Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти (ОДКБ) Россия ҳукуматидан бошқа кимга керак? Dunyo Yangiliklar

СССР харобаларида яратилган Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилоти (КХШТ) бугунги кунда ноёб бирлашмага айланди. Пойтахтида ҳарбий-сиёсий блок тузиш тўғрисида битим тузилган Ўзбекистон энди унинг аъзоси эмас; олтита иштирокчи давлатдан иккитаси бошқа давлатлар билан урушда, лекин ташкилот ёрдамисиз урушмоқда; яна иккитаси бир-бири билан доимо урушиб туради. Бу қандай ташкилот ва унинг келажаги борми?

Қозоғистон нега КХШТ қўшинларини чақирди - АҚШ Нур-Султондан асосли жавоб кутмоқда

КХШТ Қирғизистон ва Тожикистонни ўт очишни тўхтатишга чақирди

Ўзбекистон КХШТдан чиқди, лекин Россия билан ҳамкорлик кучаяди

Қозоғистон ва Тоқаев: КХШТ контингенти миссияси тугадими? Видео

Янгиликлар кун тартибида КХШТ ҳақида сўнгги эслатма 9 октябрь куни пайдо бўлди: Қирғизистон ўз ҳудудида ушбу ташкилот тинчликпарвар кучлари машғулотларини ўтказишни истамади. Иссиқкўл вилоятида 10-14 октябрь кунлари "Бузилмас биродарлик - 2022" номли қўмондонлик-штаб ўқув машғулотлари бўлиб ўтиши керак эди, бироқ тайинли сабаблар айтилмай бекор қилинди.

Эртаси куни журналистлар Россия Федерацияси президентининг матбуот котибидан Россия ва Қирғизистон ўртасида келишмовчиликлар бор-йўқлигини сўрашганида, Дмитрий Песков: «Йўқ» деб жавоб берди.

КХШТ таркибига Россия, Арманистон, Беларус, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон киради. Иссиқкўл вилоятининг Балиқчи шаҳрида бўлиб ўтган машғулотларда ўт очишни тўхтатиш режимини ишлаб чиқиш масалалари кўрилиши режалаштирилган эди. Аммо ташкилотнинг борган сари камроқ аъзолари КХШТ кучларининг оташкесимни таъминлаш қобилиятига ишонаётганга ўхшайди. Масалан, сентябрь охирида Арманистон КХШТнинг Қозоғистондаги машғулотларида қатнашишдан бош тортди.

"Отмайдиган қурол"

КХШТ фаолияти - ёки унинг йўқлигидан блокка аъзо мамлакатларнинг кўплаб сиёсатчилари норози. Сентябрь ойи ўрталарида Ереванда Арманистоннинг Коллектив хавфсизлик шартномасидан чиқиши ва янги иттифоқчилар билан музокаралар бошлаш талаби билан митинг бўлиб ўтган эди. Бунга Арманистоннинг 12 сентябрдан 13 сентябрга ўтар кечаси қайта бошланган Озарбайжон билан тўқнашув зонасига ҳарбийларни юбориш ҳақидаги сўровига КХШТнинг пассив реакцияси сабаб бўлди.

Норозилик билдирувчиларни парламент спикери Ален Симонян ва Хавфсизлик кенгаши котиби Армен Григонян қўллаб-қувватлади. Симонян КХШТни "ўқ отмайдиган, фақат уриш ёки кўрсатиш мумкин бўлган" тўппончага қиёслади.

"Албатта, биз жуда норозимиз. Умидлар оқланмади. Ва халқ вакили бўлган ҳолда, халқ билан алоқада бўлган ҳолда, биз уларга КХШТ нима учун бундай қилмаётганини тушунтириб бера олмаймиз. Ва, албатта, биз бундан хулоса чиқарамиз, чиқаряпмиз ва аллақачон чиқардик ҳам", деди Симонян Арманистон жамоат телевидениесида.

Намойишлар АҚШ Конгресси Вакиллар палатаси спикери Ненси Пелосининг Ереванга ташрифи билан бир вақтга тўғри келди ва эртаси куни, 19 сентябрь куни АҚШ Давлат котиби Антони Блинкеннинг Нью-Йоркда Арманистон ва Озарбайжон ташқи ишлар вазирлари билан уч томонлама учрашуви маълум бўлди.

"Россия энди режаларда ҳисобга олинмайди"

Сиёсатшунос Анатолий Несмиян фикрича, Россия Кавказорти ва Марказий Осиёни тарк этиш арафасида, чунки у энди ташқи сиёсий юкни ўз зиммасига олмайди, икки минтақадаги муносабатлар мувозанати сезиларли даражада ўзгариб бормоқда.

"Шунинг учун Қўшма Штатлар агар иложи бўлса, тўғридан-тўғри иштирок этмасдан туриб, янги мувозанатга қандай мослашиш вариантларини қидирмоқда. Катта эҳтимол билан, улар Арманистонни европаликлар ва НАТОга «ўтказишга» ҳаракат қилади. Чунки Туркиянинг ўзи НАТОга аъзо. У билан минтақадаги альянс доирасидаги вазият ҳақида гаплашиш осонроқ бўлади", деб ёзади у Telegram'да.

"Буларнинг барчаси СССР парчаланишидан олдинги вазиятни жуда эслатади, - деб давом этади у, - кейин Совет таъсир зонасининг бўлиниши бошланди ва Кремль ҳеч нарса бўлмагандек яшашга мажбур бўлди, чунки содир бўлаётган нарсага муносабат билдира оладиган ҳолатда эмасди."

