అఫ్గానిస్తాన్: అల్ ఖైదా, ఇస్లామిక్ స్టేట్‌ల‌కు తాలిబాన్‌కు మధ్య తేడా ఏంటి?

అఫ్గానిస్తాన్‌ అధికార సమీకరణాల్లో మూడు తీవ్రవాద సంస్థల పాత్ర ఉంది. అవి తాలిబాన్, అల్ ఖైదా, ఇస్లామిక్ స్టేట్.

అఫ్గానిస్తాన్ నుంచి పాశ్చాత్య దళాలు తిరిగి వెళ్లిపోవడంతో ఇక మధ్యప్రాచ్యం, మధ్య ఆసియాలో జిహాదీ ఉగ్రవాదుల ఒక కొత్త శకం ప్రారంభం కావచ్చని నిపుణులు అంచనా వేస్తున్నారు.

ఇటీవలి ఏళ్లలో అల్ ఖైదా, ఇస్లామిక్ స్టేట్ బలహీనపడినప్పటికీ, అవి ఇప్పటికీ చురుగ్గానే ఉన్నాయి. పరిస్థితులు మారడంతో అవి మళ్లీ బలం పుంజుకోవచ్చు.

తాలిబాన్ లాగే ఈ రెండు సంస్థల్లో కూడా మత చాందస భావజాలం ఉంది. కానీ మూడు గ్రూపుల ఆశయాలు, పనితీరు మాత్రం వేరు వేరుగా ఉంటాయి.

న్యూయార్క్‌లోని థింక్‌టాంక్ సెంటర్ భద్రతా విశ్లేషకులు, రీసెర్చర్ కాలిన్ క్లార్క్ ఈ మూడు తీవ్రవాద సంస్థల మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాలను వివరించారు.

"తాలిబాన్ అఫ్గానిస్తాన్‌లో అత్యంత కీలకమైన సంస్థ. అల్ ఖైదా వివిధ దేశాల్లోని ఒక జిహాదీ గ్రూప్. అది తమ నెట్‌వర్క్‌ను మళ్లీ నిలబెట్టాలని అనుకుంటోంది. ఇస్లామిక్ స్టేట్ కూడా అలాంటిదే. కానీ, అల్ ఖైదా, తాలిబాన్ ఇద్దరికీ అది శత్రువు. ఐసిస్ ఈ రెండు సంస్థలతో పోరాడాల్సి ఉంటుంది" అన్నారు.

'బీబీసీ ముండో' ఈ మూడు తీవ్రవాద సంస్థల మధ్య వ్యత్యాసాలేంటో మరింత వివరంగా చెప్పే ప్రయత్నం చేసింది.

మూడు సంస్థల ఆవిర్భావం

అల్ ఖైదా, తాలిబాన్ రెండూ 80వ దశకం చివర్లలో సోవియట్ యూనియన్‌ దాడులకు వ్యతిరేకంగా ఉనికిలోకి వచ్చాయి. 90వ దశకంలో అఫ్గానిస్తాన్ అంతర్గత వివాదాలకు, రెండు సంస్థల ఎదుగుదలకు కూడా సంబంధం ఉంది.

అమెరికా 2003లో ఇరాక్ మీద దాడి చేసిన తర్వాత ఇస్లామిక్ స్టేట్ ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఇందులో ఇరాక్ సైన్యం, అల్ ఖైదాకు సంబంధించిన వారున్నారు.

అల్ ఖైదాను సౌదీ బిలియనీర్ ఒసామా బిన్ లాడెన్ 80వ దశకం చివర్లో స్థాపించారు. అల్ ఖైదా అంటే 'నెట్‌వర్క్' అని అర్థం.

మొదట్లో ఇది సోవియట్ యూనియన్‌తో పోరాడుతున్న ముస్లింలకు ఆయుధాలు, ఇతర సాయం అందించింది. దానికోసం అల్ ఖైదా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఎంతోమంది ముస్లింలను సంస్థలో చేర్చుకుంది.

సోవియట్ సైన్యం ఓటమి పాలైన తర్వాత ఉత్తర పాకిస్తాన్, దక్షిణ అఫ్గానిస్తాన్‌లోని పష్తూన్ ఫైటర్లు, విద్యార్థులు ఉన్న తాలిబాన్ అనే ఒక గ్రూప్ చాలా జనాదరణ సంపాదించింది.

అఫ్గానిస్తాన్‌లో తాము అధికారంలోకి వస్తే శాంతిభద్రతల స్థాపనతోపాటూ ఇస్లాంలోని కఠిన షరియా చట్టం అమలు చేస్తామని తాలిబాన్ హామీ ఇచ్చారు. వారికి ప్రజల మద్దతు కూడా లభించింది. దాంతో వారు త్వరగానే కాబుల్‌పై పట్టు సాధించగలిగారు.

