Россия Ўзбекистонни барибир тинч қўймайдими ёки Путиндан қўрқиш керакми? O‘zbekiston Rossiya Putin Yangiliklar

Ўзбекистон мустақиллиги тарихида кузатилмаган баёнотлар янгради. Нима бўлди?

Алоқадор мавзулар:

Сўнгги ойларда россиялик шовинист сиёсатчиларнинг Марказий Осиёга қаратилган чиқишлари кучайди.

Қозоғистондан кейин Ўзбекистоннинг ҳам ҳудудий яхлитлиги ва миллат сифатидаги мавжудияти устма-уст савол остига олинди.

Россиялик шовинист сиёсатчиларнинг кетма-кет чиқишлари Путин Украинага очган уруш манзарасида янграгани билан хос аҳамият касб этди.

Уларнинг даъволари постсовет ҳудудида Украинадан кейин Россиянинг кейинги нишони қай бир давлат бўлажагига оид хавотирлар ҳануз тинмаган бир пайтга тўғри келди.

Бунга Ўзбекистон жамоатчилигининг муносабати ҳам мамлакат мустақиллиги тарихида кузатилмаган бир даражада жиддий ва кескин бўлгани кўрилди.

Ўзбекистонлик айрим етакчи зиёлилар томонидан россиялик шовинист сиёсатчиларнинг Ўзбекистонга қаратилган даъволари ҳатто Россиянинг Украинага босқинидан олдин қўллаган умумий тезисларгача ўхшатилди.

"Рус зиёлилари катта эҳтимол билан Кремль буюртмаси асосида ўз жамиятини секин-аста Марказий Осиё мамлакатларини босиб олишга руҳан тайёрлаётгани" тахмин қилинди.

Улар томонидан бу каби сиёсатчиларга қарши жиноят иши қўзғатиш бўладими ёки Ўзбекистонга киришларини тақиқлаш ҳақида қарорлар қабул қилиш ва ё айни даъволар юзасидан Россия элчисини "таклиф қилиш" эмас, "чақириш" лозим бўлгани таъкидланиб, "рус шовинистларига нисбатан мулойим ва бағрикенг муносабатда бўлиш"га чек қўйишга қаратилган даъватлар ҳам очиқ-ошкора айтилди.

Бунақаси ҳам шу пайтгача кузатилмагани билан минтақада кўпчиликнинг эътиборини ўзига тортди, воқеаларнинг бу каби ривожи Ўзбекистоннинг хавотирланишига қанчалик асос бор, эканига оид саволларни-да кун тартибига олиб чиқди.

Марказий Осиё ва Россия

Марказий Осиё сўнгги икки асрда Россия гегемонлиги остида бўлган, давлатлари ўз мустақиллигини эълон қилишлари ортидан ҳам, айнан Россия улар барчасининг яқин ва стратегик иттифоқчиси, асосий савдо-иқтисодий шериги, ҳарбий, ҳарбий-техник ҳамкори ва аксариятининг катта сондаги фуқаролари учун энг йирик меҳнат бозорилигича қолаётган постсовет минтақаси бўлади.

Россиянинг четдаги энг йирик ҳарбий базаси ва унинг мудофаа саноати учун муҳим ҳарбий иншоотлари ҳам жойлашган ҳудуд.

Украина уруши фонида Марказий Осиё атрофида геосиёсий тангликнинг қанчалик кучайиб бораётгани четдаги кўпчиликнинг эътиборини ўзига тортган, бугун халқаро аҳамиятга молик воқеъликка айланган.

Россия бўладими, Хитой ёки жамоавий Ғарб - ўзаро геосиёсий ва геоиқтисодий рақобатда бўлган глобал қудратларнинг минтақа давлатларига эътибори бу яқин йилларда кузатилмаган бир даражада ортган.

Хитой Марказий Осиё давлатларига ҳали дунёнинг ҳеч бир қудрати таклиф қила олмаган улкан янги режа билан чиққан, улар билан ҳар томонлама алоқаларини кучайтириш истагини баён қилган, миллиардлаб долларлик беғараз ёрдам ваъда қилган, Шавкат Мирзиёевнинг ўтган ой Пекинга амалга ошган сўнгги давлат ташрифи чоғида эса, яна умумий қиймати қарийб 60 миллиард долларлик 500 га яқин лойиҳани амалга ошириш бўйича ҳам келишиб олишгани маълум бўлган.

Россиянинг анъанавий иттифоқчиси саналувчи Хитой ҳам бугун дунёнинг энг йирик ҳарбий ва иқтисодий қудрати, жаҳон ва минтақадаги энг йирик геоиқтисодий кучлардан бири.

Айрим минтақавий таҳлилчилар эътирофича, Ғарбнинг устма-уст жиддий санкциялари оқибатида халқаро миқёсда тобора иҳоталаниб бораётган Россиянинг ўрнига энди Марказий Осиёда ўзининг геосиёсий таъсирини ҳам кучайтириши эҳтимоли юқори бўлган "янги" ўйинчи.

Мавжуд ҳолат, бошқа томондан, икки анъанавий иттифоқчи ўртасидаги зимдан бораётган геосиёсий ва геоиқтисодий курашнинг тобора ошкора тус олишига оид талқинларга ҳам замин яратмай қолмаган.

Россия ва Хитой дўст, деган билан, ким биринчи бўлиши масаласида бу икки давлат келажакда албатта рақобатчиларга айланишади, деган фикрлар ҳам аллақачон янграб бўлган.

Воқеаларнинг сўнгги ривожига ўз баҳосини берган айрим минтақавий таҳлилчилар эса, Хитой билан ҳамкорлик бугун Марказий Осиёда янада кучайиш ҳаракатида бўлган Россияга қарши бир мувозанат вазифасини бажара олади, деган фикрда.

Расмий Кремль сўнгги ойларда Марказий Осиёни Ғарб, Вашингтон эса, Россия таҳдидидан ҳушёр бўлишга тез-тез ва ошкора огоҳлантиришга ўтган.

Россия орада "Американинг Марказий Осиёдаги ҳозирлигини тиклашга уринишлари"га жавобан минтақадаги ҳарбий иштироки - базалари жанговар тайёргарлигини кучайтиришини маълум қилган.

"Юзага келиши мумкин бўлган таҳдидларга жавобан бошқа Тезкор кучларнинг ҳам ҳарбий иштироки оширилиши"ни билдирган.

Россиянинг Қирғизистондаги Қант ҳарбий ҳаво базаси Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилоти Тезкор кучлари таркибига киради, Ўзбекистон эса жорий пайтда бу ташкилотга кирмайди.

Худди шу манзарада Россиянинг Украина уруш сабаб ўзи тўқнаш келиб турган Ғарбнинг устма-уст жазо чоралари оқибатларини юмшатиш учун минтақага ҳар томонлама яқинлашиш уринишлари ҳам Марказий Осиё давлатларининг мустақиллиги ва суверенитетига таҳдид эканига оид хавотирларни пайдо қилмай қолмаган.

Бу ҳам коллектив Ғарбнинг эътиборидан четда қолмаган, улар минтақани ўз санкцияларини четлаб ўтишида Россияга кўмак қилган тақдирида иккиламчи жазо чораларига юз тутиши билан огоҳлантиришга ўтган, Остонада бўладими ёки Тошкентда, ўзларининг Марказий Осиё давлатлари мустақиллиги, суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини қўллаб-қувватлашларига оид баёнотларига зўр берган.

Таҳдид кучайдими?

Айнан Қозоғистон ва Ўзбекистон Марказий Осиёнинг иккита энг йирик давлати саналишади.

Қозоғистон минтақанинг Россияга чегарадош, Ўзбекистон эса, нейтрал Туркманистон истисно Марказий Осиёнинг, аксарият таҳлилчиларнинг бирдек эътирофларида расмий Кремлнинг постсовет ҳудудидаги энг йирик геосиёсий ва геоиқтисодий лойиҳалари ўлароқ кўрилувчи ҳар икки ташкилоти - Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилоти ва ЕвроОсиё Иқтисодий Иттифоқига ҳам тўлақонли аъзо бўлмаган ягона давлати бўлади.

Сўнгги пайтларда аксарият Марказий Осиё лидерлари "кескин геосиёсий зиддиятлар" ҳақида каттаю кичик минбарлардан ошкора гапиришга ўтишган, минтақа шу пайтгача "мисли кўрилмаган геосиёсий кескинлик таҳдидини ҳис қилаётгани"ни расман эътироф этишгача боришган.

Худди шу манзарада айнан Қозоғистон ва Ўзбекистон ўз мудофаа салоҳиятларининг мустаҳкамлаш ва кучайтириш ҳаракатида бўлган икки минтақа давлати сифатида ҳам ўртага чиқишган.

Бошқа томондан, ўзларининг бугун "ким томон" эканликларига ҳам расман ва ошкора ойдинлик киритишга ўтишган.

Жавоблари эса, умумиятла глобал қудратларга нисбатан ташқи сиёсатда миллий манфаатларига содиқ қолишлари мазмунида бўлган.

Ўзбекистон президенти бунинг ортидан ўтган ой қилган чиқишида "илгари ўз мақсад ва манфаатларини асосан дипломатия ва сиёсат билан ҳимоя қилиб келган дунёдаги қудратли марказлар энди очиқчасига босим ўтказиш, қарама-қаршилик ва тўқнашувлар йўлига ўтганига ҳаммалари гувоҳ" эканликларини айтган.

Шавкат Мирзиёев "афсуски" деркан, "бундай кенг кўламли ва ўта зиддиятли жараёнларнинг таъсири Марказий Осиё минтақаси ва унинг таркиби қисми бўлган Ўзбекистонни ҳам четлаб ўтмаётганлиги"ни таъкидлаган.

Ўзбекистон раҳбари, ўз навбатида, "ана шундай ғоят мураккаб ва таҳликали вазиятда мамлакатнинг миллий манфаатларига жавоб берадиган тўғри йўлни топиш албатта осон бўлмаётгани"ни ҳам эътироф этган.

Ўзларининг "дунёдаги узоқ-яқин барча давлатлар билан ўзаро манфаатли алоқаларни ривожлантиришга ҳаракат қилаётганликлари"ни айтган.

Ўзбекистон президенти 22 декабр куни қилган худди шу чоғида ўзларининг "бугунги кескин шароитда ғоявий-мафкуравий соҳада рақобатга қанчалик тайёр" эканликлари, "ёш авлоднинг тарбияси мураккаб замон талабларига жавоб бераётгани-йўқлиги" саволига ҳам тўхталган.

Шавкат Мирзиёев буларнинг "оддий" эмас, "одамни жиддий ўйлантирадиган, ташвишга соладиган саволлар" эканини урғулаган.

"Агар бу ёруғ дунёда "ўзбек", "ўзбекистонлик", "Ўзбекистон" деган номлар билан яшаб қолишни истайдиган бўлсалар, бу саволларга бугун жавоб топишлари ва уларни ҳал этиш бўйича амалий ҳаракатларни айнан бугун бошлашлари шарт" экани, "эртага кеч бўлиши"ни айтган.

Воқеаларнинг бу каби ривожи манзарасида Ўзбекистон президенти ахборот маконида миллий контент яратишлари, дунёдаги воқеаларга ўз миллий манфаатлари нуқтаи назаридан баҳо беришларининг қанчалик муҳимлигига ўзининг эътиборини қаратган.

Акс ҳолда бу ишлар хориждан туриб амалга оширилишига имкон яратиб беришлари, одамлардаги янгилик, таҳлилий маълумотлар, реал воқеаларга эҳтиёжни ўзлари тўлдирмас эканлар, буни бошқалар қилиши, бунга эса, "мутлақ йўл қўйиб бўлмаслиги"ни таъкидлаган.

Ўзбекистон президентининг бу сўзлари яна Хавфсизлик Кенгашининг йиғини чоғида янграган.

Аммо, Шавкат Мирзиёевнинг чиқишидан "хориждан туриб", деркан, унинг Россиями, Ғарбми ёки бошқа, айнан кимни назарда тутгани ноаён қолган.

Лекин президент Мирзиёевнинг бу сўзлари Қoзоғистоннинг Ўзбекистонда ҳам сарлавҳаларга чиққан ўндан ортиқ Россия каналини ўз эфирларидан олиб ташлаш қароридан унча ўтмай янграгани билан ҳам ўзига эътибор тортган.

Ҳудудий яхлитлиги, этник ўзлиги савол остига олинаётган чиқишлари назарда тутилганда, россиялик шовинист сиёсатчилар нега сўнгги пайтларда Ўзбекистон борасида бунчалик фаоллашди? Нега айнан ҳозир? Бу Ўзбекистон учун қанчалик хавотирга молик воқеълик? Буни ўзининг учинчи йилига кириб бораётган Украина уруши фонида расмий Кремлнинг "кучайиб бораётган империячилик синдроми" билан ифодалаш қанчалик тўғри?

Би-би-си Ўзбек хизмати худди шундай саволлар билан етакчи минтақавий сиёсий таҳлилчи Камолиддин Раббимовга мурожаат қилди:

Камолиддин Раббимов

Минтақавий сиёсий таҳлилчи, Ўзбекистон

Камолиддин Раббимов: Россиялик империячилар ёки пропаганда вакиллари, ёки умуман ўнг қанот интеллигенциянинг Ўзбекистонга, Қозоғистонга ташланишининг бир қанча асосий омиллари мавжуд. Биринчиси - Украина уруши бошланганидан кейин Россия анча бир тушкун ҳолатда эди. Чунки Россия ҳокимияти қилган режалар амалга ошмаётган эди. Лекин ўтган йили, 2023 йилнинг биринчи ярмида (Украинанинг - таҳр.) қарши ҳужуми муваффақиятли амалга ошмаганидан кейин Россияда бугун кўтаринки руҳ пайдо бўлган. Шунинг учун ҳам Россия империячилари, яъни, Россия келажакдаги, истиқболдаги ҳолатини фақат империячилик билан боғлайди. Россия сиёсий элитаси ўзини бошқалар қатори стандарт миллий давлат сифатида кўрмайди. Ва у фақатгина кенгайсагина ва кечаги собиқ СССР ҳудудидаги таъсирини тўлиқ тикласагина, яшаб қолади, деган бир сиёсий тафаккур ниҳоятда чуқур. Буни Россия элитаси яширмайди. Путин ҳам 20-асрнинг энг катта геосиёсий фожеаси бу - СССРнинг қулаши, деб кўп марта айтган. Энди мана шу Украина уруши фонида Украинанинг ғалаба қозона олмаётганини Россия ғалаба, деб номлаяпти. Шундан кейин Россиядаги империячилар, пропаганда вакиллари ёки ўнг қанот интеллигенция постсовет ҳудудидаги ўзи учун муҳим бўлган давлатларга умумий бир контекстда ҳужум қилишни бошлаяпти. Яъни, Ўзбекистонга бу мақсадли ва айтайлик, маълум бир стратегия остидаги ҳужум, ахборот ҳужуми бўлаяпти, деб ўйламайман. Чунки Ўзбекистонга Россиянинг ҳарбий босими ёки ҳарбий маълум бир операциялари режаланаяпти, деб ўйламайман. Чунки бундай бўлиши учун маълум бир омиллар керак бўлади. Яъни, Ўзбекистон анти-Россия бўлгани йўқ. Россияда бугун шунақа тушунча мавжуд. Россияда мана шунақанги категория ишлаб чиқилган. Кимки Европа Иттифоқи ва Натога интилса, коллектив Ғарб билан кўпроқ ҳамкорлик қилиб, ўз ҳудудида ҳарбий базалар очса ва Россиянинг стратегик манфаатларига бевосита-билвосита қаршилик кўрсатишни вазифа қилиб қўйса, Россия бу давлатни анти-Россия, деб номлаяпти, яъни аксилРоссия. Бугун Ўзбекистон аксилРоссия эмас, нейтрал ҳолатда қолишга ҳаракат қилаяпти. Лекин, шундай бўлса-да, Россия Ўзбекистонни ёқтирмайди. Бунинг асосий сабаби, бу иккинчи омил, катта бир омил, Ўзбекистон Россиянинг муҳим геостратегик лойиҳаларига қўшилмади ўтган даврда, ҳокимият ўзгарганидан кейин. Бу биринчиси ЕвроОсиё Иқтисодий Иттифоқи, иккинчиси Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилоти. Яъни, бу ташкилотга қўшилган Қозоғистоннинг ҳам Россия билан муносабатлари ўта қалтис ва салбий. Сабаби, нафақат бу ташкилотларга қўшилиш керак, балким Россиянинг ҳамма ташаббусларини жон-жаҳд билан ва Россия ишонадиган бир шаклда қўллаб-қувватлаши керак. Бунга ягона бир мисол бу фақатгина Беларусь. Яъни, Лукашенко Путиннинг ҳокимиятда қолишидан ва унинг сиёсий тизимидан ўта манфаатдор бўлган геосиёсий вазиятга тушиб қолди. Путин кетса, Лукашенко ҳокимиятда кўп ўтира олмаслигини яхши билади. Лекин Қозоғистон мустақил давлат сифатида яшаб қолишни истайди. Ва Ўзбекистон Марказий Осиёдаги энг муҳим давлат сифатида Россиянинг иккита юқоридаги лойиҳасига қўшилмади. Мана шу фонда Ўзбекистонга нисбатан нафрат эмас, ишончсизлик кучли ва Ўзбекистоннинг мана шу иккита ташкилотга қўшилишини Россия ўзининг минтақадаги тўлиқ назорат ўрнатилишининг шарти, деб кўради. Шунинг учун ҳам Россия сиёсий элитасида, кўпроқ ўша интеллектуал элитада постсовет ҳудудидаги ҳар қандай давлатга муттасил босим қилиб туришни норма сифатида кўришади. Ва бу сиёсий тафаккур Россияда жудаям чуқур сингиб кетди. Яъни, бундай гаплар, бундай баёнотлар учун ҳар сафар Кремлга телефон қилиб, онгли равишда рухсат сўралмайди. Бу Россиядаги асосий тренд, асосий йўналиш, асосий сиёсий ёки аниқроғи, геосиёсий кайфият.

Савол: Бошқа томондан, Марказий Осиё Украина уруши манзарасида коллектив Ғарб Россияга ўзининг санкцияларини четлаб ўтишига кўмак бермаслик юзасидан жиддий огоҳлантириб келаётган минтақа бўлади. Биргина Қозоғистон мисолида оладиган бўлсак, расмий Остона бундай қилмаслигини расман ва ошкора баён ҳам этган. Россиялик сиёсатчиларнинг сўнгги пайтларда устма-уст янграётган шовинистик мазмундаги чиқишларини мазкур омилга боғлаб, талқин этиш қанчалик ўринли бўлади? Яъни, минтақа давлатларига босим ўтказиш ёки уларни босим остида ушлашнинг яна бир воситаси, шакли бўлиши мумкинми?

Камолиддин Раббимов: Биласизми, кейинги даврда Марказий Осиё билан Россиянинг иқтисодий ҳамкорлиги кучайса кучайган, пасайгани йўқ. Мисол учун, Қирғизистон билан Россия ўртасидаги савдо-иқтисодий ҳамкорлик даражаси бир неча баравар ошган, ўсган. Яъни, Қирғизистондан Россияга экспорт бўлаётган, сотилаётган маҳсулотларнинг ҳажми ўсган. Яъни, бу дегани Марказий Осиё, Туркия, Араб Амирлиги - мана бу давлатлар ва минтақалар Россияга санкция остидаги стратегик маҳсулотларни етказиб беришдаги асосий давлатлар. Бугун коллектив Ғарб жудаям яхши биладики, қора рўйхатга ёки санкцияга тушган маҳсулотларнинг жудаям катта қисми Қозоғистон орқали бораяпти. Яъни, Қозоғистон сиёсий баёнотлар даражасида санкциялар режимини бузиш ниятида эмаслигини айтаяпти. Лекин реал амалиётда Қозоғистон бу билан курашаётгани йўқ. Чунки бу Россия билан реал тўқнашувга сабаб ёки баҳона бўлиб қолиши мумкин. Ўзбекистонга, энди, биласизми, Россия ўзининг геосиёсатини ўлчашда иккита тарозидан фойдаланарди - биринчиси, унга, Россиянинг лойиҳаларига қарши чиқиш, айтайлик, Натога интилиш, Европа Иттифоқига интилиш ёки англо-саксон дунёсининг яқин дўсти бўлиш ва шунга ўхшаган баъзи бир сиёсий ёки геосиёсий важлар мавжуд Россияда. Иккинчиси, Россияга нейтрал бўлганингизда ҳам ёки нисбатан дўстона бир давлат бўлганингизда ҳам, Россия империя сифатида кенгайишни истайди. Яъни, дўст бўлиш Россиянинг тажовузларидан, Россиянинг босимларидан қутқармайди. Россия биладики, 21-асрда у демографик, сиёсий, иқтисодий борган сари тораяётган, сўниб бораётган давлат. Шунинг учун ҳам Россия ўзини қудратли давлат, дунё миқёсидаги ўйинчи сифатида сақлаб қолиш учун ўзининг командаси, ўзининг таъсир ҳудудига эга бўлишни истайди. Марказий Осиё Россия учун барибир ўша постсовет ҳудудидаги энг катта бир минтақа ва ҳудуд сифатида кўрилади. Кавказ кичкина минтақа. Украина Россиянинг таъсиридан чиқиб бўлди. Яъни, ҳаттоки, Украина ёки Зеленский режимини йиқитганида ҳам, ўзига бўйсиндирганида ҳам, украиналиклар тарихий тафаккурида, тарихий хотирасида Россия душман сифатида унинг катта қисмида сақланиб қолади. Беларусда ҳокимият ўзгариши билан у ердаги вазият қайтадан қайнаш ёки бифуркация нуқтасига келади. Болтиқбўйи аллақачон Россиянинг таъсиридан чиқиб бўлган. Демак, постсовет ҳудудидаги 85 миллионли аҳолига эга бўлган макро ҳудуд бу - ягона Марказий Осиё ҳудуди бўлиб қолаяпти. Шунинг учун ҳам бу минтақага Россиянинг босими кучайса, кучаяди, камаймайди. Фақатгина Украина уруши фонида Россиянинг асосий ресурслари, диққат-эътибори кўпроқ Украинага қаратилаяпти. Чунки Россия ҳам, ҳар қандай давлат ҳам бир вақтнинг ўзида бир қанча фронтларни кўтара олмайди. Россия буни жудаям яхши билади.

Савол: Кейинги савол худди шу нарса билан боғлиқ. Россиялик айрим сиёсатчиларнинг шовинистик сўнгги чиқишлари манзарасида Миллий ахборот агентлиги Бош директорининг биринчи ўринбосари бўладими ёки таниқли собиқ депутат - ҳатто Ўзбекистондаги давлат ишида бўлган ва кўзга кўринган айрим етакчи зиёлиларнинг ўз муносабатларида бу каби сценарий, бунга ўхшаш умумий тезислар Украинага уюштирилиши кутилган босқиндан олдин ҳам қўлланилганига ўз эътиборларини қаратишгани, бунга очиқча ва хосан тўхталиб ўтишгани кўрилди. Сизнингча, Ўзбекистонда янграган бу каби таъкид ва хавотирлар қанчалик ўринли? Дейлик, Расул Кушербаевга иқтибосан айтилса, "катта эҳтимол билан рус зиёлилари Кремль буюртмаси асосида секин-аста Марказий Осиё мамлакатларини босиб олишга ўз жамиятини руҳан тайёрлаяпти"ми?

Камолиддин Раббимов: Энди, биласизми, ҳаттоки Россиянинг буйруғи билан бўлмаганида ҳам, яъни, Россиядаги Рус пропагандасида Кремлнинг буйруғи билан бўлмаганида ҳам, Кремлнинг қўллаб-қувватлови билан бўлаяпти ёки Кремль бунга эътироз билдирмаяпти. Яъни, розиликнинг бир қанча даражалари бўлади, камида энг паст даражасида ҳам унинг розилиги албатта мавжуд. Энди, биласизми, Россия империя сифатида, албатта, Марказий Осиёни, авваламбор Ўзбекистонни ўзининг таъсир доирасида ушлаб туришни жудаям истайди. Буни ҳеч қачон яширмаган. Урушлар эса, бу ўша томонлар ўртасидаги келишувга эришилмаганида, консенсус яратишнинг ҳарбий, яъни босим қилиш стратегияси ҳисобланади. Ҳозирча Марказий Осиёга Россиянинг бостириб кириш ёки уруш қилиш эҳтимоли, потенциали, менинг назаримда, ҳозирча жуда ҳам паст. Чунки Марказий Осиёда кўп векторли сиёсат албатта мавжуд. Лекин Россиянинг тажовузкорлигини кўрган ҳаттоки Қозоғистонда ҳам геосиёсий оҳанг ўта эҳтиёткор, кейинги, айтайлик, ярим йил, бир йилда. Яъни, Тоқаев жудаям кўплаб комплимент қилаяпти. Рус тилини қўллаб-қувватлаш бўйича, Россия, яъни Путиннинг жаҳлини чиқарадиган баёнотлардан ўта тийилаяпти. Яъни, Қозоғистон жудаям яхши англайдики, Путин таъбир қилиш қийин бўлган шахс, Путин билан Тоқаевнинг муносабатлари ижобий шаклланмади, ўта салбий. Энди, Ўзбекистонга босим қилиш учун, ҳарбий қандайдир бир операциялар қилиш учун, албатта, авваламбор Қозоғистоннинг тўлиқ розилиги ёки Қозоғистон орқали Россиянинг коридор очиш имконияти бўлиши керак. Ва бундай имконият, менимча, ҳозирча мавжуд эмас. Лекин Россиянинг Марказий Осиё давлатларида вазиятни беқарорлаштириш инструментлари уруш йўли билан эмас, бошқа бир ижтимоий айтайлик, ёки минтақавий ҳар хил, ёки мигрантлар орқали - мана шундай таъсир қилиш имконияти албатта мавжуд. Яъни, Россия бугун асосий диққат-эътиборини Украина кампаниясига қаратган. Украинадан кейин тўғридан-тўғри Ўзбекистон бўлади, деб ўйламайман. Лекин, айни пайтда, Ўзбекистон Россия билан қанчалик ижобий муносабатда бўлсин-бўлмасин, Россия Марказий Осиё давлатларини реал мустақил давлатлар сифатида тан олмайди. Яъни, суверенитет деганда у чекланган геосиёсий ҳаракатланишни тушунади ҳозирги этапда. Лекин келажакда ёки ўтган даврда ҳам, ҳаттоки, либерал бўлган Ельцин даврида ҳам Россия Марказий Осиёни тўлиқ мустақил давлатлар сифатида кўрмаган.