"Бугунги кунда Россия ҳам режаларда ҳисобга олинмайди, чунки у Украина тупроқларида ўз имкониятларини тугатди ва бугун у ўз армиясини уриб тугатмоқда, ҳеч бўлмаганда унинг собиқ таъсир доираларида баъзи қарорларни ишлаб чиқишда иштирок этишдаги имкониятларини йўқотмоқда", деб ҳисоблайди эксперт.

КХШТ қандай ва нима учун яратилган?

1992 йил 15 майда Совет Иттифоқи парчаланганидан кўп ўтмай, олти постсовет республикаси - Арманистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Россия, Тожикистон ва Ўзбекистон Тошкентда Коллектив хавфсизлик шартномасини имзолади. Кейинги йили келишувга Озарбайжон, Грузия ва Беларусь қўшилди.

Яқин-яқингача ягона армияга эга ягона давлат бўлган ва парчаланиб кетган бу ҳудуддаги мамлакатларнинг ҳарбий-сиёсий блоки ташкил этилиши тобора кучайиб бораётган парчаланиш жараёнлари ўрнини қоплашга қаратилган табиий эҳтиёждек кўринарди.

Дастлаб, КХШТ НАТОга ўхшаш эмас, эҳтимолий муқобил сифатида яратилган - ўша пайтда ҳам Совет даврида тўпланган ва СССРнинг қулаши билан кучайган кўплаб зиддиятлар аллақачон аниқ эди.

Биринчи навбатда, тўлақонли ҳарбий бирлашманинг шаклланишига унинг иштирокчиларининг ҳал қилинмаган ҳудудий низолари ва альянснинг энг кучли аъзоси бўлмиш Россиянинг ўз таъсир доирасини кенгайтириш, шу жумладан, ҳарбий йўл билан кенгайтириш истаги тўсқинлик қилди. Орадан беш йил ўтиб Ўзбекистон, Грузия ва Озарбайжон КХШТдан чиқди (Ўзбекистон 2006 йилда қайтишга қарор қилган, аммо 2012 йилда бу қарорини ўзгартириб, ташкилотни яна тарк этган).

Айни дамда Арманистон, Беларусь, Қозоғистон, Қирғизистон, Россия ва Тожикистон КХШТ аъзолари бўлиб қолмоқда.

Москванинг «сахийлиги» учун тўлаш керак

Кузатувчилар кўпинча КХШТни аморф, уюшмаган ташкилот деб аташади. У ўзининг бутун фаолияти давомида фақат бир марта ҳарбий контингентдан фойдаланган - 2022 йил январида Қозоғистонга тинчликпарвар кучларини юборган - у ерда оммавий норозилик намойишлари бошланиб, тартибсизликларга айланган эди.

Мамлакатга келган КХШТ бўлинмаларига ё полиция операциясида қатнашиш, ёки бўлинмаларнинг роли тайинланган эди - Қозоғистон президенти Қосим-Жўмарт Тоқаев ўз хавфсизлик кучларининг содиқлигига қаттиқ шубҳа билан қаради ва тинчликпарвар кучларни жўнатишни сўради. Ва буни 20 000 хорижий террорчилар бостириб киргани билан изоҳлади. Кейинчалик бунга ишончли далиллари келтирилмади. Аммо Путин Тўқаевни қўллаб-қувватлади.

"Қозоғистон шаҳарларидаги КХШТ қўшинлари Нур-Султондаги сиёсий режим устидан тўлақонли таъсир ва назорат Россиянинг қўлига ўтгани рамзий кўрсаткичига айланди", дейди Вашингтондаги Миллий мудофаа университети профессори Эрик Марат.

Қўшни Қирғизистон уч марта - 1999 йилда Боткен воқеалари пайтида, Афғонистон ва Тожикистондан қуролланган исломчилар мамлакатга бостириб кирганида, 2010 йилда Ўш ва Боткенда қирғизлар ва ўзбеклар ўртасида қонли миллатлараро можаро бошланганида КХШТга ёрдам сўраб мурожаат қилган. Шунингдек, 2021 йилда тожик-қирғиз чегарасида яна бир кескин қуролли тўқнашув пайтида. Учала сўров ҳам рад этилган.

Қирғизистонга Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти керакми? - Қирғизистон сиёсатчилари ва жамоат арбоблари ўзларига тобора кўп саволлар беришмоқда.

Кўпчилик экспертлар КХШТ Россиянинг ҳарбий таъсирини сақлаб қолиш қуролига айланганини таъкидлаб, бу Москванинг «сахийлиги» учун тўлов демоқда. Мисол тариқасида Беларусдаги вазият тез-тез тилга олинади, унинг раҳбари, 2020 йилда ҳокимиятда қолиш учун Кремль ёрдам берган Александр Лукашенко Владимир Путиннинг барча истакларини бажаради.

Лукашенкодан ташқари, КХШТга аъзо давлатлар раҳбарларининг ҳеч бири Россиянинг Украинага бостириб киришини қўллаб-қувватламади ва бу Россиянинг уруш тарафдорлари орасида ғазабга сабаб бўлди - улар ташкилотни "Россия душманлари билан ҳамкорлик қиладиган" иттифоқчилар йиғини деб аташади.

"Россияга қарши ким қандай тарзда овоз бераётганига қараб ҳайратда қоласиз. Ниҳоят КХШТ деб номланган бу комедияни тугатиш вақти келмадими? Ҳали кеч эмасми?" - деб ёзади topwar.ru портали муаллифи.

Украинага қилинган ҳужумдан сўнг Россиянинг халқаро обрў-эътибори шу даражадаки, КХШТнинг кўплаб аъзолари Москвадан узоқлашишга қарши эмас. Аммо ҳаммаси ҳам янги иттифоқчилар топа оладими, бу катта савол.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek