ਕੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ? ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਪ ਦਿਖੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਵੀਡੀਓ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਸ ਮਗਰੋਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਤਾਂ ਕੀ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਹੈ? ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਕੀ ਹੈ?

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?

ਵੀਜੀ ਤਿਰੁਪੱਤੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਦੇ ਸੁਲੂਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਗਦਾਮਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਟਕਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਪ ਦਾ ਸਿਰ ਵੀ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਬੰਧਤ ਵੀਡੀਓ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਵਨਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੇ ਵੀਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲੂਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਵੀਜੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਮਾਰਨ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ, 1972 ਦੀ ਧਾਰਾ 9 ਅਤੇ 51 ਤਹਿਤ ਨਿਆਂਇਕ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

‘ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਉਣਾ’

ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਡੱਸਣ ਦੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ 70 ਫੀਸਦੀ ਮਾਮਲੇ ਗੈਰ-ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਅਤੇ 30 ਫੀਸਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦੇ 90 ਫੀਸਦੀ ਮਾਮਲੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੱਪਾਂ- ਗਲਾਸ ਵਾਈਪਰ, ਗਾਰਟਰ ਵਾਈਪਰ, ਸਨੇਕ ਵਾਈਪਰ ਅਤੇ ਵਾਈਪਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰੈਟਲਸਨੇਕ ਵਰਗੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਪਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਉਹ ਉਰਵਨਮ ਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਜ਼ਰੀਏ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।’’

ਵਿਸ਼ਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮੈਂ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਖਤਰਨਾਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।’’

ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ?

ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਦੇ ਵਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।''

''ਸੱਪ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ, 1972 ਦੀ ਧਾਰਾ ਸੀ ਦੀ ਅਨੁਸੂਚੀ 1 ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਸ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਬਾਘ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ’ਤੇ 3 ਤੋਂ 7 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।’’

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੀ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।

‘‘ਹਿਰਨ, ਤੋਤਾ ਆਦਿ ਟੇਬਲ 2, 3 ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੀਟ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ ਤਹਿਤ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।''

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰੀ (ਨੇਵਲੇ) ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੁਰਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵਿਅਕਤੀ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।’’

ਸੱਪ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਡੰਗਦੇ ਹਨ?

ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਲੇਵਾ ਜੀਵ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਪ ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ’ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਯੂਐੱਸਈਆਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾਕਟਰ ਐੱਨਐੱਸ ਮਨੋਜ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੱਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਸੁੱਕਾ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।’’

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

‘‘ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਵੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ (ਫੇਕਬਾਈਟ) ਸੰਕੇਤਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।’’

ਮਨੋਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।’’

ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਪ ਦਿਖੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

‘‘ਜੇ ਸੱਪ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਹੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੱਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’’

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਪ ਦਿਖੇ ਤਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਪੇਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਓ।

ਵਿਸ਼ਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਸੱਪ ਦਿਖੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਡੰਗਣ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।’’

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨੋਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦਿਖਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।

‘‘ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸੈਂਡਲ ਜਾਂ ਜੁੱਤੀ ਪਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਵਾਈਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਕੁਝ ਅਣਕਿਆਸੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।’’