Ni nini hufanya kupiga mpira kwa kichwa kuwa hatari kwa ubongo?

Kwa mchezaji wa soka, hakuna msisimko unaolingana na ule wa kuruka juu kuelekea mpira unaokuja kwa kasi, kuugonga kwa kichwa kwa ustadi na kuufunga wavuni kwa faida ya timu yake.

Hata hivyo, nyuma ya tukio hili linaloonekana la kawaida na la kuvutia, kuna hatari kubwa inayozidi kuthibitishwa na tafiti za kisayansi.

Ushahidi unaoongezeka unaonyesha kuwa kupiga mpira kwa kichwa mara kwa mara, pamoja na michezo mingine ya mgusano mkali, kunaweza kusababisha uharibifu wa ubongo unaojitokeza baada ya miongo kadhaa, kwa njia ya magonjwa sugu ya neva kama vile ugonjwa wa kusahau {Alzheimer}, Parkinson, na magonjwa ya neva za mwendo (motor neuron diseases).

Kwa hakika, hatari hizi si jambo jipya. Zimetambuliwa kwa zaidi ya karne moja.

Mwanzo wa uelewa wa kisayansi

Mnamo mwaka 1928, mtaalamu wa magonjwa wa Marekani, Harrison Martland, alichapisha makala ya kisayansi akielezea hali ya ajabu iliyokuwa ikiwapata mabondia wa kulipwa. Hali hiyo ilijulikana katika lugha ya ulingoni kama "bondia anayetetemeka" (the staggering boxer).

Dalili zake zilijumuisha kutembea kwa kuyumba, kuchanganyikiwa kiakili, na kupungua kwa uwezo wa kufikiri. Martland alibainisha kuwa hali hiyo ilikuwa ya kawaida zaidi kwa mabondia waliopokea mapigo mengi kichwani, hasa wale waliokuwa dhaifu kiufundi.

Katika baadhi ya visa, hali hii iliendelea na kugeuka kuwa ugonjwa wa akili (dementia), baadaye ukajulikana kitaalamu kama dementia ya mtikiso wa ubongo (concussion dementia), ugonjwa unaowapata watu waliopata majeraha ya kichwa mara kwa mara.

Awali, ilidhaniwa kuwa tatizo hili lilihusiana na ndondi pekee. Hata hivyo, tafiti za kisasa zimepanua uelewa huo na kuthibitisha kuwa michezo mingine ya mgusano pia ina hatari kama hiyo.

Visa maarufu vya wachezaji

Mnamo mwaka 2002, aliyekuwa mchezaji wa West Bromwich Albion na timu ya taifa ya England, Jeff Astle, alifariki dunia akiwa na umri wa miaka 59 baada ya kugundulika kuwa na ugonjwa wa kichaa wa mapema.

Nchini Marekani, Mike Webster, mchezaji mashuhuri wa mpira wa miguu wa Marekani, alifariki ghafla akiwa na umri wa miaka 50, baada ya kuonyesha dalili za kupungua kwa uwezo wa utambuzi na ishara zinazofanana na ugonjwa wa Parkinson.

Uchunguzi wa ubongo wa wachezaji hawa ulithibitisha kuwa walikuwa wameathiriwa na chronic traumatic encephalopathy (CTE) - istilahi ya kisasa inayotumika kuelezea uharibifu wa ubongo unaotokana na majeraha ya kichwa ya mara kwa mara.

Kisa kingine kinachogusa hisia ni cha aliyekuwa mchezaji wa Chicago Bears, David Duerson, aliyejitoa uhai mwaka 2011 baada ya kuugua msongo mkubwa wa mawazo. Uchunguzi wa ubongo wake baadaye ulithibitisha kuwa alikuwa na CTE.

Visa hivi, pamoja na vya wachezaji wengine kama Rick Arrington wa Philadelphia Eagles na Ed Lothamer wa Kansas City Chiefs, vinaonyesha ukubwa wa tatizo hili katika michezo ya kulipwa.

