Шенген: паспорт назоратига қайтиладими?

Шенген шартномаси Оврўпо Иттифоқига аъзо аксарият давлатлар ўртасида ички чегараларни деярли бекор қилиб, Оврўпо бўйлаб паспорт кўрсатмасдан эркин ҳаракатланиш имконини таъминлайди.

Бироқ ўтган йилнинг 13 ноябрида 130 инсон умрига зомин бўлган Парижга жиҳодчилар ҳужуми Шенген зонаси қоидаларига бошқача назар ташлашни талаб қилди.

Ҳужумчиларнинг Франциядан Белгияга осонгина ўтиб кетишлари факти, шунингдек, бир қанча ҳамфикрлари Оврўпога Юнонистон орқали муҳожирлар кўринишида кириб олишлари катта хавотирни пайдо қилди.

Аксарияти сурияликлар бўлган бир миллиондан ортиқ қочқинлар оқимининг Оврўпога кириб келиши ҳам Шенген шартларининг қанчалик мақсадга мувофиқлигини савол остига қўйди.

ОИ мамлакатлари бирин-кетин вақтинчалик чегара назоратини кирита бошладилар.

Оврўпо комиссиясининг декабр ойида таклиф қилган Шенген шартномасига жиддий ўзгартишлар яқин орада қабул қилиниши кутилади.

Оврўпо Иттифоқига аъзо бўлмаган давлатларнинг кўплаб фуқаролари Шенген ҳудудига тегишли ички чегаралардан ўтаётганда полиция текширувидан ўтишлари керак.

Шенген визасини олган бу фуқаролар илгари ОИ ичкарисида бир давлатдан бошқасига ўтганларида паспорт назорати кўпда керак бўлмаган.

Бироқ Париж воқеасидан сўнг бундай текширувлар одатийга айланмоқда.

1985 йил Люксембургнинг Шенген шаҳрида чегаралар ҳақидаги шартнома имзоланди. 1995 йил шартнома кучга кирди. Бельгия, Франция, Олмония, Люксембург, Ҳолландия, Португалия ва Испания Шенгеннинг илк аъзолари бўлишди.

Кейинроқ Италия, Австрия, Юнонистон ва Шимолий Оврўпо мамлакатлари ҳам улар қаторига қўшилишди.

2007 йилда Шенгенга Шарқий Оврўпонинг- Чехия, Эстония, Венгрия, Литва, Латвия, Польша, Словакия, Словения, ҳамда Малта давлатлари кирди.

Айни пайтда Шенген зонасида 26 мамлакат, улар ичида ОИнинг 22 аъзоси ва Иттифоққа кирмаган 4 давлат- Исландия, Норвегия, Швейцария ва Лихтенштейн ҳам бор.

ОИнинг 28 давлатидан 6 таси Шенген ҳудудига кирмаган. Булар Болгария, Хорватия, Кипр, Руминия, Ирландия ва Буюк Британиядир.

Андорра ва Сан-Марино Шенгенга кирмасада, паспорт назоратини аллақачон бекор қилган.

ОИнинг нисбатан янги аъзолари Кипр(2004), Болгария, Руминия (2007) ва Хорватия (2013) паспорт текширувини қачон бекор қилиш муддати номаълум.

Буюк Британия ва Ирландия Шенген шартномасини имзоламасликка қарор қилганлар. Британия ўз чегараларини ўзи назорат қилишни хоҳлайди, Ирландия эса Шенген ҳудуди аъзолигидан кўра, Британия билан чегаралар бўлмаслигига келишишни маъқул кўрган.

Шундай бўлсада, Британия ва Ирландия Шенген зонасининг бир қанча ташаббусларида қатнашади. Жумладан, Шенген ахборот тизими (SIS) Оврўпо давлатлари полиция идоралари ўртасида маълумотларни эркин алмашишни таъминлайди, жумладан- ўғирланган автомашиналар, бедарак кетган инсонлар ва жиноий ишлар бўйича ахборотлар алмашинади.

Олмония Австрия билан чегарадан рекорд даражадаги қочқинлар кириб келганидан сўнг ушбу мамлакат билан чегара назорати ўрнатишга қарор қилди. Австриядан ўтган қочқинлар оқими Венгриягача етиб борди. Ушбу ҳолат Австрияни Венгрия чегарасида транспорт ҳаракатини чеклашга мажбур қилди.

Шенген визалари бўлмаган муҳожирлар ОИ ҳудудида ноқонуний саналадилар.