Савол: Россиялик тарихчи Михаил Смолиннинг ўзбек миллати мавжудиятини савол остига олган ва Ўзбекистон жамоатчилиги орасида кескин акс-садо берган сўнгги чиқиши президент Шавкат Мирзиёевнинг ўтган саккиз ой ичида Хитойга устма-уст амалга оширган иккинчи давлат ташрифи билан бир пайтга тўғри келди. Хитой дунёнинг Украина уруши манзарасида анъанавий равишда Россиянинг таъсир остидаги ҳудуд сифатида кўрилувчи Марказий Осиёга ҳар томонлама янада яқинлашиш ҳаракатида бўлган, улар билан ўзаро ҳамкорликни кучайтиришга қаратилган улкан режасини тақдим этган, миллиардлаб долларлик беғараз ёрдамини таклиф қилган ягона давлати бўлади. Агар, расмий хабарларга таянилса, президент Шавкат Мирзиёевнинг сўнгги давлат ташрифи чоғида томонлар яна умумий қиймати қарийб 60 миллиард долларлик 500 га яқин лойиҳани амалга ошириш бўйича ҳам келишиб олишган. Шундай экан, россиялик сиёсатчиларнинг шовинистик мазмундаги сўнгги чиқишларини Хитойнинг Ўзбекистон ва Марказий Осиё билан яқинлашиш режа ва ҳаракатларига боғлаш қанчалик тўғри?

Камолиддин Раббимов: Бу ерда, менинг назаримда, иккита нуқта бор. Биринчиси, глобал майдонда Хитой билан Россия бу борган сари геосиёсий тандем, яъни иккилар иттифоқини ташкил қилаётган давлатлар ҳисобланади. Уларни Америка Қўшма Штатлари бирлаштиради. Яъни, улар иккаласи ҳам Американинг глобал қудратига, глобал ҳокимиятига эътирози бўлган давлатлар. Яъни, улар фақат Америкага қарши тактик иттифоқ тузаяпти. Бу стратегик иттифоқ эмас. Бу тактика фақат. Муваққат, вақтинчалик. Американи ҳокимиятдан йиқитишга қаратилган бир иттифоқ дейишимиз мумкин. Лекин улар эртага мақсадига эришадими, йўқми, лекин улар ўртасидаги стратегик, яъни, Хитой бу жудаям қудратли, унинг иқтисодиёти ва аҳолиси Россияникидан ўн баравар кўп, Россиянинг аҳолиси сўниб бораяпти, унинг ҳудудлари бўшаб бораяпти, иқтисодий заифлашуви ниҳоятда кучли ва мана шу фонда улар ўртасидаги асли таранглик бу стратегик бир характерга эга. Чунки Россия билан Хитой умумий чегарага эга. Россиянинг энг бўш ҳудуди бу Сибирь бўлса, демакки, айнан Сибирь ҳудуди орқали Хитой ўзининг жудаям катта аҳолисини чегаранинг бу томонида ушлаб турибди. Хўп, энди, Марказий Осиё бўйича ҳам бу иккала давлат ҳамкорлик қилаяпти. Чунки ўтган 2023 йилда икки марта баёнот бўлди. Си Цзиньпин билан Путин Марказий Осиёда рангли инқилобларга қарши бирга турамиз, деган бир баёнотни берди. Энди, иккинчи нуқта шундан иборатки, Россия билан Хитой ўртасида ҳар доим Марказий Осиё ёки постсовет ҳудудида яширинча рақобат бўлган ва бўлади, албатта. Чунки Россия бу ҳудудни ўзининг ҳудуди, деб ҳисоблайди, бу ерда Хитойнинг кучайишини, Хитойнинг таъсир доираси ошишини рашк қилади. Буни очиқчасига айта олмайди. Чунки Хитой билан муносабатларни бузишни истамайди. Балким ёпиқ каналлар орқали айтаётган бўлиши мумкин. Лекин очиқчасига икки давлат раҳбари ёки сиёсатчилари мана шундай баёнотлар қилмайди. Хўп, энди, россиялик сиёсатчиларнинг мана бу баёноти айнан Хитойга қарши сигналмикан, деган саволингизга, менимча, йўқ, деб жавоб берган бўлардим. Чунки у видеони мен кўрдим. У ерда тарихчининг баёнотлари кристаллашган, Ўзбекистон ҳокимияти, сиёсий тизими, унинг ташқи ҳамкорлигига қаратилган эмас. Яъни, у ерда тарихчи, албатта, империалист тарихчи, чунки у Россия империячилигини, Рус православ черковини жудаям улуғлайдиган бир тарихчи экан. Лекин бу Хитойга қарши қаратилган бўлиши мумкинлиги, биласизми, баъзи бир сиёсатчилар бор Россияда ва улар Хитой таҳдиди, Хитой омили тўғрисида жудаям профилли мутахассис шахслар, лекин бу тарихчи Хитой бўйича эмас кўпроқ, менинг назаримда-да. Яъни, ўша НТВ да кечган суҳбат бу ўша тарихчининг, империалист тарихчининг бир субъектив, ўша империячилик кайфиятидан келиб чиқиб айтилган баёнотлари бўлиши эҳтимоли юқори. Яъни, бу Россияда Кремлнинг буйруғи билан бўлаётган эмас, умумий бир шаклланган тренд ва бу тренднинг шаклланишида Путиннинг шахсияти, Путиннинг қарашлари, Путиннинг лойиҳалари марказий роль ўйнайди.