Willie Stewart, mshauri wa neva katika Chuo Kikuu cha Glasgow nchini Uingereza, anasema, "Sugu ya kiwewe encephalopathy ni aina maalum ya ugonjwa wa ubongo unaoharibika, kwa sababu tunauona tu kwa watu ambao wana historia ya majeraha ya kichwa."

Kulingana na Stewart, "Njia bora ya kujua kama mtu anaweza kuwa na ugonjwa wa ugonjwa wa kiwewe wa muda mrefu ni kuwauliza swali lifuatalo: 'Je! umewahi kucheza mpira wa miguu?' au 'Je, umewahi kucheza raga?' kwa sababu kama wewe ni mchezaji wa kulipwa wa mpira wa miguu na una shida ya akili, uwezekano wako wa kuwa na hali ya kiwewe sugu ni kubwa sana."

Tangu 2008, Ann McKee, profesa wa neva na patholojia katika Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Boston, amekuwa akiwaalika wanariadha wa zamani kushiriki katika tafiti za uchunguzi ili kujifunza jinsi ya kutambua na kutibu ugonjwa wa kiwewe sugu.

Mnamo mwaka wa 2023, McKee na wenzake walichambua akili za wachezaji 376 wa zamani wa NFL na wakagundua kuwa asilimia 91.7 kati yao walikuwa na ugonjwa sugu wa kiwewe.

Kundi hili lilijumuisha mchezaji wa Philadelphia Eagles Rick Arrington, ambaye aliichezea timu hiyo kati ya 1970 na 1973, na mlinzi wa zamani wa Kansas City Chiefs Ed Lothamer, ambaye alicheza katika Super Bowl ya kwanza.

Asilimia hiyo haiwakilishi hatari ya kweli ya kupatwa na ugonjwa wa kiwewe wa ubongo wa kudumu miongoni mwa wachezaji wa kandanda wa Marekani, kwani watu wanaoshuku kuwa wanaweza kuwa na hali hii wanaweza kuwa na mwelekeo zaidi wa kuchangia akili zao kwa sayansi.

Inaaminika kuwa kuenea kwa ugonjwa ambao utendaji kazi wa ubongo huathiriwa na viambata au hali fulani-encephalopathy- ya kiwewe sugu kati ya idadi ya watu kwa ujumla ni chini ya asilimia 1.

McKee pia aligundua ugonjwa sugu wa kiwewe katika wachezaji wa zamani wa besiboli, waendesha baiskeli, na nyota wa hoki ya barafu. Katika hali zote, kichochezi kikuu kilichojitokeza ni kupigwa mara kwa mara kichwani.

Lakini si tu ugonjwa sugu wa kiwewe encephalopathy; kugonga mpira kwa kichwa pia kunahusishwa na hali zingine za ubongo zenye kuzorota.

Kama sehemu ya utafiti juu ya athari za mpira wa miguu kwa afya ya maisha yote na hatari ya kupata shida ya akili, Stewart na timu yake mnamo 2019 walikagua rekodi za kiafya za karibu wachezaji 8,000 wa zamani wa kandanda wa Uskoti na kuzilinganisha na wanachama 23,000 wa idadi ya watu kwa ujumla.

Stewart anasema: "Tulilinganisha wanasoka na wanajamii ambao walizaliwa mwaka huo huo na waliishi takriban maeneo sawa."

Anaongeza: "Nilitoa mifano mitatu inayofanana kwa kila mchezaji wa mpira wa miguu, ili tuwe na wazo nzuri la afya ya kawaida na uzee unapaswa kuonekana."

Profesa Michael Lipton wa Chuo Kikuu cha Columbia alitumia vipimo vya MRI kuchunguza ubongo wa wachezaji vijana wa soka wasio wa kulipwa. Utafiti wake ulibaini kuwa wachezaji waliopiga mpira kwa kichwa mara kwa mara walionyesha:

Utafiti ulibaini kuwa wachezaji wa zamani wa soka la kulipwa walikuwa na uwezekano mara tano zaidi wa kuugua ugonjwa wa kusahau (Alzheimer), mara nne zaidi wa kupata magonjwa ya neva za mwendo (motor neuron disease), na mara mbili zaidi wa kuugua ugonjwa wa Parkinson, ikilinganishwa na watu wa umri sawa kutoka jamii ya kawaida.

