'આ ધીમું ઝેર છે', ગુજરાતની પડોશમાં અદાણી ગ્રૂપની કંપની અંબુજા સિમેન્ટના પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કેમ થઈ રહ્યો છે?

"આ મુશ્કેલી ઊભી કરવાને બદલે, અમને સીધા સલાઇનથી મારી નાખો. સીધા જ મરી જશે. હવે આ ધીમું ઝેર શરૂ થઈ રહ્યું છે. આનાથી અમને મારવાને બદલે, સીધા જ મારી નાખો."

મોહોને ગ્રામસ્થળ મંડળના પ્રમુખ અને સ્થાનિક ભાજપ નેતા સુભાષ પાટીલે બીબીસી સાથે વાત કરતી વખતે આ પ્રતિક્રિયા આપી હતી.

મુંબઈ નજીક થાણે જિલ્લાના કલ્યાણ તાલુકાના મોહોને ખાતે સિમેન્ટ ગ્રાઇન્ડીંગ યુનિટ પ્રોજેક્ટ પ્રસ્તાવિત છે.

આ અદાણી ગ્રૂપના અંબુજા સિમેન્ટનો પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટ છે, અને મોહોને ગામ તથા તેની આસપાસનાં 10 ગામોના ગ્રામજનોએ તેનો વિરોધ કર્યો છે.

ઘણાં સ્થાનિક સર્વપક્ષીય નેતાઓ, પર્યાવરણવાદીઓ અને ખેડૂત સંગઠનોએ આ સિમેન્ટ ગ્રાઇન્ડીંગ પ્રોજેક્ટ સામે સત્તાવાર વાંધો નોંધાવ્યો છે.

તેમને એવી આશંકા છે કે જો ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારમાં સિમેન્ટ ગ્રાઇન્ડીંગ યુનિટ કાર્યરત થશે, તો તેની સ્થાનિક રહેવાસીઓના સ્વાસ્થ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર પડશે અને તે પર્યાવરણ અને જળ સંસાધનોને પણ પ્રદૂષિત કરશે.

અદાણી ગ્રૂપે કહ્યું છે કે આ પ્રોજેક્ટ માટે પ્રદૂષણ અંગેના તમામ નિયમોનું કડક પાલન કરવામાં આવશે.

જોકે, વહીવટીતંત્રે કહ્યું છે કે આ પ્રોજેક્ટ માટે હજુ સુધી પરવાનગી આપવામાં આવી નથી, પરંતુ તે માટેની પ્રક્રિયા ચાલુ છે.

આ કેસ ખરેખર શું છે? અને તેનો વિરોધ કેમ થઈ રહ્યો છે? ચાલો જાણીએ.

'અમને ખ્યાલ છે કે આવતીકાલનું સંકટ શું છે'

એવું કહેવાય છે કે આ પ્રોજેક્ટ કલ્યાણમાં આંબિવલી રેલવે સ્ટેશન નજીક એક ખાનગી કંપનીની જમીન પર પ્રસ્તાવિત છે.

આ અદાણી ગ્રૂપના 'અંબુજા સિમેન્ટ'નો સિમેન્ટ ગ્રાઇન્ડીંગ પ્રોજેક્ટ છે.

નિયમો મુજબ, 16 સપ્ટેમ્બરના રોજ મહારાષ્ટ્ર પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની હાજરીમાં જાહેર સુનાવણી યોજાઈ હતી.

સુનાવણીમાં મોટી સંખ્યામાં સ્થાનિક નાગરિકો, સામાજિક કાર્યકરો અને તમામ પક્ષોના રાજકીય નેતાઓ હાજર રહ્યા હતા. સુનાવણી દરમિયાન ઘણા લોકોએ વાંધા અને પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.

અટાલી ગામના એક યુવકે આ સંદર્ભમાં ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સંબધિત સમસ્યાઓ અંગે પ્રશ્નો કર્યા હતા.

પરાગ પાટીલે કહ્યું, "લોકોના જીવનનો કોઈ વિચાર કરવામાં આવ્યો નથી. તેઓ આ પ્રોજેક્ટને ઉતાવળમાં આગળ વધારવા માંગે છે. અમે આનો વિરોધ કરીએ છીએ. અમે ગમે તે કરીશું, પરંતુ અમે આ પ્રોજેક્ટને થવા દઇશું નહીં."

તેઓ આગળ કહે છે, "વૃદ્ધો અને નાનાં બાળકો ખૂબ જોખમમાં છે. કારણ કે જ્યારે આ સિમેન્ટ ફૅક્ટરી બને છે, ત્યારે ત્યાં કણો બને છે. આ pm 2.5 કણો ફેફસાંમાં જાય છે અને ગંભીર રોગોનું કારણ બને છે. આ કૅન્સર અને ફેફસાંના રોગોનું કારણ બને છે. તેથી જ અમે તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છીએ."

"હું પર્યાવરણવાદીઓને આંબિવલીને બચાવવા માટે આગળ આવવા વિનંતી કરું છું," તેમણે એમ પણ કહ્યું.

જાહેર સુનાવણી દરમિયાન, સ્થાનિકો અને રાજકીય નેતાઓએ પણ ઘણા પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.

રિપબ્લિક પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયાના નેતા શ્યામદાદા ગાયકવાડે આ સંદર્ભમાં કહ્યું, "દોઢ મિલિયન ટન કોલસો બાળવાથી કેટલો ધુમાડો ઉત્પન્ન થશે? અને તેઓ કહે છે કે કોઈ પ્રદૂષણ નહીં થાય. અટાલી, આંબિવલી, મોહોને કુદરતી રીતે સંવેદનશીલ પ્રદેશો છે."

"જેનાથી 10 કિલોમીટરની અંદર બધાં ગામો આવે છે. ઉલ્હાસ, કાલુ, ભત્સા, વાલધુની જેવી નદીઓ અહીં વહે છે. આ નદીઓ મહાનગરને પાણી પૂરું પાડે છે. આ પ્રોજેક્ટ આવી રહ્યો છે તેનો અર્થ એ છે કે પ્રદૂષણ અનિવાર્યપણે થશે, આ પથ્થર પર કાળો ડાઘ છે."

"સિમેન્ટ ઉત્પાદન એક લાંબી પ્રક્રિયા છે, આ પ્રદૂષણ પેદા કરે છે અને ઘણા રોગોનું કારણ બને છે." ગાયકવાડ કહે છે.

તેમણે કહ્યું કે જાહેર સુનાવણીમાં તેમના એક પણ પ્રશ્નનો જવાબ આપવામાં આવ્યો નથી.

તેમણે કહ્યું, "તેઓ મારા એક પણ પ્રશ્નનો જવાબ આપી શક્યા નથી. અમે ફક્ત વિરોધ કરવા માટે વિરોધ કરી રહ્યા નથી. અમે જાણીએ છીએ કે આવતીકાલનું સંકટ શું છે. આ પેઢીનો નાશ થશે, પરંતુ આવનારી પેઢીઓનો પણ આનાથી નાશ થશે. અમે અમારી આજીવિકાના ભોગે આ ઇચ્છતા નથી."

તેમણે દાવો કર્યો કે, "સ્વાસ્થ્યનો પણ એક મુદ્દો છે. પણ કહેવાતા વિકાસનો શું અર્થ? ફૅક્ટરી સ્થાપિત થયા પછી, ફક્ત 150 કાયમી કામદારો રહેશે. આ પ્લાન્ટ 67 એકર જમીન પર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. સિમેન્ટ બનાવતી વખતે, ચૂનાનો પત્થર, માટી, રાખ ઉત્પન્ન થશે, કોલસો બાળવામાં આવશે, અને આનાથી પ્રદૂષણ થશે."

રાજકીય નેતાઓ અને પર્યાવરણ નિષ્ણાતો શું કહે છે?

