Vì sao ông Tô Lâm và đội ngũ nhạy cảm về 'phe phái' trong Đảng? - bài 2
Khi ông Nông Đức Mạnh tái đắc cử tổng bí thư tại Đại hội 10 năm 2006, ông Nguyễn Tấn Dũng trở thành thủ tướng và Chính phủ đã trở thành một trung tâm quyền lực ngày càng nổi bật.
Quyền lực khi đó dường như được phân chia làm đôi: cánh Đảng và cánh Chính phủ, điều mà giới quan sát có người ví von rằng đó là cuộc cạnh tranh "cung Vua" và "phủ Chúa".
Nhưng 10 năm sau, thế cờ đã bị lật ngược tại Đại hội 12 khi Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, 66 tuổi phải về hưu còn Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp tục vị trí quyền lực của mình dù đã 71 tuổi.
Đúng một thập niên sau Đại hội 12, tâm điểm chú ý đang dịch chuyển tới sự cạnh tranh giữa lực lượng công an và quân đội, trong bối cảnh cấu trúc quyền lực tổng bí thư là một đại tướng Công an, và chủ tịch nước là một đại tướng quân đội.
Trong khi ông Tô Lâm được đánh giá sẽ tiếp tục giữ vững chức vụ của mình, ngày càng có nhiều đánh giá cho rằng Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang có cơ hội tái cử Bộ Chính trị khóa 14, thậm chí có thể vào nhóm lãnh đạo chủ chốt.
"Có một điều không cần phải bàn cãi là quân đội chắc chắn sẽ gia tăng quyền lực", Giáo sư Carl Thayer, từ Đại học New South Wales, Úc, người theo dõi xuyên suốt các kì đại hội Đảng nói với BBC News Tiếng Việt vào cuối tháng 12/2025.
Cạnh tranh
Theo chuyên gia này, dù sau cuộc tinh gọn, 63 tỉnh thành giảm xuống còn 34, nhưng ranh giới giữa các quân khu vẫn giữ nguyên.
"Ở Việt Nam, thực sự không có tổ chức nào khác có thể quản lý nguồn lực của ba hoặc bốn tỉnh trong các quân khu, điều này giúp quân đội có đại diện trong tất cả các ban chấp hành đảng cấp tỉnh, mang lại cho họ một điểm tựa rất mạnh", chuyên gia này nhấn mạnh.
Trong hệ thống chính trị Việt Nam, quân đội không đứng ngoài mà là một lực lượng quan trọng trong Ban Chấp hành Trung ương lẫn địa phương.
Lực lượng quân đội trong nhiệm kỳ 13 đang nắm giữ một chức vụ quan trọng trong hệ thống: ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, cơ quan quản lý hệ thống báo chí tuyên truyền.
Trong khi đó, với sự thăng tiến thần tốc của các ông Lương Tam Quang và Nguyễn Duy Ngọc dưới thời ông Tô Lâm, lần đầu tiên Bộ Chính trị Việt Nam ghi nhận có tới ba ủy viên cùng xuất thân là tướng lĩnh công an và cùng có quê quán tại Hưng Yên trong một nhiệm kỳ.
Nhà quan sát Việt Nam lâu năm này đánh giá rằng có một nhóm quân đội không thuộc "Hưng Yên" đã phản ứng trước sự khẳng định quyền lực mạnh mẽ của Tô Lâm.
Tổng Bí thư Tô Lâm, vì muốn củng cố quyền lực chính trị, cũng đã tìm cách tiếp cận những nhân vật quyền lực, đặc biệt từ miền Nam, thông qua việc trao Huân chương Sao Vàng cho cựu Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh và cựu Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, và đi khắp đất nước, gặp gỡ các cựu lãnh đạo đã nghỉ hưu.
Nguồn hình ảnh, Bộ Công an/BBC
Ông Tô Lâm và di sản Nguyễn Phú Trọng
Đại hội 12 đã chính thức kết thúc sự nghiệp chính trị của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng và đánh dấu cho màn thắng lợi chính trị của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, đồng thời tái xác lập lại quyền lực của Đảng vốn bị xói mòn trong giai đoạn buộc phải mở cửa vì kinh tế.
Tổng Bí thư vốn là bí thư Quân ủy Trung ương, nhưng vào tháng 9/2016, ông Nguyễn Phú Trọng, đã lần đầu tiên tham gia vào Đảng ủy Công an Trung ương, cơ quan đóng vai trò quan trọng trong các vụ án tham nhũng lớn.
Hàng loạt các vụ án liên quan đến các nhân vật được cho là thân cận với ông Nguyễn Tấn Dũng đã được khởi tố.
Một trong những hệ quả trong quá trình tái khẳng định quyền lực của Đảng là làm suy yếu vai trò của chính phủ, dẫn đến sự kìm hãm đà phát triển kinh tế, theo đánh giá của một số chuyên gia.
"Ông Nguyễn Phú Trọng gần như một mình đã phá vỡ cả phe miền Nam lẫn cánh chính phủ. Và khi Tô Lâm lên, những người mà ông ấy phải kiềm chế hoặc vượt qua chính là những người ủng hộ ông Trọng – người qua đời đột ngột.