Шу боис Венгрия маълум муддат қочқинлар учун ОИ мамлакатларига кириб олиш дарчасини ўтади. Бироқ тез орада Венгрия Сербия билан чегарага тўсиқ қўйди.

Венгриянинг бу қадами кескин танқидларга учради. Бироқ Будапешт Сербия Шенгенга кирмагани боис, бу қарори тўғрилигини билдирди.

Кейинроқ Венгрия ОИ аъзолари Словения ва Шенгенга кирмаган Хорватия чегарасида девор ўрнатди.

Январ бошида кўпчиликнинг диққати Шенгеннинг икки аъзоси- Дания ва Швецияга қаратилди.

Дания Швеция Дания чегараларидан оқиб кирувчи муҳожирлар оқимини қисқартириш чораларини киритганидан сўнг, Дания ҳам Олмония билан чегара назоратини кучайтирди.

Айни пайтда Швеция шахсини тасдиқловчи ҳужжати бўлмаган ҳар бир кишига чегарани кесиб ўтишни таъқиқлади.

Ўтган йил 160 мингдан ортиқ инсон Швецияга сиёсий бошпана сўраб мурожаат қилган. Бу аҳоли сонига ҳисоблаганда Оврўподаги энг юқори кўрсаткич саналади.

Декабр ойида Оврўпо комиссияси президенти Жан Клод Юнкер Шенген ҳудуди бўйлаб эркин ҳаракатланиш бекор қилинмайди ва "Шенген сақлаб қолинади", деди.

Шенген шартномаси миллатчилар ва овроскептиклар, жумладан, Франция Миллий фронти, Дания Озодлик партияси ва Британиянинг Қироллик мустақиллик партияси томонидан тез-тез танқид қилинади. Уларга кўра, Шенген-муҳожирлар ва жиноятчилар учун очиқ дарвозадир.

Шенген шартномасига мувофиқ, унга имзо чеккан давлатлар миллий хавфсизлик нуқтаи назаридан зарур бўлганда чегараларини10 кунга тиклашлари, бу муддат шароитга қараб 1 ойгача узайтирилиши мумкин.

Бироқ бу чора бошқа барча имкониятлар иш бермаган ҳолатда амал қилади. Аниқ хатар хавф солганида олти ойгача, Шенген чегара кодексининг 26 моддасига кўра, алоҳида ҳолатларда чегара назорати икки йилгача муддатга амал қилиши кўзда тутилади.

Ҳозир Шенген зонасининг олти давлати - Австрия, Олмония, Дания, Франция, Норвегия ва Швеция чегара назоратини ўрнатган.

2005 йилда Франция Лондон портлашларидан сўнг вақтинчалик чегара назоратини киритган эди.

Австрия, Португалия ва Олмония йирик халқаро мусобақалар олди чегара текширувини жорий қилганлар.

Шенген визаси ушбу ҳудудга кирувчи мамлакатлар учун муҳим. Бу қисқа муддатли виза 90 кунга амал қилиб, 60 евро тўланади. Россия, Украина ва бошқа бир нечта давлатлар учун виза тўлови 35 еврога камайтирилган.

ОИга кириш учун биометрик паспорти бўлган Албания, Македония, Босния ва Герцеговиния, Черногория ҳамда сербияликларга виза талаб қилинмайди. Косоводан ташқари, бу Болқон давлатлари келажакда Оврўпо Иттифоқига киришдан умидворлар.

Болқон давлатлари фуқаролари учун ОИга виза бекор қилиниши у давлатлардан сиёсий бошпана сўровчилар сонини кескин ошириб юборган. Қочқинларнинг аксарияти ўз мамлакатида дискриминацияга учраган ва асосан қашшоқликда кун кечирувчи лўлилардир.

Айни пайтда Олмонияда катта болқон диаспораси шаклланган.

ОИ ҳисоботида келтирилишича, сиёсий бошпана билан таъминлаш тизимини суистеъмол қилиниши визасиз тартибга зарба берадиган ҳолатлардандир ва бундай шароитда уни қўллаш ҳам мураккаблик туғдиради.

ОИ шу боисдан яшаш учун хавфсиз мамлакатлар рўйхатини тузиб чиқмоқчи. Оврўпо Иттифоқига кўра, Болқон давлатлари ва Туркия энг хавфсизлар сирасига киради.

Бу ҳолат сиёсий бошпана билан таъминлаш жараёнини осонлаштириб, Болқон давлатларидан кириб келган кўплаб фуқароларни уйларига қайтариш имконини беради, дейилади ҳисоботда.