અંતરિક્ષમાં ગયેલા અંતરિક્ષયાત્રીઓ શું ખાય છે અને કેવી રીતે ઊંઘે છે?

આ પૃથ્વી પર અંદાજે સાત અબજથી વધુ લોકો રહે છે. એ સાત અબજ લોકોમાંથી માત્ર આ છ લોકોની જીવનશૈલી જ વિચિત્ર છે.

હા, અમે એ જ છ લોકોની વાત કરી રહ્યા છીએ જે આપણાથી લગભગ 400 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન પર કામ કરે છે.

આ છ અંતરિક્ષ યાત્રીઓની દૈનિક જીવનશૈલી એ આપણી પૃથ્વી પરની જીવનશૈલીથી ઘણી અલગ છે. તેઓ શું ખાય છે? તેઓ કઈ રીતે ઊંઘે છે? આ લેખમાં આપણે એ બધી બાબતો વિશે જાણીશું.

અંતરિક્ષમાં કઈ રીતે ઊંઘવું?

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન પર ઊંઘવા માટે વિશેષરૂપે એક બૅગ તૈયાર કરવામાં આવે છે. અંતરિક્ષયાત્રીઓ એ બૅગમાં સમાઈ જાય છે અને તરતા તરતા જ આખી રાત તેમાં ઊંઘે છે.

સવારે છ વાગ્યે ઑટોમેટિક ચાલુ થતી લાઇટોનાં સિગ્નલથી તેમની ઊંઘ ઊડી જાય છે. તેમની રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે જાગ્યા પછી શૌચાલયમાં જવું અને દાંત સાફ કરવા એ પૃથ્વી પરના લોકોની જેમ જ હોય છે.

જે લોકો ટૂથપેસ્ટ અને બ્રશનો ઉપયોગ કરે છે, તેમણે આ વસ્તુઓને પછી દૂર છોડી દેવી પડે છે, કારણ કે તે પછી એક જ જગ્યાએ તરતી રહે છે.

તેના પછી નાસ્તો કર્યા બાદ છ અવકાશયાત્રીઓ સ્પેસ સ્ટેશનના નીચેના ભાગમાં કંટ્રોલ સેન્ટરમાં એ દિવસની ઘટનાઓની યોજના બનાવવા માટેની મીટિંગ માટે ભેગા થશે.

તેઓ તેમનો મોટા ભાગનો સમય ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનની જાળવણી અને તેની કામગીરીનું સંચાલન કરવામાં વિતાવે છે.

ત્યારબાદ તેઓ સ્પેસ સ્ટેશનને સાફ કરવામાં અને તેની સામગ્રીને ખસેડવામાં અને બીજી ગોઠવણી કરવામાં એક દિવસ વિતાવે છે. આ સિવાય સ્પેસ સ્ટેશનના ઍર-પ્યુરિફાયર જેવાં જટિલ સાધનોને રિપૅર કરવામાં પણ એકાદ દિવસ ખર્ચાય છે.

અવકાશયાત્રીઓનું આ સંપૂર્ણ ઑપરેશન ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન પર થનારી સમસ્યાઓ અને તેનો કેવી રીતે ઉકેલ લાવવો તેના પર આધારિત છે. આ સમસ્યાઓ પર પહેલેથી જ લખાયેલી નોટ્સ પર સંપૂર્ણ ઑપરેશન આધારિત છે.

અંતરિક્ષમાં તરતા તરતા રહેવું એ કેવો અનુભવ છે?

આ અવકાશયાત્રીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી તમામ સામગ્રી સ્પેસ સ્ટેશનની અંદર તરતી રહે છે. તેથી અહીં નવા અવકાશયાત્રીઓ તેમની સામગ્રી ક્યાં છે તે શોધવામાં જ તેમના શરૂઆતના દિવસો પસાર કરે છે.

અવકાશયાત્રીઓ હંમેશા તરતા હોય છે. પરંતુ જો તમને એવું લાગે છે કે તેઓ ખુશ છે અને ત્યાં મજા માણી રહ્યા છે તો તમે તદ્દન ખોટા છો.

અવકાશયાત્રીઓ અવકાશમાં તેમના લાંબા રોકાણ દરમિયાન વિવિધ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓથી પણ પીડાઈ શકે છે એ પણ શક્યતા રહેલી છે. ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનનો એક મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ શોધવાનો પણ છે કે મનુષ્ય જ્યારે શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં હોય છે ત્યારે શું અનુભવે છે.

તેમાંથી મેળવેલ અનુભવ ભવિષ્યમાં મંગળ ગ્રહ પર મનુષ્યને મોકલવાની યોજનાઓમાં ઉપયોગી થશે.

શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણવાળા વાતાવરણમાં રહેવાને કારણે અવકાશયાત્રીઓનાં હાડકાંઓ નાજુક થઈ જાય છે. એવું પણ કહેવામાં આવે છે કે જ્યારે શરીર એકધારું હલતું રહે છે ત્યારે માંસપેશીઓ તેમની તાકાત ગુમાવી દે છે.

આ પ્રકારની શારિરીક સમસ્યાઓથી બચવા માટે અવકાશયાત્રીઓએ દિવસમાં ઓછામાં ઓછા બે કલાક સ્પેસ સ્ટેશનમાં જ બનેલા જિમમાં વ્યાયામ કરવો પડે છે.

અવકાશયાત્રીઓને ખાવા માટે શું મળે છે?

અવકાશયાત્રીઓના દિવસો એ પૃથ્વીની જેમ જ કામના દિવસો અને વીકેન્ડ્સમાં વિભાજિત હોય છે.

કામના દિવસોમાં બધા જ અવકાશયાત્રીઓ તેમના નિર્ધારિત કાર્યક્રમ અનુસાર નાની ટીમોમાં કામ કરે છે.

અઠવાડિયામાં એક વાર બધી ટીમો લંચ માટે એકત્રિત થાય છે. વીકેન્ડ્સમાં બધા અવકાશયાત્રીઓ એકસાથે ભોજન કરે છે અને વાતો કરે છે.

ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનમાં વિવિધ દેશોના અવકાશયાત્રીઓ રહે છે. તેથી તેમના આહારમાં પણ મોટો તફાવત છે.

ઉદાહરણ તરીકે, રશિયન અવકાશયાત્રીઓ જમતાં પહેલાં પહેલેથી પૅક ખોરાકને ગરમ કરીને જ ખાય છે.

પૃથ્વી પર જે રીતે ટામેટાંની ચટણી, સરસવ અને મરચાં છે એ જ રીતે ત્યાં પણ છે. જોકે, મીઠું અને મરીના કણો એક જ જગ્યાએ તરતા રહે છે અને પ્રવાહી સ્થિતિમાં રહે છે.

જ્યારે પણ પૃથ્વી પરથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન પર પુરવઠો પહોંચાડવામાં આવે છે ત્યારે ખેલાડીઓને ફળો પણ મોકલવામાં આવે છે. પૃથ્વી કરતાં અવકાશમાં સામગ્રીઓ વધુ ઝડપથી બગડી જાય છે. એટલા માટે જ ખેલાડીઓ તરત જ ફળોનું સેવન કરી લે છે.

સંપૂર્ણપણે અલગ વાતાવરણમાં કામ કરવું એ અવકાશયાત્રીઓ માટે તણાવપૂર્ણ હોઈ શકે છે. તેથી ફળો મોકલવાં, સમૂહમાં ભોજન કરવું અને વિશેષ દિવસોની ઉજવણી જેવી પ્રવૃત્તિઓ અવકાશયાત્રીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્યને જાળવવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પાસાં ગણવામાં આવે છે.

આ સિવાય સ્પેસ સ્ટેશન પર તેઓ શું કરે છે?

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશનની સ્થાપના શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં વિશેષ પ્રકારનું સંશોધન કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય હેતુ ક્યારેય પૃથ્વી પરથી થઈ રહેલાં સંશોધનો જેવો ન હતો.

કોઈ વ્યક્તિને જ્યારે ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન પર મોકલવામાં આવે છે તે પહેલાં તેમને પૃથ્વી પરના મૉડેલ સ્પેસ સ્ટેશન પર ત્યાં કરવાનાં કાર્યો, પ્રયોગો અને સાધનોના સંચાલનની તાલીમ આપવામાં આવે છે.

ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનમાં કુલ પાંચ સંશોધન માટેની પ્રયોગશાળાઓ છે. જેમાં રશિયાની બે, અમેરિકા, યુરોપ અને જાપાનની એક-એક પ્રયોગશાળાઓ છે.

ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન પર વિવિધ સંશોધનો હાથ ધરવામાં આવે છે. જેમાં અવકાશમાંથી પૃથ્વીના ફૉટોગ્રાફ્સ લેવા અને ડેટા એકત્રિત કરવો, એકકોષીય જીવો, કીડીઓ, માછલીઓ અને જંતુઓને શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં રાખવા વગેરે વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે.

સ્પેસ સ્ટેશન એ મંગળ પર માનવ મોકલવા સહિતના વિવિધ દેશોના ભાવિ અવકાશ સંશોધન માટે એક પરીક્ષણ સ્થળ તરીકે પણ કામ કરે છે.

સ્પેસ સ્ટેશનની બહાર નીકળે ત્યારે શું થાય છે?

આમ તો ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન પરના અવકાશયાત્રીઓ મોટે ભાગે સ્પેસ સ્ટેશનની અંદર જ કામ કરે છે, પરંતુ તેઓ અનિવાર્ય સંજોગોમાં કેટલાક સમારકામ પ્રકારનાં કામ કરવા માટે બહાર પણ જાય છે.

ક્યારેક તેમને આ પ્રકારનો અવિસ્મરણીય અનુભવ મળે છે. આવાં જોખમી કાર્યોનું આયોજન લગભગ એક મહિના અગાઉથી જ કરી લેવામાં આવે છે.

જો કોઈ અવકાશયાત્રી ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનની બહાર કોઈ કામ કરવા માટે જઈ રહ્યો હોય, તો તેણે બહાર જતાં પહેલાં એક ખાસ સ્પેસ સૂટ પહેરવો પડે છે. આ ઉપરાંત લગભગ સો પાનાં લાંબી સિક્યૉરિટી ગાઇડલાઇનને ફૉલો કરવામાં ચાર કલાક લાગે છે.

આ સિવાય સુરક્ષાના કારણસર બે અવકાશયાત્રી સાથે મળીને જ આવી કામગીરી કરે છે. જ્યારે અવકાશયાત્રીઓ આવા મિશન પર જાય છે ત્યારે તેઓ સ્પેસ સ્ટેશનની બહાર વધુમાં વધુ આઠ કલાક વિતાવે છે.

આ માટે અવકાશમાં જતાં પહેલાં તેઓ પૃથ્વી પરની સૌથી મોટી પાણીની ટાંકીમાં સ્થિત એક મૉડલ સ્પેસ સ્ટેશનમાં તાલીમ લે છે.

સમય પસાર કરવા માટે તેઓ શું કરે છે?

દરરોજ તેમને સોંપાયેલાં કાર્યો પૂર્ણ કર્યાં પછી અવકાશયાત્રીઓને તેમની ઇચ્છા મુજબ તેમનો બાકીનો સમય પસાર કરવાની છૂટ આપવામાં આવે છે.

ખેલાડીઓ તેમના પરિવારજનોને ફૉન કરી શકે છે, ઈ-મેઈલ મોકલી શકે છે અને ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન પરથી ફિલ્મો પણ જોઈ શકે છે.

અવકાશયાત્રીઓ માટે એક કૉમન મનોરંજન એ આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશનના કહેવાતા કથિત ટ્રાન્ક્વિલિટી વિસ્તારના કાચ દ્વારા અવકાશમાંથી પૃથ્વીને જોવું એ છે.

આ ઉપરાંત તેઓ પૃથ્વીના અદભુત આકાર અને તેના વિશિષ્ટ શહેરો અને જંગલોની તસવીરો લે છે.

અવકાશયાત્રી ક્રિસ હાર્ટફિલ્ડ આજે પણ ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન પર ગિટાર વગાડવા અને મ્યુઝિક વીડિયો બનાવવા માટે પ્રખ્યાત છે.

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયા પર અહીં ફૉલો કરી શકો છો

Facebook પર સમાચાર વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.

Instagram પર બીબીસી ગુજરાતીને અહીં ફૉલો કરો.

YouTube પર બીબીસી ગુજરાતીના વીડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

Twitter પર બીબીસી ગુજરાતીને ફૉલો કરવા અહીં ક્લિક કરો.