керак: Исроилнинг қаергача орқага чекиниши, гаровдагиларни озод қилиш тафсилотлари, қайси фаластинлик маҳбуслар озод этилиши, урушдан кейинги бошқарув шартлари ва бошқа кўплаб масалаларни аниқ белгилаш зарур.

Трампнинг 20 бандли режасида бу масалаларнинг ҳеч бири батафсил кўрсатилмаган, ва уларнинг ҳар бири тинчлик келишувини бузиш хавфини туғдиради.

Бу режа аввалги таклифлардан, жумладан июл ойидаги Саудия-Франция режасидан ҳамда собиқ Британия Бош вазири Сер Тони Блер томонидан яқинда ишлаб чиқилган ғоялардан фойдаланади. Тони Блер Трамп раислигидаги "Тинчлик Кенгаши" таркибида бўлади — бу кенгаш режа асосида Ғазони вақтинча бошқариб боради.

Ушбу ҳужжат Трампнинг элчиси Стив Виткофф ва унинг куёви Жаред Кушнер томонидан, Исроил, Европа ва араб мамлакатлари, жумладан, воситачилар Қатар ва Миср билан маслаҳатлашувлардан сўнг ишлаб чиқилган.

Бу ҳужжатда у жангларни тўхтатишни, Исроил кучларининг чекланган миқдорда олиб чиқиб кетилишини, Ҳамас томонидан қолган барча гаровдагилар озод этилишини, шундан сўнг Исроил томонидан ушлаб турилган юзлаб фаластинлик маҳбусларнинг озод қилинишини талаб қилади.

Бу ҳужжатга кўра, кейинчалик, кундалик хизматларни бошқариш учун Ғазода маҳаллий, технократик маъмурият ташкил этилиш кўзда тутилган. Маъмурият фаолияти Мисрда жойлашган "Тинчлик Кенгаши" томонидан назорат қилинади.

"Тинч-тотув яшашга интиладиган" ва қуролларини топширишга рози бўлган қолган Ҳамас аъзоларига амнистия берилади, бошқалари эса сургун қилинади. АҚШ ва араб мамлакатлари томонидан тузилган халқаро "барқарорлаштириш" кучлари Ғазода хавфсизликни ўз зиммасига олади ва Фаластин қуролли гуруҳларининг демилитаризациясини таъминлайди.

Фаластин давлатчилиги тилга олинган, аммо фақат жуда ноаниқ тарзда. Режа шуни кўрсатадики, агар Рамаллаҳда жойлашган Фаластин Маъмурияти ислоҳ қилинса, "Фаластиннинг ўз тақдирини ўзи белгилаши ва ниҳоят, давлатчилиги учун ишончли йўл очилиши мумкин".

Фаластинликларнинг мажбуран кўчирилишини назарда тутган февраль ойидаги Ғазодаги "Ривиэра" режасини рад этишгани учун, Араб мамлакатлари Трампнинг янги таклифини ўзлари учун муҳим ютуқ деб билишмоқда.

Гарчи бу борада аниқ бир мажбурият бўлмаса ҳам, Фаластин давлатчилиги мавзуси ҳеч бўлмаса тилга олинган.

АҚШ режаси Исроил Ғазони босиб олмайди ёки ўз ҳудудига қўшиб олмайди, деб ваъда беради. Бу банд араб давлатлари учун жуда муҳим. Бироқ режанинг бошқа бир қисмида Исроил Ғазо атрофидаги "хавфсизлик ҳудуди"да ўз ҳарбий кучларини сақлаб қолиши айтилади — бу эса илгари айтилган ваъдага зид келади.

Исроил Бош вазири Бинямин Нетаняҳу бу режани урушни тугатиш бўйича ўз мақсадларига мос деб ҳисоблайди. Унга кўра, Ҳамас қуролсизлантирилади, Ғазо ҳарбий кучлардан тозаланади ва келажакда Фаластин давлати тузилмайди.

Бироқ, айнан Ҳамасни қуролсизлантириш ва Фаластин давлатининг тақдири ҳақидаги бандлар Нетаняҳунинг ҳукуматидаги баъзи сиёсий гуруҳлар томонидан қабул қилинадими йўқми — бу ҳали аниқ эмас. Балки Нетаняҳу халқаро босимдан фойдаланиб, режага янги бандлар қўшишга ёки мавжудларини ўзгартиришга уриниши мумкин.

Энди эса кўп нарса Ҳамаснинг жавобига боғлиқ.

Ҳамкасбим Рушди Абу Алоуф ёзганидек, бу ҳолат яна бир бор "Ҳа, лекин..." деган вазиятга ўхшаши мумкин. Яъни, Ҳамас таклифларни қабул қилгандек кўринади, лекин шу билан бирга баъзи бандларга аниқлик киритишни ёки изоҳ беришни талаб қилади.

Шу сабабли, бу сафар ҳам Оқ Уй, худди аввалги "келишувлар" ва "тамойиллар" муаллифлари каби, ўша эски муаммога дуч келиши мумкин — яъни томонлар таклифни тўлиқ қабул қилмай, уни ўз талқинида изоҳлашга ҳаракат қилади.

Кеча яна бир муҳим нарса юз берди: Трамп ва Нетаняҳу қўшма баёнот беришидан бироз олдин, Трамп Нетаняҳуни Қатардан узр сўрашга мажбур қилди.

Қатар Исроилнинг шу ой бошида Доҳада Ҳамас раҳбариятини нишонга олган ҳаво ҳужуми учун узр сўрашни талаб қилган эди. Бу эса Қатарни Исроил ва Ҳамас ўртасидаги музокараларда воситачилик ролига қайтишига йўл очади.

Трамп ва Нетаняҳу учрашувидан олдин, Исроил Ғазо шаҳрига артиллерия ва ҳаво ҳужумларини кучайтирди.

Исроил Мудофаа Кучлари (IDF) бу ерга учинчи зирҳли дивизияни жойлаштирди. Бу кенгайтирилган ҳужум Исроилнинг Ҳамасга босим ўтказиш режасининг бир қисми сифатида кўрилмоқда, бироқ бу ҳаракатлар оддий фуқаролар учун янада кўпроқ вайронагарчилик келтирмоқда.

Дунёнинг кўплаб давлатлари Исроилнинг бу ҳаракатларини қоралади.

Бу орада, Ғазодаги Ҳамас қўмондони Эз ал-Дин ал-Ҳаддод, Би-би-сига "ҳал қилувчи сўнгги жанг" деб айтгани ҳаракатга тайёргарлик кўрмоқда. Бу жангда тахминан 5 минг нафар жангчи иштирок этиши кутилмоқда.

Исроилнинг амалдаги ҳаракатларидан даҳшатга тушган Европа ва Араб давлатлари, жумладан Франция ва Саудия Арабистони етакчилигида, музокараларни тиклашга ҳаракат қилишди. Бу эса Исроилнинг халқаро майдондаги яккаланишини янада кучайтирди. Бош вазир Бинямин Нетаняҳу ҳали ҳам Халқаро Жиноят Суди (ИCC) томонидан Ғазодаги уруш жиноятлари айблови билан чиқарилган халқаро ҳибсга олиш ордери остида қолмоқда.

Улар Исроилнинг ерда олиб бораётган ҳаракатларидан даҳшатга тушган ва бу можаро назоратдан чиқиб кетаётганини кўриб, икки томоннинг мутаассиб кучлари кучайиб бораётганидан хавотирда эдилар. Улар ҳали ҳам мўътадил томонларга мурожаат қилиб, Исроил ва Фаластин учун икки давлатли ечимга эришиш мумкинлигига умид қилишмоқда.

Гарчи бу режада бу аниқ кўрсатилмаган бўлса-да, Европаликлар Трампни Ғазо бўйича мўътадил таклифга жалб қилишни муҳим деб ҳисоблашди.

АҚШнинг янги режаси музокараларга қайтиш учун йўл очиши керак.

Аммо Трамп ваъдасига кўра урушни тўлиқ тугатишга олиб келадиган натижага эришиш учун бу режа ҳали кўп ҳафталар, эҳтимол ойлар давомида синчковлик билан ишлаб чиқилиши керак бўлади.