ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਕੰਬਾਊ ਹਾਲਾਤ ’ਚੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਕਿਉਂ ਲਗਦਾ
- ਲੇਖਕ, ਅਦਨਾਨ ਅਲ ਬੁਰਸ਼
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਅਦਨਾਨ ਅਲ ਬੁਰਸ਼ ਟੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵਾਰੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜੰਗ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਹੜੇ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਪਲਾਂ ਦਾ ਬੀਬੀਸੀ ਅਰਬੀ ਦੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਚੇਤਾਵਨੀ – ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕੁਝ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਦਨਾਨ ਅਲ ਬੁਰਸ਼ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ-
ਬੀਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਪਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ।
ਦੱਖਣੀ ਗਾਜ਼ਾ ਦੇ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨਿਸ ਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਲਾਚਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮੇਰੇ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਜੁੜਵਾ ਬੱਚੇ ਜ਼ਕਿਆ ਅਤੇ ਬਤੂਲ ਆਪਣੀ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਭੈਣ ਯੁਮਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਫੁੱਟਪਾਥ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ।
ਮੇਰਾ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਰਜ਼ਾਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਜ਼ੈਨਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਰੈੱਡ ਕਰੈਸੈਂਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੁਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਡਰੋਨ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਪਰਾਟਮੈਂਟ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਮਕਾਨ ਮਾਲਕ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਲੈਕੇ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਭਟਕੇ
ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰੈੱਡ ਕ੍ਰਿਸੈਂਟ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲੇ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜਮ੍ਹਾ ਸੀ।
ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਾਰਡਬੋਰਡ ਦੇ ਬਕਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
13 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਜਬਾਲਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਫੌਜ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਗਾਜ਼ਾ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
ਹਾਲੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਇਲਕੇ ਵਿੱਚ ਬੰਬਾਰੀ ਤੋਂ ਵਾਲ-ਵਾਲ ਬਚੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣ ਦੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੂਝ ਵੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚ ਸਕਣਾ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ । ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਭਰਿਆ ਅਨੁਭਵ ਸੀ।
ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਗਾਜ਼ਾ ਦੇ ਨੁਸੈਰਤ ਦੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂਕਿ ਮੈਂ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਸਿਰ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਟੈਂਟ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਸੀ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਾ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਕਿਉਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਫੋਨ ਸਿਗਨਲ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਸੀ।
‘ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਾਈਵ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰੋ ਪਿਆ’
ਖਾਨ ਯੂਨਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਸੀ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ 7 ਲੋਕ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਦੋ ਵੇਲੇ ਦਾ ਖ਼ਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਟਾਇਲਟ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਤੇ ਅਲਜਜ਼ੀਰਾ ਦੇ ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ ਵਾਇਲ ਦਾਹਦੂਹ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੀਮਤ ਦਿੱਤੀ।
ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਨੇ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਪੁੱੱਤਰ, ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੋਤਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਫੌਜ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ “ਹਰ ਸੰਭਵ ਸਾਵਧਾਨੀ” ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਹਮਾਸ ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।’
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਫੂਟੇਜ ਵੇਖੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਫ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਸ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ।
ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਉਦੋਂ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਈਵ (ਓਨ ਏਅਰ) ਹੀ ਰੋ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਿੱਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ। ਵਾਇਲ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਮੈਂ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ 15 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਯੁੱਧ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਣਐਲਾਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ।
7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ 6:15 ਤੇ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਚੀਖ਼ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਰਾਕੇਟ ਦਾਗੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹਮਾਸ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 1200 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਹੈ। 250 ਇਜ਼ਰਾਈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।
ਹਮਾਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ 34 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜੰਗ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਦੋ ਦਿਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਬਾਲੀਆ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸਮਾਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉੱਥੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਖਰੀਦੋ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਪਰ ਮੇਰੇ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਦਸ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਬੰਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਨ ਉਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 69 ਲੋਕ ਇਸ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਵਾਂਗ ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਬੀਬੀਸੀ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
‘ਮੇਰਾ ਘਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ’
ਪੂਰੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਮਾਸ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮਾਸ ਦੇ ਅੱਡੇ ਉੱਥੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਹੈ।”
ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਬਾਲੀਆ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ।
ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਦਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੇਰੇ ਖੇਤ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜੈਤੂਨ, ਨਿੰਬੂ ਅਤੇ ਸੰਤਰੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਚਾਹ ਪੀਣਾ ਪਸੰਦ ਸੀ।
ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਖਾਨ ਯੂਨਿਸ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਗਾਜ਼ਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਗਾਜ਼ਾ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ ਦਫ਼ਤਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਕਾਰ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੈਦਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਾਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪਏ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੱਖਣੀ ਗਾਜ਼ਾ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ ਤਾਂ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਰੋਕਣੀ ਪਈ।
ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹੇ - "ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗੇ?"
ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਫੋਟੋ ਐਲਬਮ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਵਾਂ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬਚਪਨ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮੰਗਣੀ ਦੀ ਫੋਟੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਸਨ।
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਰਬੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰੱਖੀਆਂ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਘਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਖੇਤ ਸੜ ਗਏ ਹਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, GETTY IMAGES
ਹੁਣ ਤੱਕ 100 ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ
ਦੱਖਣ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਰੈੱਡ ਕ੍ਰੀਸੈਂਟ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਖਾਨ ਯੂਨਿਸ ਵਿਖੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਨੁਸੀਰਤ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।
ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗਾਜ਼ਾ ਤੋਂ ਵੰਡਣਾ ਸੀ।
ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਜੇ ਮਰ ਗਏ ਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਮਰਾਂਗੇ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਨੁਸੀਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਮੈਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਦੌੜੇ, ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਰਜ਼ਾਨ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ।
ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਰਫਾਹ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਬੀਬੀਸੀ ਦੀ ਟੀਮ ਵੀ ਰਫਾਹ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ (ਆਈਡੀਐਫ) ਨੇ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 80 ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, ADNAN EL-BURSH
ਆਈਡੀਐਫ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਜ਼ਾ ਤੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਬੰਧਕ ਸੀ।
ਰਫਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲਾਰੀ ਇੱਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਡੱਬਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਦਬੂ ਫੈਲ ਗਈ।
ਏਪ੍ਰਨ ਅਤੇ ਮਾਸਕ ਪਹਿਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੇਤਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਕਬਰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਨੀਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ।
ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
ਫਿਰ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਫਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਈ ਲਾਸ਼ਾਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੇਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹਮਜ਼ਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਸੀ, ਜੋ ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਲਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਵੇਲ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸਨੇ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਨਾ ਬੁਰਾ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।
ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੇ ਵੇਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।
ਹਮਜ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵੀਡੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਮੁਸਤਫਾ ਤੁਰਾਇਆ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹਮਲਾ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰ 'ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਹਮਲੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ "ਗਾਜ਼ਾ-ਅਧਾਰਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ" ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਈਡੀਐੱਫ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਡਰੋਨ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ "ਆਈਡੀਐੱਫ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖ਼ਤਰਾ" ਸਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ "ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰੋਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।" ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ।"
'ਇਹ ਖਾਣਾ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ'
ਰਿਪੋਰਟਰਜ਼ ਵਿਦਾਊਟ ਬਾਰਡਰਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 7 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫਲਸਤੀਨੀ ਹਨ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
ਆਈਡੀਐੱਫ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, "ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕਿਸੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜਨਤਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਵੇ।"
ਆਖਰਕਾਰ ਖਬਰ ਆਈ ਕਿ ਬੀਬੀਸੀ ਟੀਮ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਜ਼ਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚਾਰ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਫਾਹ ਕਰਾਸਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਬਲੀਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਘਾਹ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾ ਪੀਸ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦਾ - ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੋਜਨ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ।