Kwa ujumla, wachezaji hawa wa zamani walikuwa na uwezekano mara 3.5 zaidi wa kufariki kutokana na magonjwa ya mfumo wa neva, kuliko ilivyotarajiwa kwa watu wa rika lao katika jamii.

Akifafanua matokeo hayo, Dkt. Stewart anasema:

"Hatari huongezeka zaidi katika nafasi ambazo matumizi ya kichwa ni ya mara kwa mara."

Anaongeza kuwa mabeki wako kwenye hatari kubwa zaidi ikilinganishwa na wachezaji wa safu nyingine, huku makipa wakionekana kuwa na hatari inayokaribiana na ile ya watu wa kawaida katika jamii.

Utafiti wa Stewart pia ulionyesha kuwa muda wa kucheza soka la kulipwa una uhusiano wa moja kwa moja na ongezeko la hatari.

Hatari hiyo huanzia karibu kuongezeka maradufu kwa wachezaji waliocheza kwa muda mfupi, hadi kufikia takribani mara tano zaidi kwa wale waliodumu kwa muda mrefu zaidi uwanjani.

Si soka pekee lililo kwenye hatari hii.

Wachezaji wa zamani wa raga ya kulipwa (rugby union) pia wamebainika kuwa katika hatari kubwa ya kupata magonjwa ya uharibifu wa mfumo wa neva.

Kwa nini kupiga mpira kwa kichwa kuna madhara makubwa kwa ubongo?

Ugonjwa wa chronic traumatic encephalopathy (CTE) mara nyingi hugunduliwa baada ya kifo, kwa sababu huacha mikusanyiko dhahiri ya protini isiyo ya kawaida iitwayo tau katika gamba la ubongo wa walioathirika.

Hata hivyo, Profesa Michael Lipton, mtaalamu wa radiolojia katika Kituo cha Tiba cha Irving cha Chuo Kikuu cha Columbia, alitumia vipimo vya MRI kuchunguza dalili za awali za ugonjwa huu kwa wachezaji vijana wa soka wasio wa kulipwa.

Lipton anasema:

"Tunawaandikisha watu wenye umri wa zaidi ya miaka 18 wanaocheza soka katika vikundi rasmi iwe ni timu za vyuo vikuu au, mara nyingi zaidi, ligi za burudani."

Anaongeza: "Baadhi yao hawapigi mpira kwa kichwa kabisa, huku wengine wakifanya hivyo maelfu ya mara kwa mwaka."

Utafiti wake ulionyesha kuwa wachezaji wanaopiga mpira kwa kichwa mara kwa mara huonyesha kushuka kwa kiwango cha kujifunza na kumbukumbu, pamoja na dalili za wazi za uharibifu wa sehemu ya mbele ya ubongo, inayojulikana kitaalamu kama orbitofrontal cortex.

Kwa mujibu wa Profesa Michael Lipton, eneo linaloathirika zaidi liko katika sehemu ya ubongo iliyo juu ya mashimo ya macho, inayojulikana kitaalamu kama orbitofrontal cortex.

Uchunguzi unaonyesha kuwa tabaka la nje la eneo hili, ambalo lina tishu hafifu za ubongo na uti wa mgongo, zinazojumuisha hasa nyuzi za neva (white matter), ndilo linalokuwa hatarini zaidi kuharibika. White matter ni mtandao wa nyuzi nyembamba za neva, zinazojulikana kama yeye ni sehemu ndefu kama uzi wa chembe ya neva ambamo misukumo hupitishwa kutoka kwa seli hadi seli nyingine (axons), ambazo kazi yake ni kusafirisha taarifa ndani ya ubongo.

