Kwa nini Marekani na washirika wake waliivamia Iraq, miaka 20 iliyopita?

Tarehe 20 Machi 2003, majeshi ya Marekani na washirika yalivamia Iraq na kuuangusha utawala wa Saddam Hussein.

Marekani ilisema Iraq ina silaha za maangamizi makubwa na ni tishio kwa amani ya kimataifa, lakini nchi nyingi zilikataa kuunga mkono hatua za kijeshi dhidi yake.

Kwa nini Marekani ilitaka kuivamia Iraq?

Katika Vita vya Ghuba vya 1990-1991, Marekani iliongoza muungano wa kimataifa ambao ulilazimisha kuvamia majeshi ya Iraq kutoka Kuwait.

Baadaye, Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa lilipitisha Azimio nambari 687 la kuiamuru Iraq kuharibu silaha zake zote za maangamizi makubwa (WMDs) - neno linalotumiwa kuelezea silaha za nyuklia, za kibayolojia na kemikali, na makombora ya masafa marefu.

Mnamo 1998, Iraq ilisitisha ushirikiano na wakaguzi wa silaha wa Umoja wa Mataifa, na Marekani na Uingereza zilijibu kwa mashambulizi ya anga.

Baada ya mashambulizi ya al-Qaeda ya Septemba 11, 2001 kwenye Kituo cha Biashara cha Dunia huko New York na Pentagon huko Washington, utawala wa Rais George W Bush ulianza kupanga mipango ya kuivamia Iraq.

Rais Bush alidai Saddam alikuwa akiendelea kuhifadhi na kutengeneza slaha za nyuklia na kwamba Iraq ilikuwa sehemu ya "mhimili wa uovu" wa kimataifa pamoja na Iran na Korea Kaskazini.

Mnamo Oktoba 2002, Bunge la Marekani liliidhinisha matumizi ya nguvu za kijeshi dhidi ya Iraq.

"Watu wengi huko Washington waliamini kwamba kulikuwa na ushahidi muhimu kwamba Iraq ilikuwa na silaha za maangamizi makubwa, na kwamba ilikuwa tishio la kweli," anasema Dk Leslie Vinjamuri, mkurugenzi wa Mpango wa Amerika na Amerika katika Chatham House, tanki ya maswala ya kigeni huko Chatham House,London.

Mnamo Februari 2003, Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani wakati huo Colin Powell aliomba Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa kutoa idhini ya kuchukua hatua za kijeshi dhidi ya Iraq, akisema ilikuwa inakiuka maazimio ya awali na madai ya mpango wake wa nyuklia.

Hata hivyo, hakulishawishi Baraza. Wengi wa wanachama wake walitaka wakaguzi wa silaha kutoka Umoja wa Mataifa na Mamlaka ya Nishati ya Kimataifa - ambao walikuwa wamekwenda Iraq mwaka 2002 - kufanya kazi zaidi huko kutafuta ushahidi wa uwepo wa silaha hizo.

Marekani ilisema haitasubiri wakaguzi kuripoti, na ikakusanya "muungano wa walio tayari" dhidi ya Iraq.

Nani aliunga mkono vita?

Kati ya nchi 30 za muungano huo, Uingereza, Australia na Poland zilishiriki katika uvamizi huo.

Uingereza ilituma wanajeshi 45,000, Australia ilituma wanajeshi 2,000 na Poland ilituma wanajeshi 194 wa vikosi maalum.

Kuwait iliruhusu uvamizi huo kuzinduliwa kutoka katika eneo lake.

Uhispania na Italia zilitoa msaada wa kidiplomasia kwa muungano unaoongozwa na Marekani, pamoja na mataifa kadhaa ya Ulaya mashariki katika "Vilnius Group", ambao walisema wanaamini kuwa Iraq ilikuwa na mpango wa silaha za nyuklia na inakiuka maazimio ya Umoja wa Mataifa.

Ni tuhuma gani ambazo Marekani na Uingereza zilitoa dhidi ya Iraq?

Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani Colin Powell aliiambia Umoja wa Mataifa mwaka 2003 kwamba Iraq ina "maabara maalum" kwa ajili ya kutengeneza silaha za kibaolojia.