1996 ప్రారంభంలో దాదాపు మొత్తం అప్గానిస్తాన్ తాలిబాన్ నియంత్రణలోకి వచ్చింది. అప్పటికి అల్ ఖైదా పాత్ర కూడా ఒక సపోర్ట్ నెట్‌వర్క్ నుంచి ఒక పెద్ద సంస్థ స్థాయికి పెరిగింది.

ప్రపంచవ్యాప్తంగా తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నామని చెప్పుకున్న అల్ ఖైదా ఒక జిహాదీ సంస్థగా మారిపోయింది. వారంటే కాస్త అభిమానం ఉన్న తాలిబాన్‌లు అల్ ఖైదాకు అఫ్గానిస్తాన్‌లో ఆశ్రయం కల్పించి, వారికి స్వాగతం పలికారు. అల్ ఖైదా నుంచి అందిన డబ్బు కూడా దీనికి కొంత కారణం.

ఇక ఇరాక్‌లోని అల్ ఖైదా వర్గం నేరుగా ఇస్లామిక్ స్టేట్‌కు నాయకత్వం వహించేది. 2003లో ఇరాక్ మీద అమెరికా దాడి చేసిన తర్వాత అల్ ఖైదా విదేశీ బలగాలపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవడంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించింది.

2006లో ఇరాక్‌లోని అల్ ఖైదా, మిగతా తీవ్రవాద గ్రూపులన్నీ విలీనం అయ్యాయి. వారు తమను ఇస్లామిక్ స్టేట్ ఆఫ్ ఇరాక్ అని పిలుచుకున్నారు. ఈ కొత్త సంస్థ ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇస్లాంకు నేతృత్వం వహించాలని కోరుకునేది. అలా అది అల్ ఖైదా మూల సిద్ధాంతాలకు వ్యతిరేకంగా మారింది.

2011లో సిరియాలో ఇస్లామిక్ స్టేట్ ప్రభావం పెరగడం మొదలైంది. ఖిలాఫత్ ప్రకటించిన అది చివరకు అల్ ఖైదాకు దూరమైంది.

ఇస్లాం బోధనల ప్రకారం పాలన

ఈ మూడు గ్రూపుల గురించి బీబీసీ ముండో చాలా మంది నిపుణులతో మాట్లాడింది. తాలిబాన్, అల్ ఖైదా, ఇస్లామిక్ స్టేట్ అనే ఈ మూడు సంస్థలూ ఇస్లాం గురించి తమదైన వివరణలు ఇస్తుంటాయని వారందరూ చెప్పారు.

అన్నిటికంటే ముఖ్యమైన విషయం ఏంటంటే ఈ మూడు తీవ్రవాద సంస్థలు ఇస్లాం సున్నీ శాఖకు చెందినవే. షియాలతో పోలిస్తే ఈ శాఖ ఖురాన్‌లో బోధనలను చాలా కఠినంగా పాటించాలని చెబుతాయి. ముస్లిం దేశాల మధ్య కూడా ఇస్లాంలోని వివిధ బోధనలకు సంబంధించి ఎన్నో వ్యత్యాసాలు కనిపిస్తాయి.

"ఈ సంస్థలు ఇస్లాం పేరుతో హింసను సమర్థిస్తాయి. అది తమ కర్తవ్యం అనుకుంటాయి. దానిని పాటించని వారు సరైన ముస్లిం కాదని అనుకుంటాయి" అని లండన్ కింగ్స్ కాలేజ్ రీసెర్చర్ మైకేల్ గ్రోప్పీ చెప్పారు.

సామాజిక, రాజకీయ జీవితాన్ని మతం నుంచి వేరు చేయలేమని ఈ మూడు సంస్థలు బలంగా నమ్ముతున్నాయి. బైబిల్‌లాగే ఖురాన్‌లో కూడా కొన్ని కఠిన నిబంధనలు ఉన్నాయి. కానీ, ఈ హింసాత్మక సిద్ధాంతాలను అత్యధిక ముస్లిం జనాభా తిరస్కరించింది.

అయితే, ఈ మూడింటి మత ఛాందసవాదం ఆయా సంస్థల లక్ష్యాలను బట్టి వేరు వేరుగా ఉంటుంది. ఈ అంశానికి సంబంధించి ఈ మూడు సంస్థల మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని నిపుణులు వివరించారు.

మూడు సంస్థల లక్ష్యం

అఫ్గానిస్తాన్‌లో షరియా చట్టం అమలు చేయాలని తాలిబాన్ భావిస్తోంది. ఇంతకు ముందు వారు అలా చేసినప్పుడు అఫ్గానిస్తాన్‌లో కఠిన నిబంధనలు అమలు చేశారు. ముఖ్యంగా మహిళలకు వ్యతిరేకంగా పలు నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు.

