Ni kwa kiwango gani China na Urusi zitasaidia Tehran iwapo mzozo utazuka kati ya Iran na Marekani?

Kila wimbi jipya la mvutano kati ya Tehran na Washington huibua swali lilelile: iwapo mgogoro huo utageuka kuwa vita vya wazi, Beijing na Moscow zitachukua msimamo gani? Je, Iran inaweza kutegemea msaada wa moja kwa moja wa madola haya mawili, au uhusiano uliokua katika miaka ya karibuni ni ukuruba wa kimkakati wa muda tu badala ya muungano wa kweli wa kijeshi?

Jibu la msingi linapatikana katika asili ya uhusiano wa Iran na Moscow pamoja na Beijing.

Kinyume na taswira zinazotolewa mara kwa mara na baadhi ya vyombo vya habari kuhusu "mhimili" au "kambi" ya kupinga Magharibi, Iran haina muungano rasmi wa kijeshi na Urusi wala China.

Kwa mujibu wa nadharia za mahusiano ya kimataifa, muungano wa kijeshi humaanisha ahadi ya kisheria na ya wazi ya ulinzi wa pamoja endapo upande mmoja utashambuliwa, ahadi inayowekwa katika mkataba maalum wenye masharti ya lazima. Ahadi kama hiyo haipo kati ya Tehran na mojawapo ya madola haya.

Hata hivyo, kuwepo kwa "ushirikiano wa kimkakati" katika sekta maalum hususan ulinzi, nishati na diplomasia kumechochea mjadala kuhusu kiwango kipya cha mahusiano hayo.

Mfano wa karibu zaidi ni Mkataba wa Ushirikiano wa Kimkakati kati ya Iran na Urusi uliotiwa saini mwezi Januari 2024. Ingawa unasisitiza ushirikiano wa kiusalama, haujumuishi kifungu cha kuingilia kijeshi moja kwa moja iwapo upande mmoja utashambuliwa. Unazungumzia kutotumia ardhi ya kila mmoja dhidi ya mwenzake na kushirikiana kukabili vitisho, lakini hilo si sawa na mkataba wa ulinzi wa pamoja.

Katika mahojiano na BBC Persian, mtaalamu wa mahusiano ya kimataifa Hamidreza Azizi alisisitiza tofauti hiyo akisema kuwa ''muungano ni kiwango cha juu zaidi cha uhusiano baina ya dola na hali hiyo haijafikiwa katika uhusiano wa Iran na China au Urusi''.

Kwa mtazamo wake, ''hata iwapo vita vitazuka, uwezekano wa Beijing au Moscow kuingilia kijeshi moja kwa moja ni mdogo; hatua zao zitajikita zaidi katika diplomasia na usimamizi wa mgogoro''.

Ingawa baadhi ya ripoti za usalama wa nchi za Magharibi na uchambuzi zinaionyesha Iran kama sehemu ya muungano wa kupambana na Magharibi pamoja na Urusi na China au kama tishio kwa usawa kati yao, wachambuzi wengi wa uhusiano wa kimataifa wanasema kwamba maelewano ya Tehran na Moscow na Beijing ni zaidi ya "muunganisho wa maslahi mbele ya shinikizo la Marekani" na "ushirikiano wa urahisi wa usalama" kuliko hali zote za usalama.

Kwa maoni yao, umoja wa nchi hizo tatu katika kupinga siasa za Washington haumaanishi kuwa Urusi na China ziko tayari kukabiliana moja kwa moja na Marekani ili kuihami kijeshi Iran endapo vita vitatokea.

Mazingatio ya kijiografia na kisiasa: Kwa nini uingiliaji kati wa moja kwa moja ni wa gharama kubwa?

Hesabu za kijiografia za kisiasa pia ni muhimu.

China ina mahusiano mapana ya kiuchumi katika Mashariki ya Kati, ikiwemo na Saudi Arabia, United Arab Emirates na Israel. Urusi nayo hudumisha njia za mawasiliano na pande tofauti katika eneo hilo, ikiwemo Tehran na Tel Aviv. Kuingia vitani waziwazi upande wa Iran kungesababisha mporomoko wa mizani hii nyeti ya mahusiano.

Zaidi ya hayo, madola haya mawili tayari yanakabili ushindani mpana na Marekani katika kanda nyingine.

Urusi imelemewa na vita vya Ukraine, huku China ikiwekeza nguvu zake katika ushindani wa kimkakati Asia ya Mashariki, hasa kuhusiana na Taiwan. Kufungua uwanja mpya wa mapambano katika Mashariki ya Kati kunaweza kuvuruga vipaumbele vyao vya muda mrefu.

Hata hivyo, Yulia Roknifard wa Chuo Kikuu cha Taylor, Malaysia, katika mahojiano na BBC Persian, anaeleza kuwa Iran, kama mwanachama wa nchi zenye kipato cha kati ambazo zilikuwa na uchumi unaokuwa kwa kasi wakati huo (BRICS) na Shirika la Ushirikiano la Shanghai, ina uzito wa kisiasa katika miundo ya kimataifa ambayo Moscow na Beijing zinataka kuimarisha.

''Moscow na Beijing haziwezi kuruhusu uaminifu wa mifumo hii ya ushirikiano kutiliwa shaka na uharibifu wa wazi na usio halali wa mmoja wa wanachama."

Hata hivyo, wachambuzi wengi wa Urusi wanasisitiza kuwa Moscow inapendelea kudumisha mizani ya nguvu katika eneo badala ya kuingia vitani ambavyo vinaweza kuleta ukosefu mkubwa wa utulivu.

Kutoka mtazamo wa China, kama inavyoonekana katika mijadala ya Taasisi ya Utafiti wa Kimataifa ya China (CIIS), kutoingilia moja kwa moja na kupendelea suluhu za kisiasa ni kipaumbele.

Mfano huu ulionekana pia katika vita vya Ukraine: msaada wa kisiasa na kiuchumi kwa Urusi bila kuingia vitani moja kwa moja.

Uzoefu wa "Vita vya Siku 12" na vikwazo vya vitendo

Katika tukio la vita vya siku 12 kati ya Iran na Israel, msaada wa China na Urusi haukuvuka kauli za kidiplomasia. Hakukuwa na uingiliaji wa kijeshi wala msaada wa wazi wa kisiasa. Hili lilidhihirisha mipaka ya ushirikiano wao katika hali ya mgogoro wa moja kwa moja.

Bila shaka, Iran pia ilisisitiza kwamba haijaomba msaada kutoka kwa nchi hizi mbili. Baada ya vita, msemaji wa IRGC alisema mnamo Novemba 2025: "Hakuna makubaliano ya ulinzi na nchi hizi mbili katika ngazi ya kijeshi, na hakukuwa na haja ya kuomba msaada."

Hata hivyo, Hamidreza Azizi anaamini kuwa mabadiliko fulani yameonekana katika mienendo ya Moscow na Beijing, hasa kuhusu masuala ya kiusalama. Anataja ripoti za kupanuka kwa ushirikiano wa kijeshi, ikiwa ni pamoja na madai ya usafirishaji wa mafuta ya roketi kutoka China kwenda Iran na utoaji wa taarifa za moja kwa moja kuhusu mienendo ya kijeshi ya Marekani katika eneo hilo.

Ripoti za vyombo vya habari kama CNN na Financial Times viliripoti vikinukuu vyanzo vya kijasusi vya Magharibi, kwamba China ilituma shehena za mafuta ya roketi imara nchini Iran. Wizara ya Mambo ya Nje ya China ilijibu ripoti hizo kwa kusema haina ufahamu wa maelezo hayo, na kukataa kile ilichokiita "madai yasiyo na msingi," na kuongeza kwamba perchlorate ya sodiamu sio bidhaa inayodhibitiwa nchini China na usafirishaji wake unachukuliwa kuwa biashara ya kawaida.

Hata hivyo, hata kama ripoti hizo ni za kweli, ushirikiano huo haulingani na muungano rasmi wa kijeshi kati ya nchi hizo mbili.

Bw. Azizi anaamini kwamba mivutano ikiongezeka, kuna uwezekano mkubwa wa kufanya hivyo: "ufadhili mdogo wa kijasusi, kidiplomasia, au hata wa kiufundi, bila China au Urusi kushiriki katika vita vya moja kwa moja na Marekani."

Kinyume chake, Yulia Roknifard anaamini kwamba Urusi na China hazihitaji kutangaza waziwazi utoaji wao wa zana au msaada kwa Iran, sawa na vile Jamhuri ya Kiislamu ilivyokuwa na utata kuhusu aina ya misaada iliyoitoa kwa Urusi katika hatua za mwanzo za vita vya Ukraine.

Wasiwasi kuhusu mabadiliko ya utawala

Baadhi ya wachambuzi wanahoji kuwa iwapo kungetokea mabadiliko ya utawala nchini Iran, hasa kuelekea serikali inayokaribiana zaidi na Magharibi, hali hiyo ingeathiri hesabu za Moscow na Beijing.

Iran ina nafasi ya kimkakati inayounganisha Asia ya Kati, Caucasus na Mashariki ya Kati. Kuanguka kwa mfumo uliopo kunaweza kuonekana kama pigo kwa ushawishi wa madola haya katika eneo hilo.

Wakati huo huo, wasiwasi kuhusu mabadiliko ya serikali ya Iran kutoka mfumo wa kisiasa unaokaribiana na mtazamo wa ulimwengu wa Mashariki hadi serikali mpya ambayo inalingana zaidi na mifumo ya utawala ya Magharibi ni masuala mengine ambayo yanaweza kuathiri uundaji wa sera za China na Urusi.

Yulia Roknifard akiashiria wasiwasi wa Moscow na Beijing kuhusu uwezekano wa kuanguka kwa Jamhuri ya Kiislamu na kuingia madarakani kwa serikali mpya ambayo inaunga mkono kikamilifu Marekani, anasema: "Tukio kama hilo linachukuliwa kuwa tishio kwa maslahi ya Urusi na China. Kwa kuzingatia uwezekano kwamba katika hali kama hiyo, Iran inaweza kuwa msingi wa mashinikizo au hatua dhidi ya Urusi, tofauti na vita vya Moscow, ni tofauti na Urusi na Ukraine."

Walakini, waangalizi wengi wanaamini kuwa hata katika hali hii, haijulikani wazi kuwa majibu yao yatakuwa ya kijeshi. Msaada katika sekta za kiuchumi, kijasusi na silaha unaweza kuongezeka, lakini kuingia moja kwa moja kwenye vita bado kunaonekana kuwa chaguo la gharama kubwa.

Uchumi; ambapo Iran inaihitaji zaidi

Sehemu muhimu zaidi ya ulinganisho huu labda ni uchumi.

Uthabiti wa jamaa wa kiuchumi unaweza kusaidia serikali kuendelea kuwepo Tehran, wakati kuanguka kwa uchumi kunaweza kuibua msukosuko wa ndani. Katika eneo hili, jukumu la China ni muhimu sana. Hata hivyo, uzoefu wa miaka ya hivi karibuni umeonyesha kuwa Beijing pia imekuwa makini sana katika mazoezi.

Ripoti za hivi punde zinaonyesha kuwa Beijing imepunguza kwa kiasi kikubwa ununuzi wake wa mafuta ya Iran katika miezi ya hivi karibuni. Kulingana na data kutoka kwa kampuni za kufuatilia meli za mafuta, uagizaji wa mafuta wa China kutoka Iran, ambao wakati fulani ulifikia zaidi ya mapipa milioni 1.4 kwa siku mwaka jana, umeshuka hadi mapipa 800,000 hadi 900,000 kwa siku katika wiki za hivi karibuni, kushuka kwa karibu asilimia 30 hadi 40. Baadhi ya makadirio hata yanaonyesha kwamba nyakati fulani mwezi uliopita, idadi hiyo ilishuka chini ya mapipa 750,000 kwa siku. Kupungua huko kunakuja wakati shinikizo la vikwazo vya Marekani na bima kali na masharti ya usafirishaji wa meli ya mafuta yameimarishwa, na inaweza kuathiri moja kwa moja uwezo wa Iran kudumisha mapato ya fedha za kigeni ikiwa mivutano itaongezeka.

Tangu mwaka wa 2025, kiwango cha mafuta ghafi ya Iran kilichorundikwa kwenye meli za mafuta na kuelea juu ya maji kimefikia kiwango cha juu kabisa, hali inayoashiria shinikizo kubwa mno dhidi ya kiungo cha mwisho cha mnyororo wa mauzo ya mafuta ya Iran.

Maoni ya hivi karibuni ya Masoud Pezzekian kwamba baadhi ya miradi iliyoahidiwa ya ufadhili wa China haijatekelezwa ni ukumbusho wa ukweli kwamba hata katika kilele cha shinikizo dhidi ya Tehran, Beijing imekuwa haikubaliani na hatari ya kuenea kwa vikwazo vya pili vya Marekani. Hii imesababisha baadhi nchini Irani kuzungumza juu ya "lugha mbaya" ya Uchina au angalau uhafidhina wa kupindukia.

Urusi pia imeonyesha katika miaka ya hivi karibuni kwamba ushirikiano wake na Iran kwa kiasi kikubwa unategemea maslahi ya pande zote mbili na ya muda. Kuanzia kesi ya kiwanda cha nguvu cha Bushehr hadi utoaji wa mifumo ya ulinzi, michakato wakati mwingine imeambatana na ucheleweshaji na mazingatio ya kisiasa.

Msaada lakini sio wa kivita

Kwa jumla, inaonekana kuwa iwapo mvutano utaongezeka hadi mzozo mdogo au hata vita kati ya Iran na Marekani, China na Urusi huenda zikafuata mtindo unaojulikana: kupinga kidiplomasia hatua za Washington, kujaribu kudhibiti mgogoro, na labda kuongeza ushirikiano wa kiufundi au wa kijasusi na Tehran. Lakini kuingilia kijeshi moja kwa moja, kwa kuzingatia uzoefu wa zamani na uchambuzi uliopo, kunaonekana kuwa na uwezekano mdogo.

Yulia Roknifard anasema kuhusiana na suala hilo: "Inaonekana kuwa hivi sasa, lengo kuu la China na Urusi ni kutuma ujumbe wa kuzuia Marekani kutopanua zaidi uwepo wake na kuhamasisha vikosi katika eneo."

Hamidreza Azizi pia anahoji kuwa iwapo vita vitatokea, si China wala Urusi inayopaswa kutarajiwa kuingilia moja kwa moja kijeshi kuunga mkono Iran.

Inaonekana kwamba ijapokuwa madola yote mawili pengine yanataka mizani ya madaraka katika eneo hilo isivurugike kwa njia ambayo itaidhoofisha kikamilifu au kuiondoa kabisa Iran, wakati huo huo, hayako tayari kushiriki katika vita vya moja kwa moja na Marekani ili kudumisha mizani hii.

Kwa maneno mengine, kile kilichojengeka kati ya Tehran, Moscow na Beijing ni zaidi ya mkutano wa tahadhari mbele ya shinikizo la Magharibi kuliko muungano wa kijeshi ulio kamili ushirikiano unaoendelea kwa kiwango ambacho gharama zake zinaweza kubebeka kwa pande zote.