Mỹ Latinh: Ông Trump có thể giúp Mỹ 'chen chân' vào thế trận của Trung Quốc?

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tiếp đón các nhà lãnh đạo Mỹ Latinh và Caribe vào hôm 7/3 tại khu nghỉ dưỡng chơi golf của ông cho "Hội nghị Thượng đỉnh Lá chắn châu Mỹ" – một sự kiện nhằm tập hợp các đồng minh xung quanh lợi ích an ninh quốc gia của Mỹ và đối trọng với ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc trong khu vực.

Trong khi Mỹ dành phần lớn thập kỷ qua tập trung vào những nơi khác, Trung Quốc hiện là đối tác cho vay và thương mại hàng đầu của khu vực, tài trợ cho các dự án lớn như siêu cảng Chancay trị giá 3,5 tỷ đô la ở Peru và hệ thống tàu điện ngầm Bogotá ở Colombia cũng như nhiều dự án khác.

Giờ đây, chính phủ Mỹ muốn giành lại vị thế đã mất. Nhưng các chuyên gia cảnh báo rằng việc thiết lập các mối quan hệ có ý nghĩa sẽ cần nhiều hơn là những hành động phô trương quân sự, thuế quan và gây sức ép.

Người dẫn đầu nỗ lực ngoại giao là bà Kristi Noem – người bị Trump cách chức Bộ trưởng An ninh Nội địa trong tuần này – người đã được chọn làm đặc phái viên cho hội nghị thượng đỉnh.

"Trong vai trò mới này, tôi sẽ có thể xây dựng dựa trên các mối quan hệ đối tác và chuyên môn về an ninh quốc gia," bà Noem đăng trên X sau khi bị sa thải.

Bà cùng tham dự với các nhà lãnh đạo bảo thủ từ tám quốc gia — Argentina, Paraguay, El Salvador, Chile, Panama, Honduras, Guyana và Ecuador — những nước có chung hệ tư tưởng với chính quyền Trump.

Colombia, Mexico và Brazil vắng mặt.

Evan Ellis, giáo sư nghiên cứu về Mỹ Latinh tại Viện Nghiên cứu Chiến lược thuộc Trường Cao đẳng Chiến tranh Lục quân Hoa Kỳ, nhận định hội nghị thượng đỉnh tập trung vào buôn bán ma túy, di cư, chống khủng bố và kiềm chế ảnh hưởng của Bắc Kinh ở khu vực bán cầu.

"Tôi cho rằng sự kiện này phần nào như một CPAC của Mỹ Latinh," ông Ellis nói thêm, đề cập đến Hội nghị Hành động Chính trị Bảo thủ thường niên, thu hút các chính trị gia cánh hữu từ khắp nước Mỹ.

Chính quyền Trump cho hay hội nghị thượng đỉnh hôm 7/3 nhằm mục đích "thu hút và mở rộng" các đồng minh của Hoa Kỳ ở Tây bán cầu và hạn chế sự can thiệp của Trung Quốc trên khắp châu Mỹ, bao gồm cả việc ngăn chặn các đối thủ thiết lập chỗ đứng quân sự hoặc chiến lược trong khu vực.

Cuộc họp diễn ra sau khi Tổng thống Trump gần đây tập trung vào vùng Caribe, và những tuyên bố trước đó của ông về việc Mỹ nên "lấy lại" kênh đào Panama từ Trung Quốc.

Áp lực của ông trong khu vực đã dẫn đến những thay đổi lớn - từ việc lật đổ Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro đến quyết định của Tòa án Tối cao Panama hồi đầu năm nay về việc hủy bỏ các hợp đồng của một công ty Hong Kong tại kênh đào Panama.

Tuy nhiên, chính phủ Mỹ đang đối mặt với những thách thức đáng kể, theo Enrique Dussel Peters, giáo sư kinh tế và điều phối viên của Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc-Mexico tại Đại học Tự trị Quốc gia Mexico (UNAM).

"Thời kỳ hợp tác phát triển, thương mại tự do, chủ nghĩa đa phương, và thậm chí cả sự tương hỗ cơ bản đã qua rồi," ông Dussel bình luận.

Ông nói với BBC rằng sự hiện diện của Trung Quốc ở Mỹ Latinh và Caribe đã tăng lên "đáng kể", trong khi phản ứng của Mỹ vẫn "chậm trễ và mang tính đối phó".

Ông Dussel cho rằng các chính sách như "Nước Mỹ trên hết", cắt giảm viện trợ nước ngoài và thuế quan đã phản tác dụng, đẩy các chính phủ trong khu vực xích lại gần hơn với một Trung Quốc đã dành hàng thập kỷ để xây dựng tầm nhìn chiến lược dài hạn cho Mỹ Latinh.