"Nếu ông Trọng dự định nghỉ hưu, thì họ đã chọn một người khác mà họ có thể đồng thuận từ trước. Nhưng điều đó đã không xảy ra. Vì vậy, họ không còn một người lãnh đạo, và ông Tô Lâm đã tận dụng điều đó", giáo sư Thayer đánh giá.
Nhiều chuyên gia khác, trong các bài phỏng vấn trước đây với BBC, đánh giá rằng ông Tô Lâm đã được hưởng lợi từ di sản quyền lực mạnh mẽ mà ông Nguyễn Phú Trọng để lại.
Theo đó, ông Tô Lâm không còn phải đối mặt nhiều với các thách thức tiềm ẩn, trong đó có các đối thủ chính trị, các phe nhóm hay những lực lượng có quan điểm chính sách khác biệt.
Cuộc cách mạng tinh gọn đã được tiến hành với một tốc độ chóng mặt để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình rõ ràng đặt ưu tiên phát triển kinh tế và giải quyết những tồn tại về điểm nghẽn thể chế.
Điều đó cũng cho thấy sự khác nhau trong cách tiếp cận của hai nhà lãnh đạo. Trong khi ông Nguyễn Phú Trọng đề cao sự trong sạch của Đảng bằng chiến dịch đốt lò, ông Tô Lâm bảo vệ tính chính danh của Đảng bằng phát triển kinh tế.
Hãng tin Reuters mới đây dẫn các nguồn tin từ Việt Nam nói rằng ông Tô Lâm đang muốn hợp nhất ghế tổng bí thư và chủ tịch nước, đổi lại, quân đội có quyền tự chủ hơn trong việc thăng quân hàm cho các sĩ quan cấp cao.
Một quan chức nói với Reuters rằng các lãnh đạo quân đội đang đàm phán về các "cơ chế bảo vệ" nhằm hạn chế quyền hạn của ông Tô Lâm.
Vì sao ông Tô Lâm và đội ngũ cố vấn nhạy cảm về phe phái trong Đảng?
Giáo sư Carl Thayer, người là khách mời của Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ 7 tại Hà Nội vào tháng 10/2025 dẫn chứng rằng đã có một số học giả nước ngoài bị loại khỏi danh sách phát biểu vào phút chót do ban tổ chức lo ngại về "an ninh chính trị".
Trong số đó, có người nói với BBC rằng nguyên nhân khiến vị này không được phát biểu tại phiên khai mạc của diễn đàn học thuật với chủ đề Việt Nam: phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới vào phút chót "vì đã trình bày một bài tham luận về các phe phái, nhóm lợi ích trong Đảng tại một hội thảo khác".
"Tôi được thông báo rằng bài gần đây của tôi về những diễn biến ở Việt Nam có đề cập đến các phe phái chính trị và điều này đã khiến những người bảo vệ an ninh của ông Tô Lâm tức giận", học giả này nói với BBC vào tháng 10/2025.
Theo giáo sư Thayer, những người trong ê kíp của ông Tô Lâm, mà ông cho là đã can thiệp vào Hội thảo quốc tế Việt Nam học, coi việc cho rằng có các phe phái là tiêu cực.
Theo ông, Đảng quy định không được tổ chức vận động tranh cử, cũng không tự mình đứng ra tranh cử.
Chính vì thế, chuyên gia này cho rằng một khi chuyện này được đề cập, họ sẽ "Ồ không, không phải chúng tôi. Chúng tôi không dính dáng đến những chuyện này".
"Cho nên tôi nghĩ sự nhạy cảm của họ là ở chỗ, đúng là ông Tô Lâm đang làm nhiều điều rất đáng chú ý, nhưng cũng đã có phản ứng ngược, và cũng có sự kháng cự, từ những người mà ông ấy không bao giờ có thể thuyết phục được. Đó là những người đang mất mát quyền lợi do việc tái cơ cấu tỉnh và nhiều vấn đề khác", giáo sư Thayer nhận định.
"Vì vậy, sự nhạy cảm của họ là bất kỳ sự đưa tin nào như vậy đều làm giảm giá trị, họ muốn mọi thứ phải vận hành trơn tru, thể hiện sự đoàn kết, đại đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết", ông nhấn mạnh.
Ông Nguyễn Phú Trọng qua đời vào tháng 7/2024 khi chưa công bố hay chuẩn bị người kế nhiệm.
Trong khi đó hàng loạt các quan chức cao cấp trong giới lãnh đạo chủ chốt như hai chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc và Võ Văn Thưởng, cùng Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ đã phải rời chính trường.
Điều đó gây ra một sự xáo trộn trong ban lãnh đạo, và các lực lượng như quân đội và công an, vừa ở thế giằng co, vừa ở thế cân bằng nhằm bảo đảm sự ổn định chính trị.
Đại hội 14 vì thế không chỉ là thời điểm sắp xếp nhân sự hay định hình ưu tiên chính sách, mà còn là phép thử cho khả năng duy trì ổn định trong một môi trường quyền lực ngày càng phức tạp - nơi điều không được nói ra đôi khi quan trọng không kém những tuyên bố chính thức.