કલ્યાણના આંબિવલી ખાતે પ્રસ્તાવિત આ પ્રોજેક્ટ સામે મોહોને અને આસપાસનાં 10 ગામોના ગ્રામજનોએ પણ સહી ઝુંબેશ શરૂ કરી છે.

સ્થાનિક લોકોએ ડર વ્યક્ત કર્યો છે કે જો નજીકમાં સિમેન્ટ ગ્રાઇન્ડીંગ યુનિટ બનાવવામાં આવશે, તો તે તેમના સ્વાસ્થ્યને અસર કરશે અને નજીકની ઉલ્હાસ અને કાલુ જેવી નદીઓનાં પાણીને પ્રદૂષિત કરશે.

સ્થાનિક ભાજપ નેતા અને મોહોને ગ્રામસ્થળ મંડળના પ્રમુખ સુભાષ પાટીલે જણાવ્યું હતું કે, "અમે અહીં તેમના સિમેન્ટ પ્લાન્ટને કારણે થતાં પ્રદૂષણનો વિરોધ કરવા આવ્યા છીએ. તેઓ તેમનો પ્લાન્ટ સ્થાપવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. અમે તેનો વિરોધ કરીએ છીએ."

સ્થાનિક અને શિવસેના ઠાકરે જૂથનાં નેતા આશા રસલે જણાવ્યું હતું કે, "જો આ ફૅક્ટરી અહીં બનાવવામાં આવશે, તો આ ફૅક્ટરીથી 15 કિમીની ત્રિજ્યામાં તમામ પ્રકારનું પ્રદૂષણ થશે. ટેકનિકલ સમસ્યા છે, પરંતુ આરોગ્ય મુખ્ય સમસ્યા છે."

"ફૅક્ટરીમાંથી નીકળતું પ્રદૂષણ ત્વચાના રોગો અને કૅન્સરનું કારણ બની શકે છે. ધ્વનિ પ્રદૂષણ થશે. અમારા પરિવહનનો મુદ્દો એજન્ડામાં છે. તેમની ફૅક્ટરીમાં ઉત્પાદન અહીં થશે, પરિવહન અહીંથી થશે. આજે, અહીં ચાલવા માટે કોઈ રસ્તા નથી."

પર્યાવરણીય વિદ્વાનો અને કાર્યકરોએ પણ આ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. કન્ઝર્વેશન ઍક્શન ટ્રસ્ટે પણ આ અંગે વાંધો ઉઠાવ્યો છે.

આ સંદર્ભમાં બોલતા, દેબી ગોએન્કાએ કહ્યું, "60 લાખ ટન ગ્રાઇન્ડીંગ કરવામાં આવશે. આનાથી ઘણું પ્રદૂષણ થશે. આપણે મુંબઈમાં એ પણ જોઈએ છીએ કે ઓછી ક્ષમતાવાળી ફૅક્ટરી પણ પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. આ આગામી પ્રોજેક્ટ ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારમાં પ્રસ્તાવિત છે. જ્યારે NRC કંપની ત્યાં આવી ત્યારે તે મુંબઈથી ખૂબ દૂર હતું. તે વસ્તીથી ખૂબ દૂર હતું. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ અલગ છે. આ ગીચ વસ્તીવાળો વિસ્તાર છે."

"જો 60 લાખ ટન કાચો માલ લાવવામાં આવે તો કેટલો ટ્રાફિક જામ થશે તે વિશે વિચારો. આનાથી વાયુ પ્રદૂષણ, ધ્વનિ પ્રદૂષણ થશે અને નજીકમાં રહેતા લોકો માટે પણ સમસ્યાઓ ઊભી થશે. તેથી અમે સૂચન કર્યું હતું કે આ પ્રોજેક્ટ અહીં ન કરવો જોઈએ," ગોએન્કાએ કહ્યું.

