Уч йилдан кейин Украинанинг йўқ бўлиб кетиш хавфи яна қайтди - Видео

Бугун Киев уч йил олдинги уруш шаҳрига ўхшамайди. Дўконлар очиқ, ишга бораётганлар кўплигидан кўчада автомашиналар тирбандлиги юзага келиб, йўловчилар "ушланиб қоладилар". Бироқ 12 феврал куни АҚШ Президенти Доналд Трамп Россия Президенти Владимир Путинга қўнғироқ қилиб, бир ярим соатлик суҳбатда Кремлни Оқ Уй "сиёсий қучоғига олгани"дан кейин 2022 йилги мамлакат йўқ бўлиб кетиши мумкинлиги борасидаги қўрқинчли тушлар яна ортга қайтди. Украиналиклар Президент Жо Байденнинг ўзларига қуролларни қандай бераётгани ва берганидан кейин қўллашга чеклов киритганидан ғазабда эдилар. Аммо ўшанда ҳам улар Байден ким тарафида эканини яхши билардилар.

Доналд Трамп эса уруш ҳақида Президент Путин қарашларини акс эттирадиган "кўпиртириш", чала ҳақиқат ва тўғридан-тўғри ёлғонларни қалаштириб ташлади. Буларнинг ичига Украина Президенти Володимир Зеленский Украинанинг тақдирини ҳал қилаётган Америка ва Россия билан бир столда ўтиришга ҳаққи йўқ диктатор деб атагани ҳам киради. Трампнинг энг катта ёлғони, урушни Украина бошлади, дегани бўлди.

Трампнинг музокара стратегияси ҳали мулоқот бошланмасдан туриб ён босишни талаб қилишни ўз ичига олади. Қўшни мамлакатга бостириб кириб, улкан вайронагарчилик, юз минглаб инсон ўлими ва мажруҳ бўлишига сабабчи бўлган, халқаро қонунларни поймол этган мамлакатга босим қилиш ўрнига Трамп Украинага "ташланди".

Трампнинг оммавий баёнотлари Россияга муҳим ён босишни, Украина НАТОга қўшилмаслигини ва куч билан босиб олинган ерларини тан олишни талаб қилади. Владимир Путин кучни ҳурмат қиладиган, ён босишни ожизлик сифатида қабул қиладиган сиёсатчи деб танилган.

Путин ҳозир ўзининг ҳарбийлари босиб олганидан ҳам кўра кўпроқ Украина заминини қўлга киритиш қароридан қайтган эмас. 2022 йил босқинидан кейинги Россия ва АҚШ ўртасидаги Саудия Арабистонидаги илк музокаралардан сўнг дарҳол Путиннинг ташқи ишлар вазири Сергей Лавров, Украина хавфсизлигини кафолатлайдиган НАТО қўшинлари Украинага жойлаштирилмасин, деган талабини яна такрорлади.

Бундан олдин россияликлар ва америкаликлар билан кўп мулоқотда бўлган европалик ветеран дипломатнинг менга айтишича, кекса, тажрибаси катта Лавров Трампнинг энди тетапоя қилаётган Давлат Котиби Марко Рубиони "юмшатиб қайнатилган тухумдек еб ташлайди".

Мушкулликлар вақти

Бир неча кун олдин Трамп Украина президентига янгидан-янги айбловларни илгари сурган вақт мен Киевнинг қаттиқ қўриқланадиган ҳукумат кварталида Иҳор Брусило билан учрашдим. У Президент Зеленский бош маслаҳатчиси ва президент маъурияти раҳбари ўринбосари ҳисобланади. Брусило Трамп ўзларига нақадар босим қилаётганини тан олди.

"Бу жуда, жуда қийин. Бу жуда қийин, мушкул вақт. Мен ҳозир 2022 йилдагига қиёслаганда осонроқ демаган бўлардим. Б худди ўша кунларни қайта бошингдан ўтказишга ўхшайди", дейди Иҳор Брусило.

Унинг айтишича, украиналиклар, уларнинг президенти худди 2022 йилдагидек ўз мустақилликлари учун туриш қарорида қатъийлар.

"Биз суверен мамлакатимиз. Биз Европанинг бир қисмимиз ва шундай бўлиб қоламиз".

Сўниб бораётган ранглар

Владимир Путин Украинага тўлақонли босқин бошлаш фармонини берганидан бир ҳафта ўтиб жанг овозлари деярли бўшаб қолган Киев кўчаларида эшитиларди.

Киевнинг кенг хиёбонларида текшириш нуқталари ва баррикадалар ташкил этилган, қум қопларидан деворлар қурилиб, темир тўсинлардан танк "қопқон"лари ўрнатилган эди. Темир йўл вокзалида россияликлардан қочаётган аксари аёллар ва болаларнинг 50 минги ҳар куни хавфсиз жойга жўнатилар эди.

Вокзал платформалари тўлиб-тошган, ҳар сафар поезд келганда, ваҳима бошланар, одамлар бир-бирини итариб, уриб-суриб, тезроқ поезда чиқиб олишга шошилар эдилар. Ўша аёзли, шафқатсиз шамол ва қор бўронлари эсиб турган кунларда XXI асрнинг ранглари сўниб бораётгандек, европаликлар "энди бўлди, тарихга айланди" деб жавонга қўйган эски оқ-қора кино кадрларига айланаётгандек эди.

Президент Зеленский, Жо Байденнинг сўзларига кўра, босқин муқаррар экани ҳақидаги Америка огоҳлантиришларини "эшитишни истамаган эди". Россия қиличини сирмаётган Путин бир ҳол. Аммо ўн минг аскар ва зирҳли техника колонналари билан тўлқонли босқин, албатта, ўтмишда қолган нарса бўлиши керак эди.

Путин Россиянинг кучли ва модернизация қилинган армияси ўжар, мустақил қўшниси ва унинг итоатсиз президентини тезда "иши ҳал қилиб қўйишига" ишонган эди. Украинанинг Ғарбдаги иттифоқчилари ҳам Россия тез фурсатда ғалаба қозонади деб ўйлаган эдилар. Телевидениедаги янгиликлар каналларида пенсияга чиққан генерал­лар Ғарб санкциялар жорий этиб, "охири бахайр бўлсин" деб кутиб турган вақтда украин исёнчиларини қуроллантириш учун енгил қуролларни яширинча олиб кириш йўлларини маслаҳат берган эдилар.

Россия қўшинлари Украина чегараларида тўпланган пайтда, Германия ҳужум қуроллари ўрнига 5000 та баллистик жанг каскасини юборди. Киев шаҳрининг ҳокими ва оғир вазн тоифасидаги жаҳон чемпиони Виталий Кличко немис газетасига шундай деди: "бу ҳазил... Германиянинг кейинги ёрдами нима бўлади, ёстиқларми?" деб шикоят қилган эди.

Зеленский пойтахт Киевни тарк этиш, ташқарида қочқин ҳукумат ташкил этиш таклифини рад этди. У президентлик қора костюмини ҳарбий кийимга алмаштирди, ўзининг видеолари ва ижтимоий тармоқларида украиналикларга улар билан бирга жанг қилишини айтди.

Украина Россиянинг пойтахтга ҳужумини бартараф этди. Украиналик­лар яхши жанг қила олишларини намойиш этганларидан кейин америкаликлар ва европаликларнинг муносабатлари ўзгарди. Қурол етказиб бериш кўпайди.

"Путиннинг хатоси шунда эдики, у урушга эмас, парад учун тайёргарлик кўрган эди", - деди Украинанинг ўз исми-шарифи ошкор этилмаслигини истаган юқори мартабали расмийси. "У, Украина қаршилик кўрсатмайди, бизни украиналиклар нутқлар ва гуллар билан кутиб оладилар, деб ўйлаган эди".

2022 йил 29 март куни рус­лар Киевдан чекинишди. Улар кетганидан бир неча соат ўтиб, биз Киевнинг йўлдош шаҳарлари - Ирпин, Буча ва Ҳостомелга кириб борар эканмиз, қаршимизда бетартиб, вайронагарчиликка бўлган тўла манзара гавдаланарди. Руслар Киевга ғалаба билан киришни мўлжаллаган йўлларда мен одамларнинг жасадларини кўрдим, улар ўлдирилган жойларида қолдирилган. Баъзиларининг атрофига куйган шиналар тўпланган, бу уруш жиноятларининг далилларини йўқ қилишнинг муваффақиятсиз уриниши эди.

Тирик қолганлар рус босқинчиларининг шафқатсизлиги ҳақида гапиришди. Бир аёл менга ўғли йўлдан ўтаётганида отиб ўлдирилганини айтиб берди, ўғлининг жасадини ўз қўли билан кўмган қабрни кўрсатди. Рус аскарлари уни уйидан чиқариб юборишган. Боғда аскарлардан ўғирлаб ичган ароқ, виски ва жинларининг бўш шишаларидан тўпланган ахлат уюмини қолдиришган. Йўллар яқинидаги ўрмонларда шошилинч равишда ташлаб кетилган рус лагерлари ҳам аскарлар шу ҳолида улоқтирган чиқиндилар билан тўлиб тошган эди.

Профессионал, интизомли армиялар ўз чиқиндиларининг чириган уюмлари ёнида овқатланмайдилар ва ух­ламайдилар.

Уч йил ўтгач, уруш ўзгарди. Киев тикланган бўлса-да, ҳар тун ҳаво ҳимояси Россия ракеталари ва дронларининг учиб келаётганини аниқлаганда огоҳлантириш сиреналари янграйди. Россия билан чегарадан бошланиб, шарққа ва жанубга, Қора денгизгача 1000 километрдан ортиқроқ масофага чўзилган жабҳа чизиғига эса уруш янада яқин ва янада ҳалокатли. Чети бўйлаб эса деярли бўшаб қолган қишлоқ ва шаҳарлар ёйилган. Шарқда, Киевнинг саноат маркази бўлган Донецк ва Луҳанскда, рус қўшинлари одам ва техникадаги катта талофатлари билан секин-аста илгарилаяпти.

Ўтмиш акс-садолари

Ўтган августда Украина Россияга қўшин юбориб, Курск чегарасидан ўтиб, бир бўлак ерни эгаллаб олди. Улар ҳали ҳам у ерда жанг қилишмоқда, Зеленский келишувда гаров сифатида фойдаланишни умид қилаётган ер учун жанг қилишмоқда.

Курск билан чегарада, Украинанинг шимоли-шарқидаги қор билан қопланган ўрмонларда, Доналд Трамп бошлаган геосиёсий бўрон ҳали ҳам хавфли, узоқдан эшитиладиган гумбурлашдан бошқа нарса эмас. Бу ерга ҳам етиб келади, айниқса, Трамп Зеленскийга қарши қаттиқ ва масхарали сўзли ҳужумларини давом эттираверса, ҳарбий ёрдам ва разведка маълумотларини ўртоқлашишни тўхтатиш таҳдидини қилса ва Украина нуқтаи назаридан янада ёмони, Россия фойдасига хизмат қиладиган сулҳ битимини имзолашга мажбурласа.

Ҳозирча, уч йиллик уруш давомида шаклланган ритм давом этмоқда ва ўрмон йигирма асрнинг қонга беланган даврига қайтиш бўлиши мумкин. Жангчилар дарахтлар орасида, окоплар бўйлаб ва музлаган ер қаърида чуқур қазилган бункерлар бўйлаб оҳиста ҳаракатланишади. Очиқ ерларда бетон ва пўлатдан ясалган танкка қарши ҳимоя қурилмалари ўрнатилган.

XXI асрни кўпроқ қуруқ ва иситилган ер ости бункерларида кўриш мумкин. Генераторлар ва қуёш панеллари ноутбукларларни қувватлайди ва экранлардан янгиликлар оқимини олиб келади.

Ёмон хабар келиши аскарлар уни дарров ўқиб чиқишини англатмайди. Маҳаллий ёғоч кесиш омборидан келтирилган қўпол тахталардан ясалган, қурол ва қишки кийимларни осиш учун мих қоқилган чуқур окопда, 30 ёшли капрал Евҳен ўн ой аввал қўшилгандан бери уйда қолган хотини ва икки кичкина боласи ҳақида ўйлаши керак бўлган муҳимроқ масалалар борлигини айтади.

Курск фронти чизиғида бу жуда узоқ вақт. У жангчи ветеранга ўхшаб гапиради. У Путиннинг иттифоқчиси Ким Чен Ин буйруғи билан жангга юборилган Шимолий кореяликлар билан тўқнаш келган.

"Кореяликлар охиригача жанг қиладилар. Ҳатто жароҳатланса ҳам, сиз унинг олдига борсангиз, биздан яна кўпроқ одамни ўзи билан олиб кетиш учун ўзини портлатиб юбориши мумкин".

Биз суҳбатлашган барча аскарларни ўз хавфсизлиги учун фақат исмлари билан аталсин деб сўрашди. Евҳен америкаликларсиз жанг қилишга тўғри келиши ҳақида бепарво сўз юритади.

"Ёрдам доимо давом этадиган нарса эмас. Бугун бор, эртага йўқ".

"Украина ўз қуролларини кўпроқ ишлаб чиқараяпти. Бу тўғри, айниқса ҳужум дронларига келганда, аммо АҚШ тақдим қиладиган мураккаб тизимлари русларга жиддий шикаст етказади", дейди у.

Энг аччиқ қусур чизиғи

Уч йил олдин қўлига қурол олган кўнгиллиларнинг кўпи ё ўлдирилган, ё майиб бўлган ёки жанг қилишга ярамайдиган даражада ҳолдан тойган. Украинанинг энг аччиқ қусур чизиғи жанг қилаётганлар билан ҳарбий хизматдан қочиш учун пора берадиганлар ўртасида ўтади. Евҳен улар бўлмагани яхшироқ, дейди.

"Улар бу ерга келиб, бизни йиқитиб, қочиб кетганидан кўра, жанг қилмаслик учун пул берганлари яхшироқ. Бу мени унча ташвишлантирмайди. Агар улар бу ерга келса, шунчаки қочиб кетишарди... улар дезертирлар".

Уруш ортиқча фикрларни йўқ қилади. Курскда жангга қайтишга тайёрланаётган аскарлар учун ҳаёт ва ўлим масаласи аниқ. Ҳаво ҳужуми қўшинлари ротаси қўмондони Микола америкаликлар томонидан етказиб берилган Stryker бронетранспортёрларининг имкониятлари ҳақида меҳр билан гапирди.

"Курск душманни, ядровий қурол эгаси давлатни, кичик аҳолиси ва кичик армияси бўлган ноядровий давлат келиб, ерини босиб олиши мумкинлигини ва рус­ларнинг бунга қарши қўлидан ҳеч нарса келмаганини кўрсатади", дейди Микола.

Путиннинг мақсадлари аниқ, дейди у.

"Унинг мақсади бутун Украинани эгаллаб олиш, унинг ҳуқуқий мақомини ўзгартириш ва президент ҳамда ҳукуматни алмаштириш. У бизнинг сиёсий тизимимизни йўқ қилишни ва Украинани ўз вассалига айлантиришни хоҳлайди".

Мен америкаликлар ва бошқалар Владимир Путинга ишонишлари керакми деб сўраганимда, у кулди.

"Йўқ! Путин неча марта ёлғон гапирганини санаш учун менда бармоқ етарли эмас. Ҳаммага! Рус­ларга, бизга ва Ғарб шерикларимизга. У ҳаммага ёлғон гапирди".

Урушда вояга етган

Босқиннинг дастлабки кунларида Киевдаги кўнгиллилар марказида мен 19 ёшли Максим Лутсик ва 18 ёшли Дмитро Кисиленко деган икки ёш талаба билан танишдим, улар жангга қўшилиш учун рўйхатдан ўтаётган эдилар.

Улар оталари ёшидаги эркаклар ва бошқа ўсмир кўнгиллилар билан бирга сафар жиҳозларини тайёрлашар, ўзларини фестивалга кетаётган дўстлардек тутишарди, аслида уларнинг қўлларида ҳужум винтовкалари бор эди. Ўшанда мен шундай деб ёзгандим: "18 ва 19 ёшли йигитлар ҳар доим урушга кетишган. Мен Европада бундан ўтиб кетдик деб ўйлагандим". Бир неча ҳафта ўтгач, Максим ва Дмитро Киев фронти ортидаги назорат пунктида форма кийиб, хизмат қилаётган эди, улар ҳали ҳам талаба эдилар ва ота-оналари ҳақида ҳазиллашиб турардилар.

Иккаласи ҳам Киев жангида қатнашди. Дмитро ўзининг кўнгилли талабалик ҳуқуқидан фойдаланиб, жанглар шарққа кўчганидан кейин армиядан кетишни ихтиёр қилди. У эҳтиёж туғилса яна жанг қилишга тайёр, ҳозир Миллий Ҳарбий Университетда офицер бўлиш учун ўқиаяпти. Максим эса ҳарбий кийимда қолиб, шарқдаги фронт чизиғида икки йилдан ортиқ вақт жангларда қатнашди. Ҳозир у ҳарбий разведкада офицер бўлиб ишлаяпти.

Мен улар билан алоқада бўлиб турдим. Чунки бу ердаги миллионлаб бошқа ёшлар каби, уруш уларнинг вояга етган ҳаётларини ўзлари кутмаган тарзда ўзгартириб юборди. Трампнинг Москва томон қилаётган ҳаракатлари ёшларни ҳамма нарсани яна бошидан бошлашга тўғри келадигандек ҳолатга солмоқда.

"Биз сафарбарлик эълон қилдик", дейди Дмитро. "Биз ресурсларимизни, халқимизни сафарбар қилдик ва мен буни яна бир бор такрорлашимиз керак деб ўйлайман".

Ўтмиш билан параллеллар

Курск чегарасидаги ўрмондаги эркаклардан фарқли равишда, улар янгиликларни кузатиб боришади. Атиги 10 кун олдин Мюнхен хавфсизлик конференциясида бошланган Доналд Трампнинг дипломатик ва стратегик портлашлари ёшларга 1938 йилда Мюнхенда Британия бош вазири Невилл Чемберлен томонидан Чехословакияни Адолф Гитлернинг талабларига бўйсунишга мажбур қилган машҳур келишувни эслатади.

"Бу ўшанга ўхшаш", дейди Максим. "Ғарб агрессорга янада кўп ҳудудларни эгаллаш имкониятини бераяпти. Ғарб босқинчи билан келишув тузаяпти, фақат аввалги Буюк Британия ролида бугун АҚШ".

"Бу фақат Украина учун эмас, бутун дунё учун жуда хавфли вазият," деб давом этади Максим. "Европа уйғона бошлаганини кўришимиз мумкин... лекин агар улар урушга тайёр бўлишни хоҳласалар, улар бир неча йил олдин бошлашлари керак эди".

Дмитро олдинда таҳдидлар борлиги ҳақидаги фикрга қўшилади.

"Мен Доналд Трамп янги Невилл Чемберлен бўлишни хоҳлаяпти деб ўйлайман... Жаноб Трамп кўпроқ Уинстон Черчилга ўхшашга эътибор қаратиши керак".

Трамп эффекти

Агар сиз Доналд Трамп каби кўчмас мулк қуриб стоувчиси бўлсангиз, телевизион шоулар ва президентлик сиёсатига киришдан олдин, бузиш асосий пул топиш манбангиз бўлади. Мулкни сотиб оласиз, бузасиз, қайта қурасиз ва ғолиб чиқасиз. Ташқи сиёсатдаги бу стратегиянинг муаммоси шундаки, суверенитет ва мустақилликнинг нархи йўқ. Трамп, АҚШни биринчи ўринга қўяман, деб мақтанади, лекин у бошқа давлатлар фуқаролари ҳам ўз мамлакатлари ҳақида шундай ҳис қилишлари мумкинлигини қабул қилолмайди.

Трамп АҚШ президенти сифатида иккинчи марта қасамёд қилганидан бери бузиш болтасини ишлатмоқда. У ўғирланган ёки исроф қилинган деб даъво қилаётган миллиардлаб долларни қайтариб олишни мақсад қилиб Илон Маскни федерал ҳукуматга юборди. Чет элда бузғунчи Трамп АҚШ билан Европа демократиялари ўртасидаги 80 йиллик иттифоқ асосларини бузишни бошлади.

Доналд Трамп башорат қилиб бўлмас одам, лекин ҳозирги қилаётган ишларининг катта қисми ҳақида у йиллар давомида гапириб келган. У АҚШнинг Европа иттифоқчилари АҚШ мудофаа бюджети ортида яшириниб, пул тежаганлари учун ғазабланган биринчи АҚШ президенти эмас. Унинг мудофаа вазири Пит Ҳегсет НАТО шерикларига айтган "Президент Трамп ҳеч кимга Сэм Амакини Сўриладиган Амакига айлантиришига йўл қўймайди" деган ибораси Президент Дуайт Д. Эйзенҳауэрни эслатиб туради.

1959 йил 4 ноябрдаги АҚШ ҳукумати ҳужжатида унинг ғазаби қайд этилган. Унда шундай ёзилган: "Президент беш йилдан бери Давлат департаментини европаликлар олдига ҳаёт ҳақиқатларини қўйишга ундаб келади. У европаликлар "Амаки Сэмни сўриб ётадиган одамга айлантиришга яқинлар", деб ўйлайди".

Трамп қайта тўловни қўлга киритишни хоҳлайди. У Украинадан ярим триллион долларлик минерал ресурслар ҳуқуқларини талаб қилди. Зеленский бу келишувни рад этиб, мамлакатини сотиш мумкин эмаслигини айтди. У ҳар қандай имтиёзлар эвазига хавфсизлик кафолатларини хоҳлайди.

Европа сиёсатчилари ва дипломатлари хусусий суҳбатларда, Жо Байден билан бирга, Россияга ютқазмаслик учун Украинага етарли ҳарбий ва молиявий ёрдам берганларини, лекин бу ёрдамлар ғалабага эришиш учун етарли эмаслигини тан олишади. Шунингдек, санкциялар билан заифлашган ва генералллари ўз аскарларининг ҳаётини исроф қилаётганлиги сабабли, Россия инсон кучини йўқотиб, сўнггида ҳолдан тойиб урушда ютқазиши мумкин деган даъво ҳам бор, аммо буни аниқ эмас.

Урушлар одатда келишувлар билан тугайди. 1945 йилда Германиянинг шартсиз таслим бўлиши камдан-кам ҳолат эди. Трампга қарши шикоят шундаки, унинг ҳақиқий режаси йўқ, шунинг учун у ўзига ёққан Владимир Путинга яқинлашиш учун инстинктига эргашди. Трамп кучли давлатларнинг кучли раҳбарлари дунёни ўзлари хоҳлаган шаклда ўзгартиришга қодирлар деб ишонадиганга ўхшайди. Трамп Путинга аллақачон таклиф қилган ён босишларнинг асосий мақсади унинг учун асосий устуворлик Россия билан муносабатларни нормаллаштириш деган фикрга ундайди.

Путинга қарши бориш

Энг ишонарли режа Путиннинг геостратегик ДНКсига кириб ғояни ҳаётга татбиқ этиш бўлади. Бу ғоялардан энг кучлиси - Украина суверенитетини парчалаш ва мамлакат назоратини Кремлга қайтариш, чунки Совет замонида ва ундан олдин Чор Россияси замонларида шундай бўлган.

Бундай бўлиши даргумон. Чунки Украина ўз мустақиллигини Москвага таслим қилиб беришни истамайди. Украина уруши туфайли Европа хавфсизлигининг оёғи осмондан келди. Шу ой эшитган ва кўрган нарсаларидан Европа раҳбарлари шу қадар хавотирга тушганларидан ҳайратланмаслик керак.

Бу раҳбарлар юзма-юз келган мушкуллик ечими Максим Лутсик сингари 22 ёшли уруг фахрийсидек бошқа ёшларни ҳам урушнинг кутилмаган дунёсига рўпара келтирмасликдадир.

"Ҳамма нарса ўзгарди. Ва мен ҳам ўзгардим. Ўйлайманки, шу уч йил ичида ҳар бир украиналик улғайди. Ҳарбийга кирган ҳар бир одам ва шунча узоқ вақтдан бери жанг қилаётган ҳар бир одам кескин ўзгарди", дейди Максим.