Савол:Расмий Тошкентнинг муносабати ва унинг қандай бўлиши керак экани, айниқса, россиялик шовинист сиёсатчиларнинг сўнгги чиқишлари манзарасида Ўзбекистон жамаотчилиги ўзининг эътиборини қаратган хос воқеълик экани кўрилди. Ўзбекистонда пропагандага хизмат қилувчи барча хорижий телеканаллар ва интернет сайтларини ёпиш таклиф қилинди. Таълим ва телевидениеда рус тили истеъмолини мутаносиб даражага тушириш таклифи эса, Ўзбекистоннинг ўзида баҳсларга ҳам сабаб бўлиб улгурди. Бу каби сиёсатчиларга жиноят иши қўзғатиш бўладими ёки уларнинг Ўзбекистонга киришларини тақиқлаш ҳақида қарорлар қабул қилиш бўладими ёки Россия элчисини "таклиф қилиш" эмас, "чақириш" лозимлиги айтилиб, "рус шовинистларига нисбатан мулойим ва бағрикенг муносабатда бўлиш"га чек қўйишга қаратилган фикрларгача айтилди. Сизнингча-чи, россиялик сиёсатчиларнинг миллат сифатида мавжудияти, ҳудудий яхлитлигига қаратилган шовинистик чиқишларига қарши бугун расмий Тошкент нима қилиши керак ва айниқса, Ўзбекистонда жамоатчиликнинг кескин муносабати назарда тутилса?

Камолиддин Раббимов: Энди, биласизми, Россия оммавий ахборот воситалари таъсирини чеклаш бугунги глобаллашган дунёда имконсиз. Чунки рус спутник каналларини кабелдан узадиган бўлсак, уни тарелка орқали, яъни тўғридан-тўғри фазодан қабул қилиш борган сари кучайиб боради. Бугун бу нарсанинг иложи йўқ. Ягона қилишимиз керак бўлган нарса, мана, президент ҳам Хавфсизлик Кенгашининг ҳарбий сегментида, ҳарбий секторида бу нарсага алоҳида урғу берди, миллий контент яратиш. Лекин Ўзбекистон давлатчилиги доирасида, бир томондан, Ўзбекистоннинг ахборот мустақиллиги бўлиши жудаям керак дейди, лекин айнан шу вақтнинг ўзида танқидий маълумот, эркин маълумот бу ижтимоий кайфиятга, танқидий фикрлашга жудаям катта таъсир қилади ва вазиятни, ижтимоий вазиятни беқарорлаштиради деган важ билан ўша миллий контент яратилишига тўсиқлар пайдо бўлади. Яъни, Ўзбекистон ахборот суверенитети, ахборот эркинлигига эришиш учун цензура йўқолиши керак. Оммавий ахборот воситалари ҳақиқатда эркин бўлиши керак. Дунёда жудаям кўплаб давлатлар буни бошидан кечирган. Ҳокимиятлар халқ билан мулоқот қилиш маданиятини шакллантирмаса, сўз эркинлигини блоклаб қўяверади. Бу ҳаттоки демократик давлатларда ҳам бўлган. Шунинг учун доим такрорлайманки, сўз эркинлиги берилиши учун ҳокимият, ҳукумат, давлатнинг институтлари ва мулозимлари жамият билан мулоқот қилиш, жамиятнинг муаммоларини эшитиш, ўрганиш ва ечиш бўйича малака шакллантириши керак ҳамда жамият билан муттасил мулоқот қилиши керак. Яъни, биз ишлаяпмиз, реал муаммоларни яшираётганимиз йўқ, марҳамат, ҳар қандай мулоқотга тайёрмиз, ҳар қандай муаммоингизни эшитишга тайёрмиз ва биз мана шундай биргаликда демократик институтлар, давлат институтлари ёрдамида ечим излаймиз ва марҳамат, кимки ечим таклиф қилса, биз ҳамкорлик қиламиз деган бир позицияда бўлиши керак.

Савол: Россиялик айрим депутатларнинг Қозоғистон ҳудудий яхлитлигини савол остига олувчи чиқишларига жавобан президент Тоқаев орада "мамлакатнинг миллий манфаатларини ҳам "нон" ва ҳам "тош" билан ҳимоя қилишга ҳозир туришлари лозимлигини таъкидлаганди. Биргина Қозоғистон мисолида айтганда, Ўзбекистон илова Марказий Осиё давлатлари бугун бунга имконлими?