તેમણે એમ પણ કહ્યું કે અમે સંબંધિત અધિકારીઓ સમક્ષ લેખિત વાંધાઓ નોંધાવ્યા છે.

તેમણે વધુમાં કહ્યું, "સંબંધિત એજન્સીઓ પ્રક્રિયા મુજબ નોંધાયેલા વાંધાઓનો જવાબ આપશે. તે મુજબ, અંતિમ પર્યાવરણીય અહેવાલ તૈયાર કરવામાં આવશે. અમારો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે આ એક પ્રદૂષક પ્રવૃત્તિ છે. કાલુ નદી પર પણ પ્રદૂષણ થશે.ફૅક્ટરીમાં ઉત્પન્ન થતો બધો કચરો નદીમાં જશે."

પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ અને અદાણી જૂથની ભૂમિકા શું છે?

મહારાષ્ટ્ર પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડે સ્પષ્ટતા કરી છે કે જાહેર સુનાવણી પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે અને હજુ સુધી કોઈ અંતિમ પરવાનગી આપવામાં આવી નથી.

બીબીસી સાથે વાત કરતાં, મહારાષ્ટ્ર પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડના પ્રાદેશિક અધિકારી સભ્ય જયવંત હજારેએ જણાવ્યું, "આ સુનાવણી પર્યાવરણ મંજૂરી (EC) માટે હતી. આ પ્રોજેક્ટની ક્ષમતા પ્રતિ વર્ષ 60 લાખ મેટ્રિક ટન છે. પર્યાવરણ મંજૂરી પછી, તેને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ તરફથી મંજૂરી મળે છે. આ પ્રક્રિયાનો એક ભાગ જાહેર સુનાવણી છે."

અહીં શું થવાનું છે તે સમજવા માટે જનતા આમાં ભાગ લઈ રહી છે.

હજારેએ સ્પષ્ટતા કરી કે પર્યાવરણ વિભાગે હજુ સુધી કોઈ પરવાનગી આપી નથી, પ્રક્રિયા ચાલુ છે.

અંબુજા સિમેન્ટ વતી જાહેર સુનાવણીમાં હાજર રહેલા પ્રકાશ દયાલે બીબીસી સાથે વાત કરતાં કહ્યું, "અમે અહીં જે યુનિટ લાવી રહ્યા છીએ તે ફક્ત સિમેન્ટ ગ્રાઇન્ડીંગ (સિમેન્ટને પીસવી) માટે છે. અહીં ફક્ત સિમેન્ટ ગ્રાઇન્ડીંગ અને પૅકિંગ જ કરવામાં આવશે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સ્તરે વાયુ પ્રદૂષણ અને જળ પ્રદૂષણ સંબંધિત તમામ કાયદાઓનું અહીં પાલન કરવામાં આવશે. તે મુજબ રિપોર્ટ તૈયાર કરવામાં આવશે."

સ્થાનિક લોકો દ્વારા સ્વાસ્થ્ય પર થતી પ્રતિકૂળ અસરો અંગે ઉઠાવવામાં આવતા પ્રશ્નો અંગે તેમણે કહ્યું, "સિમેન્ટ પીસવાથી રોગો થાય છે કે કેમ તે અંગે અમારી પાસે કોઈ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન નથી. આ સ્થળે દરેકની આરોગ્ય તપાસ કરવામાં આવશે. ઍમ્બ્યુલન્સ પણ ઉપલબ્ધ રહેશે."

તેમણે સ્પષ્ટતા કરી કે ધુમાડા સંબંધિત કોઈ કામ થશે નહીં. આ સ્થાન પર કોઈ દહન થશે નહીં, તે ફક્ત એક ગ્રાઇન્ડીંગ પ્રોજેક્ટ છે, એમ પણ તેમણે જણાવ્યું હતું.

તેમણે સ્પષ્ટતા કરતા કહ્યું, "પાણીનો ઉપયોગ કરતી વખતે પણ, અમે બધી માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરીને જ તેનો ઉપયોગ કરીશું."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન