Kwanini mzozo wa Tigray nchini Ethiopia unaweza kuwa mbaya zaidi mara hii

Hofu ya kuzuka tena kwa ghasia kaskazini mwa Ethiopia inawafanya watu wengi kuondoka katika eneo la Tigray zaidi ya miaka mitatu baada ya vita vya wenyewe kwa wenyewe kumalizika.

"Wale ambao wanaweza kumudu ndege wanatumia, wale ambao hawawezi kutumia mabasi," mtu mmoja katika jiji kuu la Mekelle aliiambia BBC - akiendelea kuelezea jinsi idadi kubwa ya vijana walikuwa wakielekea mji mkuu, Addis Ababa.

Bei za bidhaa zinapanda kwa kasi huku watu wakiweka akiba ya vitu muhimu na kukimbia kwenye benki kumemaanisha kuwa sasa kuna kikomo cha kila siku cha utoaji wa pesa taslimu takriban birr 2,000 ($13; £10) kwa kila mtu.

Huku uhaba wa pesa ukikumbusha mzozo wa kikatili wa miaka miwili ulioisha mnamo Novemba 2022, wale wanaotaka kufanya utoaji mkubwa wa fedha mara nyingi hulazimika kulipa ada za ziada ili kufanya hivyo.

Nini kimetokea kwa mkataba wa amani?

Vita vya wenyewe kwa wenyewe kati ya serikali ya Ethiopia na Chama cha Ukombozi cha Watu wa Tigray (TPLF) vilishuhudiwa huku takriban watu 600,000 wakiuawa, kulingana na mjumbe kutoka Umoja wa Afrika (AU), na eneo hilo kuingizwa katika baa la njaa.

Shangwe na ahueni kubwa zilisalimia makubaliano ambayo yalisimamiwa na AU mnamo Novemba 2022.

Baada ya kutiwa saini katika mji mkuu wa Afrika Kusini, Pretoria, bunduki zilinyamazishwa, huduma za msingi zilirejeshwa na hali ya kawaida ilianza kurejea Tigray.

Hatahivyo, hofu iliibuka mara moja juu ya kutokuwepo kwa pande mbili zinazopigana kwenye hafla ya kutia saini:

Eritrea, ambayo inapakana na Tigray kaskazini. Vikosi vyake vilipigana pamoja na jeshi la Ethiopia kwa ajili ya kudhibiti eneo hilo

Amhara, eneo ambalo jirani na Tigray upande wa magharibi na wapiganaji wake pia walipigana upande wa jeshi la Ethiopia. Katika wiki za mwanzo za vita walinyakua ardhi katika eneo lenye utajiri mkubwa wa kilimo la Tigray magharibi, ambalo bado ni chanzo cha mzozo.

Serikali ya Ethiopia imetofautiana tangu wakati huo na mshirika wake wa zamani Eritrea na wanamgambo wenye silaha kutoka Amhara.

Na wakati nchi ikielekea kwenye uchaguzi mwezi Juni, serikali pia imekuwa na mzozo na TPLF juu ya kushindwa kutatua mustakabali wa maeneo yenye migogoro ya Tigray, kama yale yanayokaliwa na vikosi vya Amhara.

Yote yamesababisha kutoaminiana na kumaanisha kuwa makubaliano ya Pretoria yanasambaratika haraka.

Mzozo umeongezeka kwa kiwango gani?

Kumekuwa na ripoti za uhamasishaji wa wanajeshi kaskazini mwa Ethiopia na Umoja wa Mataifa tangu wakati huo umeelezea hali katika eneo hilo kuwa "tete sana".

Mwishoni mwa mwezi Januari mapigano mafupi yaliripotiwa kati ya wanajeshi wa shirikisho na wapiganaji wa Tigrayan, ambao wanachochea kurejea kwa maeneo ambayo bado yanadhibitiwa na Amhara.

Mashambulizi ya ndege zisizo na rubani yalipiga eneo hilo na safari za ndege kuelekea miji ya Tigrayan zilisitishwa kwa karibu wiki moja.

Ethiopia pia imeishutumu Eritrea kwa kuingilia kati kwa kuunga mkono vikosi vya Tigrayan, jambo ambalo inakanusha. Mamlaka mjini Addis Ababa inaona kuongezeka kwa mzozo wa ukaribu kati ya TPLF na Asmara kama tishio.

Oktoba mwaka jana, waziri wa mambo ya nje wa Ethiopia alimwandikia barua mkuu wa Umoja wa Mataifa akidai kuwa Eritrea inaunda muungano na "watu wenye msimamo mkali ndani ya TPLF" ili "kuanzisha vita" dhidi ya Ethiopia.

Wiki iliyopita, mkuu wa TPLF Debretsion Gebremicheal alisema vita "vinakaribia" juu ya Tigray na "watu… watakuwa chini ya wajibu wa kupinga uvamizi na kujilinda ili kudumisha uwepo wao".

Kwa nini TPLF imekasirika?

Inataka eneo ambalo ilipoteza wakati wa vita, kama vile Tigray ya magharibi.

Takriban watu milioni moja walikimbia eneo hilo wakati wa vita na wamekuwa wakiishi katika hali mbaya katika kambi za muda kote Tigray. Hawajaweza kurudi nyumbani.

Uamuzi uliochukuliwa na bodi ya uchaguzi mapema wiki hii kwamba mnamo Juni maeneo yenye migogoro yangepiga kura kwa uhuru - sio chini ya mamlaka ya Amhara au Tigray - umewakasirisha zaidi watu wengi wa Tigrayan.

TPLF, ambayo iliorodheshwa kama kundi la kigaidi wakati wa vita, pia inataka hadhi yake ya kisheria kama chama cha kisiasa kurejeshwa.

Lakini mchakato huo umegubikwa na kutokukubaliana na bodi ya uchaguzi hivi karibuni ambayo ilifuta leseni ya TPLF - ikimaanisha haiwezi kugombea uchaguzi ujao.

Chama chenyewe cha TPLF kimegawanyika katika makundi, huku baadhi ya wanachama wakianzisha chama kipya, jambo ambalo limekuwa likitatiza hali ambayo tayari ilikuwa na mvutano.

Chama hicho kilikuwa kimetawala mazingira ya kisiasa ya Ethiopia kwa miongo miwili hadi Abiy Ahmed alipokuwa waziri mkuu mwaka 2018 na kuanzisha chama kipya, ambacho viongozi wa TPLF walikataa kujiunga nacho.

Wafuasi wa Abiy wanawachukulia wale walioachwa katika TPLF kama "wakali", wakiwalaumu kwa kushindwa kutekeleza makubaliano ya amani ipasavyo na kukubaliana na Eritrea - na kuacha uaminifu katika eneo hilo tofauti na hali ya mwaka 2020.

Kwa nini Ethiopia imetofautiana na Eritrea?

Majirani hao wawili kwa muda mrefu wamekuwa na uhusiano tete - kubadilika kutoka kuwa marafiki hadi maadui.

Eritrea ilijitenga rasmi na Ethiopia mwaka 1993 - lakini baadaye ikapigana vita vikali vya mpakani.

Kwa kweli, Abiy alishinda Tuzo ya Amani ya Nobel mnamo 2019 kwa kumaliza mzozo wa kijeshi wa miaka 20 na Eritrea.

Lakini uhusiano wa kirafiki ulioanzishwa zaidi wakati wa vita vya Tigray umetoa nafasi kwa vita vya maneno juu ya Bahari ya Shamu.

Hii ni kwa sababu Ethiopia, taifa lenye watu wengi zaidi duniani ambalo halina bandari, lilipoteza bandari zake za Bahari Nyekundu wakati Eritrea ilipopata uhuru wake - ikichukua pamoja na ukanda wa pwani wa kilomita 1,350 (maili 840).

Kwa Abiy huu umekuwa mzozo uliopo na amekuwa akishinikiza umiliki wa bandari ya kusini mwa Eritrea ya Assab - takriban kilomita 60 kutoka mpakani - na kuashiria hamu ya kuichukua kwa nguvu.

"Bahari Nyekundu na Ethiopia haziwezi kubaki kutengana milele," Abiy alisema wakati wa hotuba ya bunge hivi majuzi.

Eneo la Amhara linahusika vipi?

Uasi wa kiwango cha chini umekuwa ukivuma huko Amhara tangu 2023 - ukihusishwa na hasira kwamba msaada ambao mkoa ulitoa kwa serikali wakati wa vita vya Tigray haujakubaliwa ipasavyo.

Wapiganaji hao wanataka eneo la Tigray magharibi kutambuliwa rasmi kuwa sehemu ya Amhara.

Ethiopia pia imeishutumu Eritrea kwa kuhusika na machafuko haya - jambo ambalo inakanusha.

Mnamo Januari vikosi vya usalama vya shirikisho katika eneo la Amhara vilisema vimekamata risasi 50,000 ambazo walidai kuwa zilitumwa na Eritrea kwa wanamgambo wanaoipinga serikali.

Vita vipya vinamaanisha nini?

Makovu na kiwewe kutoka kwa vita vilivyotangulia bado vipo huko Tigray. Sehemu kubwa ya miundombinu iliyoharibiwa haijajengwa upya na uchumi wa eneo hilo haujaimarika kikamilifu.

Ukosefu sugu wa ajira unasukuma vijana wengi kutoka eneo hilo kujaribu njia hatari za wahamaji kutafuta fursa bora zaidi Ulaya na Mashariki ya Kati.

Ikiwa vita vikali vingezuka kati ya jeshi la Ethiopia na TPLF, au kati ya Ethiopia na Eritrea, Tigray huenda ikawa uwanja mkuu wa vita, ambao ungeharibu eneo hilo kwa mara nyingine tena.

Inaweza pia kuyumbisha eneo pana la Pembe ya Afrika.

Jirani ya magharibi mwa Ethiopia Sudan tayari imekumbwa na ghasia mbaya ambazo zimesababisha mzozo mbaya zaidi wa kibinadamu duniani.

"Vita vyovyote kati ya Ethiopia na Eritrea vinavyohusisha Tigray na wapiganaji wengine wa ndani wa Ethiopia vina uwezekano mkubwa wa kuungana na Sudan.

Mizozo hiyo miwili itaunganishwa," mtaalamu wa uhusiano wa kimataifa mwenye makao yake nchini Marekani Michael Woldemariam aliiambia BBC.

Nini kifanyike kuzuia mzozo mwingine?

Shinikizo la kidiplomasia, haswa kutoka Marekani, lilionekana kama kichocheo kikuu cha makubaliano ya amani ya 2022.

Nchi za Ghuba sasa zinahusika zaidi katika eneo hilo na hivyo shinikizo kutoka kwao pia linaweza kuepusha mzozo mwingine mbaya.

Umoja wa Falme za Kiarabu (UAE) unasemekana kuwa na uhusiano wa karibu na Addis Ababa huku mpinzani wake Saudi Arabia akidhaniwa kuwa karibu na Asmara.

Hata hivyo, Michael hana matumaini.

Anabainisha kuwa wakati huu "AU haina uwezo unaohitajika", umakini wa Marekani uko mahali pengine na mataifa ya Ghuba yamegawanyika.