Камолиддин Раббимов: Ўйлайманки, Марказий Осиё давлатлари ўртасида бугун геосиёсий бўлиниш мавжуд эмас. Мисол учун Каримов даврида минтақанинг баъзи бир давлатлари, айниқса, 90-йиллар ўртасидан токи 2005 йилга қадар минтақа геосиёсий тўлиқ бўлинган эди. Минтақанинг баъзи бир давлатлари Америка билан жудаям яқин геосиёсий ҳамкорликда, ҳаттоки Ўзбекистонда, айтайлик, Американинг ҳарбий базалари бор эди, минтақанинг иккинчи бошқа тарафида эса, ўша КХШТ иштирокчилари ва Россия билан ҳамкорлик даражаси жудаям юқори эди. Бугун мана шундай ҳолат мавжуд эмас. Бугун бешта Республиканинг барчаси Россияга, Хитойга, АҚШга ёки коллектив Ғарбга деярли ўхшаш қарашда, деярли жудаям яқин бир қарашда. Ва минтақада мана шундай геосиёсий тафаккур, хавфсизлик борасидаги тафаккур анчагина жипс ёки яқин бир ҳолатга келган. Энди, Россия, айтайлик, Қозоғистонга қарши провакация қилса ёки қандайдир бир операциялар бошлайдиган бўлса, минтақа жипслаша оладими, Қозоғистон билан биргаликда тура оладими, деган саволингизга жавоб беришга жудаям қийналаман. Чунки Россиянинг дипломатияси, Россиянинг босими бу қолган давлатларга ҳам бўлади. Албатта бу минтақа давлатларини қўрқитиб юборади. Балким минтақада яна ўша геосиёсий парокандаликка сабаб бўлиши мумкин. Аниқроғи, Россиядан қўрқилганлиги учун Россияга қарши чиқишдан тийилиш ҳолати кузатилиши мумкин. Чунки, мана, Украина мисолида кўрдик, биз ҳаммамиз нейтралмиз, деган бир позицияда турилди. Лекин, аслида, Украинанинг ҳудудий яхлитлигига, унинг сиёсий ва геосиёсий мустақиллигига тўғридан-тўғри Россия тажовуз қилди. Энди, Қозоғистонга тажовуз бўладиган бўлса, қандай бўлади - буни башорат қилишим қийинроқ. Чунки бу ерда Туркия омили ҳам бор, демак, Туркий Давлатлар ташкилоти, мусулмон дунёси омили ҳам бор, Хитой ҳам минтақада конфликт бўлишини истамайди, чунки, мана, 2022 йилда Самарқандда Шанхай Ҳамкорлик Ташкилотининг саммитидан олдин Си Цзиньпин Қозоғистонда бўлди ва биз сизнинг ҳудудий яхлитлигингиз ва барқарорлигингизга кафил бўламиз, деган баёнотлар берилди. Яъни, Россия мана шундай кўплаб омиллар қаршисида қолади. Лекин, агарки, Россия тажовуз қиладиган бўлса, одатда, Россия тажовузни бошқалардан сўраб ўтирмайди, жамоатчилик фикрини кўп вақт алдайди мен ҳеч қандай тажовуз қилмайман, деб, Украинада худди шундай бўлди, Грузияда худди шунга ўхшаш ҳолат бўлди ва бошқа ҳолатларда.... Яъни, Россия Путин даврида империячилик кайфиятидан аниқ воз кечмайди ва агарки, Марказий Осиёда мана шундай конфликтлар бошланадиган бўлса, буни ҳозирдан моделлаштириш анча қийин бўлади.

Савол: Расмий Остона бўладими ёки расмий Тошкент, шу каби ҳолатлар қаршисида ўз сўзини айта оладими, ўзининг муносабатини қатъий бир шаклда билдира оладими? Буни тўхтата оладими? Дейлик, кескин баёнотлар иш берадими ёки бунинг энг муқобил йўли, воситаси нима бўлади?

Камолиддин Раббимов: Энди, Россияга қандайдир баёнотлар таъсир қилганида, Россия аллақачон бундай тажовузкор йўлларни танламаган бўлар эди. Россия ўзини қуршовдаги давлат, деб ҳисоблайди. Россия ўзини ҳақ деб билади. Ва Россия бугун коллектив Ғарбга нафақат Украинага тажовуз қилиш билан жавоб бераяпти, балки глобал жануб фронтини шакллантириш орқали жавоб бераяпти. Яъни, Россия жудаям катта лойиҳалар бошлаган. Ғарбни парчалаш, Европа Иттифоқини Американинг таъсиридан чиқариш, Араб-мусулмон дунёси билан керак бўлса тактик иттифоқчилик қилиш, Хитой, Эрон, Туркия ва мана бу давлатлар билан глобал жануб фронтини кучайтириш, ҳаттоки, Жанубий Африка, Бразилия ва бошқа давлатлар орқали ҳам Американинг таъсирини парчалаш бўйича жудаям катта лойиҳалар бошлаган. Россия, агарки, мана шу лойиҳалар учун, айтайлик, Қозоғистон ёки Марказий Осиёга тажовуз қилиш керак, деб ҳисоблайдиган бўлса, Россияни ҳеч қандай баёнот тўхтата олмайди.

Telegram kanalimiz: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002