Hata hivyo, alikubali mwaka 2004 kwamba ushahidi huo "unaonekana si ... kuwa imara".

Serikali ya Uingereza iliweka hadharani ripoti ya kijasusi ikidai kuwa makombora ya Iraq yanaweza kutayarishwa ndani ya dakika 45 kulenga shabaha za Uingereza mashariki mwa Mediterania.

Waziri Mkuu wa wakati huo wa Uingereza, Tony Blair, alisema ni "bila shaka" kwamba Saddam Hussein alikuwa anaendelea kuunda silaha za maangamizi.

Nchi hizo mbili zilitegemea sana madai ya waasi wawili wa Iraq - mhandisi wa kemikali kwa jina Rafid Ahmed Alwan al-Janabi na afisa wa ujasusi anayeitwa Maj Muhammad Harith - ambao walisema walikuwa na ujuzi wa moja kwa moja wa mpango wa WMD wa Iraq.

Wanaume hao wawili baadaye walisema walikuwa wametunga ushahidi wao kwa sababu walitaka washirika hao wavamie na kumfurusha Saddam.

Nani alikataa kuunga mkono vita?

Majirani wawili wa Marekani, Canada na Mexico, walikataa kuunga mkono.

Ujerumani na Ufaransa, washirika wawili wakuu wa Marekani barani Ulaya, pia walikataa kuungwa mkono.

Waziri wa mambo ya nje wa Ufaransa Dominique de Villepin alisema uingiliaji kati wa kijeshi utakuwa "suluhisho baya zaidi".

Uturuki - mwanachama mwenzake wa Nato na jirani wa Iraq - ilikataa kuruhusu Marekani na washirika kutumia vituo vyake vya anga.

Nchi za Mashariki ya Kati ambazo ziliiunga mkono Marekani dhidi ya Iraq katika Vita vya Ghuba vya 1990-91, kama vile Saudi Arabia, hazikuunga mkono uvamizi wake mwaka 2003.

"Mataifa ya Ghuba ya Kiarabu yalifikiri mpango huo ulikuwa wa kichaa," anasema Profesa Gilbert Achcar, mtaalamu wa siasa za Mashariki ya Kati katika Chuo Kikuu cha London SOAS.

"Walikuwa na wasiwasi kuhusu Iran kupata udhibiti wa Iraq baada ya kuanguka kwa utawala wa Saddam."

Nini kilitokea katika vita?

Alfajiri ya tarehe 20 Machi 2003, Operesheni ya Uhuru wa Iraqi ilianza na wanajeshi 295,000 wa Marekani na washirika kuivamia Iraq kuvuka mpaka wake na Kuwait.

Wanamgambo 70,000 wa wanamgambo wa Kikurdi wa Peshmerga walipigana na vikosi vya Iraqi kaskazini mwa nchi.

Kufikia Mei, jeshi la Iraq lilikuwa limeshindwa na utawala wake kupinduliwa. Saddam Hussein alikamatwa baadaye, akahukumiwa na kuuawa.

Hata hivyo, hakuna silaha za maangamizi makubwa zilizopatikana nchini Iraq.

Mnamo 2004, nchi iligubikwa na uasi wa kidini. Katika miaka ya baadaye, vita vya wenyewe kwa wenyewe vilizuka kati ya makundi ya Wasunni wa Iraq na Shi'a.

Wanajeshi wa Marekani waliondoka Iraq mwaka 2011.

Inakadiriwa kuwa watu 461,000 walikufa nchini Iraq kutokana na sababu zinazohusiana na vita kati ya 2003 na 2011 na kwamba vita hivyo viligharimu dola trilioni tatu za Kimarekani.

"Marekani ilipoteza sifa nyingi kutokana na vita hivi," anasema Dk Karin von Hippel, mkurugenzi mkuu wa Taasisi ya Royal United Services ya Taasisi ya Utafiti.

"Bado unasikia watu wakisema, miaka 20 baadaye: kwa nini tunataka kuamini intelijensia ya Marekani?"