Nyuzi hizi ni dhaifu na huathirika kwa urahisi zinapokumbana na mshtuko wa ghafla. Wakati kichwa kinapopata pigo, mabadiliko ya ghafla ya kasi husababisha ubongo kutikisika ndani ya fuvu.

Mtikisiko huu hunyoosha nyuzi za neva na kuvuruga mawasiliano yake, bila kusababisha jeraha la wazi au kutokwa damu.

Lipton anaeleza kuwa kupiga mpira kwa kichwa kwa kawaida hakuleti madhara yanayoonekana mara moja kama kuvunjika kwa fuvu au damu kuvuja kwenye ubongo.

Hata hivyo, pigo hilo husafirisha nguvu ndani ya ubongo, na kuufanya usogee kutoka sehemu iliyopigwa. Kwa kuwa ubongo ni laini sana, karibu na hali ya jeli, husukumwa, hukandamizwa na kupindishwa, hali inayoweka shinikizo kubwa kwenye nyuzi za neva.

Tafiti za ziada zimebaini kuwa eneo lililo kati ya tishu hafifu za ubongo na uti wa mgongo, zinazojumuisha hasa nyuzi za neva (white matte) na akili (gray matter) katika orbitofrontal cortex ndilo hupata uharibifu mkubwa zaidi.

Hali hii huonekana zaidi kwa wachezaji wanaopiga mpira kwa kichwa mara nyingi, hasa wale wanaoripoti kufanya hivyo zaidi ya mara 1,000 kwa mwaka.

Uharibifu huu unaaminika kusababishwa na tofauti ya msongamano kati ya tishu zilizoko kwa akili na akili yenyewe, jambo linalosababisha kila aina ya tishu kusogea kwa kasi tofauti wakati wa pigo, na hivyo kuleta msuguano unaoharibu miundo ya neva.

Hata hivyo, bado haijabainika kwa uhakika matokeo ya muda mrefu ya mabadiliko haya.

Nini kifanyike?

Lipton anasisitiza kuwa tafiti zinaonyesha kuwa, kwa vijana wengi wenye afya nzuri, mabadiliko yanayotokea katika ubongo wao bado hayajasababisha ugonjwa katika hatua za awali.

Baadhi yao huenda wakaendelea kupata magonjwa ya neva kama chronic traumatic encephalopathy (CTE), ugonjwa wa kusahau (Alzheimer), Parkinson, au magonjwa ya neva za mwendo, lakini wengi hawatafikia hatua hiyo.

Zaidi ya idadi ya mara mtu anapopiga mpira kwa kichwa, hatari inaweza pia kuathiriwa na sababu nyingine kama vinasaba na mtindo wa maisha.

Kwa wale wanaoendelea kupata magonjwa ya neva, nadharia moja inaeleza kuwa majeraha ya mara kwa mara ya ubongo yanaweza kuharibu mishipa ya damu au kusababisha mchakato wa uchochezi wa kudumu.

Dkt. Stewart anaeleza kuwa kama mwitikio wa uharibifu wa nyuzi za neva na mishipa ya damu, ubongo huanzisha mchakato wa kujirekebisha.

Teknolojia na sera za michezo zinaweza kusaidia kupunguza hatari hizi. Kwa mfano, watafiti wa Chuo Kikuu cha Stanford wanabuni helmeti za kisasa zinazoweza kupunguza mshtuko wa kichwa kwa takribani asilimia 30.

Aidha, nchini Uingereza, kupiga mpira kwa kichwa kumeondolewa katika soka la watoto, na idadi ya mazoezi ya kupiga kichwa imepunguzwa kwa wachezaji wakubwa.

Kwa mujibu wa Dkt. Stewart, wachezaji wengi hupiga mpira kwa kichwa hadi mara 70,000 katika maisha yao ya soka, ilhali idadi ndogo tu hutokea wakati wa mechi. Sehemu kubwa hutokea mazoezini jambo linaloweza kudhibitiwa kwa urahisi zaidi.

Imetafsiriwa na Mariam Mjahid