1996 నుంచి 2001 మధ్య తాలిబాన్ పాలనలోని ఆ చేదు జ్ఞాపకాలు వెంటాడడంతో గత కొన్నివారాలుగా ఎంతోమంది అఫ్గాన్ పౌరులు స్వదేశం వదిలిపెట్టారు. తాలిబాన్ తిరిగి రావడంతోపాటూ గత చరిత్ర పునరావృతం అవుతుందని ప్రజలు భయపడుతున్నారు.

"అల్ ఖైదా, ఇస్లామిక్ స్టేట్‌తో పోల్చి చూస్తే తాలిబాన్‌లో అంత మతఛాందసవాదం లేదు. వారు అఫ్గానిస్తాన్‌కు పూర్వ వైభవం తీసుకురావాలని అనుకుంటున్నారు" అని యూనివర్సిటీ ఆఫ్ జార్జ్ టౌన్‌లో తీవ్రవాదం, మధ్యప్రాచ్య అంశాల నిపుణులు డేనియల్ బెమైన్ అన్నారు.

మూడింటి మధ్య అతిపెద్ద వ్యత్యాసం ఒకటుంది. అల్ ఖైదా, ఇస్లామిక్ స్టేట్‌కు అంతర్జాతీయ స్థాయిలో లక్ష్యాలు ఉంటే, తాలిబాన్‌ మాత్రం అఫ్గానిస్తాన్ మీదే తన ఫోకస్ పెట్టింది.

ఖలీఫా స్థాపనపై అల్ ఖైదా, ఇస్లామిక్ స్టేట్ పరస్పరం ఒక అంగీకారానికి వచ్చినట్లు కనిపించడం కూడా వింతగా ఉంటుంది. ఈ వ్యవస్థలో ఎవరు ఖలీఫాగా ఉంటే, వారు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ముస్లింలకు రాజకీయ, మత నాయకుడుగా ఉంటారు.

"కానీ, ఇందులో కూడా ఒక వ్యత్యాసం ఉంది. ఇస్లామిక్ స్టేట్ ఇప్పుడే ఖిలాఫత్ స్థాపన కోరుకుంటుంటే, అల్ ఖైదా దానికి అంత తొందరేం లేదని భావిస్తోంది. దానికి జిహాదీ సమాజం, ముస్లిం సమాజం ఇంకా సిద్ధంగా లేదని అది భావిస్తోంది. ప్రస్తుతానికి దానికి తాము ప్రాధాన్యం ఇవ్వలేదని చెబుతున్నారు" అని డేనియల్ బెమెన్ తెలిపారు.

మూడు సంస్థల శత్రువు

తాలిబాన్, అల్ ఖైదా, ఇస్లామిక్ స్టేట్‌లకు ముగ్గురికీ ఒకే ఒక శత్రువు ఉన్నారు. అమెరికా-పశ్చిమ దళాలు.

"వారికి సమీప శత్రువులు కూడా ఉన్నారు. వారిని ఈ సంస్థలు మత విరోధులుగా భావిస్తాయి. వారిలో అమెరికా, పశ్చిమ దేశాలకు మద్దతిచ్చే ప్రభుత్వాలు లేదంటే ఇస్లాం మత ఛాందసవాదాన్ని తిరస్కరించే శక్తులు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వం నుంచి మతాన్ని వేరుగా ఉంచాలనుకునే వారిని కూడా ఈ సంస్థలు తమ శత్రువుగా భావిస్తాయి" అని మైకేల్ గ్రోప్పీ చెప్పారు.

ఈ మత విరోధ ప్రభుత్వాలకు ఇరాన్, సిరియా ఉదాహరణలు. అయితే, ఇరాన్, సిరియాతో ఈ సంస్థల శత్రుత్వం గురించి ప్రశ్నలు వస్తున్నాయి. ఇరాన్ షియా ప్రభుత్వం, సున్నీ అల్ ఖైదా మధ్య సమన్వయం ఉండే అవకాశం కూడా లేకపోలేదని అమెరికా ఒకటి కంటే ఎక్కువ సందర్భాల్లో చెప్పింది.

"అల్ ఖైదాతో పోలిస్తే ఇస్లామిక్ స్టేట్ మొదటి నుంచీ ఎక్కువ హింసాత్మక చర్యలకు పాల్పడుతోంది. పశ్చిమ దేశాలతో పోరాడడంతోపాటూ ఐసిస్ తమ సిద్ధాంతాలను నమ్మని ముస్లింలతో కూడా పోరాడుతోంది" అని డెనియల్ బెమెన్ చెప్పారు.

అల్ ఖైదా ప్రధాన శత్రువు అమెరికా. మరోవైపు ఇస్లామిక్ స్టేట్ మాత్రం మధ్యప్రాచ్యంలోని షియా ముస్లింలతోపాటూ మిగతా మతాలకు చెందిన మైనారిటీలపై కూడా దాడులు చేస్తోంది.

"అల్ ఖైదా కూడా షియాలను మత విరోధులుగా భావిస్తోంది. కానీ, వారిని చంపడం సరికాదని, దానివల్ల వనరులు వృధా అవుతాయని అది చెబుతుంది. వారిపై దాడులు చేయడం వల్ల జిహాదీ ఎజెండాకు నష్టం వాటిల్లుతుందని భావిస్తుంది" అంటారు డేనియెల్ బెమెన్.

మరోవైపు తాలిబాన్‌ను ఇస్లామిక్ స్టేట్ తమ శత్రువుగా భావిస్తుందని, అమెరికాతో ఒప్పందం చేసుకుని వారు ద్రోహం చేశారని అంటోందని మైకేల్ గ్రోప్పీ అన్నారు.

అయితే, ఇస్లామిక్ స్టేట్ ఒక మూడో సంస్థ ద్వారా తాలిబాన్‌తో సంబంధాలు కొనసాగిస్తోంది.

ఇస్లామిక్ స్టేట్ ఖురాసన్ విభాగానికి, తాలిబాన్ హక్కానీ నెట్‌వర్క్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉన్నాయని, అలా అది తాలిబాన్‌కు కూడా దగ్గరగానే ఉన్నట్టేనని నిపుణులు చెబుతున్నారు.

క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే ఇస్లామిక్ స్టేట్ చాలా ప్రాంతాల్లో పోరాడుతోంది. అఫ్గానిస్తాన్‌లో తాలిబాన్‌తో పోరాడుతున్న ఐసిస్, 2014లో అల్ ఖైదాతో విడిపోయినప్పటి నుంచి దానితో కూడా యుద్ధం చేస్తోంది.

మూడింటి పని తీరు

అమెరికాతో పోరాటంలో అల్ ఖైదా సెప్టెంబర్ 11న బీకర దాడులు చేసింది. వీటితోపాటూ ముస్లింలకు తమ ఉద్దేశం వివరించడానికి ప్రాపగాండా కాంపైన్ కూడా ప్రారంభించింది.

"ఇస్లామిక్ స్టేట్ కూడా అదే దారిలో వెళ్తామని ప్రకటించింది. కానీ, దాని విధానం చాలా హింసాత్మకంగా ఉంటుంది. అది చాలా పెద్ద ప్రాంతాలను నియంత్రించాలని అనుకుంటోంది. ఇస్లాం, దాని బోధనల ప్రకారం ఉండే ఒక వ్యవస్థను స్థాపించాలనుకుంటోంది. ఇస్లామిక్ స్టేట్‌కు తీవ్రవాదం అనేది విప్లవ పోరాటంలో ఒక భాగం. దానికి పట్టున్న ప్రాంతాల్లో సామూహిక మారణకాండలు, బహిరంగ శిరచ్ఛేదనలు, అత్యాచార ఘటనలు సర్వ సాధారణం. అది ప్రజలను భయంలో ఉంచాలనుకుంటోంది. అల్ ఖైదా ఆ విషయంలో కాస్త సున్నితంగా ఉంటుంది" అని డేనియల్ బెమెన్ చెప్పారు.

అందుకే, ఇటీవల ఇస్లామిక్ స్టేట్ ఖురాసన్ శాఖ కాబుల్ విమానాశ్రయం దగ్గర ఆత్మాహుతి దాడులతో 200 మంది ప్రాణాలు బలితీసుకుంది. తాలిబాన్ కాబూల్‌లో ప్రవేశించే ముందు వరకూ అఫ్గాన్ ప్రభుత్వం, భద్రతా బలగాలను టార్గెట్‌ చేస్తూ వచ్చింది.

వీటితోపాటూ ఈ మూడు తీవ్రవాద సంస్థలు మనుషులను చేర్చుకునే పద్ధతి కూడా భిన్నంగా ఉంటుంది. ఈ మూడూ తమ ప్రభావం ఉన్న ప్రాంతాల్లో ప్రాంతీయ స్థాయిలో చేర్చుకుంటున్నాయి. అయితే, అల్ ఖైదా, ఇస్లామిక్ స్టేట్ మాత్రం మధ్య ప్రాచ్యం బయట దేశాల ప్రజలను కూడా తమ సంస్థతో జోడించడంలో విజయవంతం కాగలిగాయి.

ఇవి కూడా చదవండి:

(బీబీసీ తెలుగును ఫేస్‌బుక్, ఇన్‌స్టాగ్రామ్‌, ట్విటర్‌లో ఫాలో అవ్వండి. యూట్యూబ్‌లో సబ్‌స్క్రైబ్ చేయండి)