Các số liệu chứng minh điều đó: từ năm 2014 đến năm 2023, Trung Quốc đã rót khoảng 153 tỷ đô la viện trợ tài chính vào khu vực - gần gấp ba lần so với 50,7 tỷ đô la mà Mỹ đóng góp trong cùng kỳ, theo số liệu từ phòng nghiên cứu AidData.

Đến năm 2024, Bắc Kinh đã chính thức hóa các hiệp định thương mại tự do với Chile, Costa Rica, Ecuador, Nicaragua và Peru, và các quan hệ đối tác thương mại này đã mang lại lợi nhuận đáng kể. Năm 2000, thị trường Trung Quốc chỉ chiếm chưa đến 2% kim ngạch xuất khẩu của khu vực Mỹ Latinh.

Hội đồng Ngoại giao báo cáo rằng đến năm 2021, kim ngạch thương mại đã vượt quá 450 tỷ USD. Một số nhà kinh tế dự đoán con số này sẽ vượt mốc 700 tỷ USD vào năm 2035.

Trung Quốc cũng đã đầu tư mạnh vào phát triển cơ sở hạ tầng của khu vực Mỹ Latinh, với 20 quốc gia trong khu vực tham gia Sáng kiến ​​Vành đai và Con đường, một dự án đầu tư và cơ sở hạ tầng toàn cầu khổng lồ do Chủ tịch Tập Cận Bình khởi xướng năm 2013.

Ban đầu được thiết kế để kết nối Đông Á và châu Âu, dự án này sau đó đã mở rộng sang châu Phi, châu Đại Dương và Mỹ Latinh, làm tăng tầm ảnh hưởng kinh tế và chính trị của Trung Quốc trên toàn thế giới.

Kể từ năm 2005, Ngân hàng Phát triển Trung Quốc và Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc đã cho các nước ở Mỹ Latinh và Caribe vay hơn 120 tỷ USD.

Các ngân hàng nhà nước này đã trở thành những nhà cho vay hàng đầu đứng sau gần 138 dự án cơ sở hạ tầng, trong đó có lưới truyền tải điện Belo Monte ở Brazil, các đập thủy điện Kirchner-Cepernic ở Argentina và trạm vũ trụ Espacio Lejano ở Neuquén, Argentina.

Những dự án này không phải là hoạt động từ thiện – Trung Quốc có những động cơ kinh tế riêng.

Bắc Kinh đang đổ một lượng đầu tư đáng kể vào cái gọi là "tam giác lithium" - vành đai giàu khoáng sản trải dài khắp Argentina, Bolivia và Chile, nơi nắm giữ 56% trữ lượng lithium của thế giới. Vào tháng 5/2025, Chủ tịch Tập Cận Bình đã công bố một khoản tín dụng trị giá 9 tỷ nhân dân tệ cho khu vực này.

Và trong khi các khoản vay của Bắc Kinh thường được cho là ít ràng buộc hơn so với các khoản vay từ Mỹ, các nhà phê bình trong khu vực đã cảnh báo rằng các quốc gia dễ bị tổn thương về kinh tế, chẳng hạn như Venezuela, có nguy cơ rơi vào "bẫy nợ" có thể nhanh chóng dẫn đến vỡ nợ.

Quốc gia này nợ Trung Quốc 60 tỷ đô la và đã phải trả nợ bằng dầu mỏ giảm giá cho đến khi ông Maduro bị bắt giữ.

Những bên chỉ trích cũng chỉ ra các tiêu chuẩn về môi trường và lao động thấp hơn trong số các công ty Trung Quốc hoạt động trong khu vực. Nhiều người đã lên tiếng cảnh báo về những tác động đến an ninh quốc gia của việc Trung Quốc mở rộng kiểm soát đối với cơ sở hạ tầng quan trọng, bao gồm cả cảng và lưới điện.

Đáp lại, Trung Quốc đã cố gắng chuyển hướng sang các dự án nhỏ hơn, tập trung vào phạm vi địa phương, thúc đẩy xuất khẩu công nghệ và xây dựng cơ sở hạ tầng thế hệ tiếp theo: mạng 5G, truyền tải điện, đường sắt cao tốc, xe điện, trung tâm dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

"Những dự án lớn, hào nhoáng kiểu này, vẫn được bàn luận đây đó - giờ không còn là câu chuyện nữa", bà Margaret Myers, giám đốc điều hành của Viện Nghiên cứu Mỹ, Trung Quốc và Tương lai của các vấn đề toàn cầu (ACF) tại Đại học Johns Hopkins, bình luận.

Bà Myers nói thêm rằng những khoản đầu tư mới này cho phép Trung Quốc "hoạt động một cách kín đáo vào những thời điểm mà sự can thiệp của nước này đang bị chỉ trích nghiêm trọng hơn".

Đối với Giáo sư Evan Ellis, việc kháng lại những bước tiến này "đòi hỏi các công ty Mỹ phải sẵn lòng đầu tư vào khu vực trên quy mô lớn để tạo ra một lựa chọn thay thế cho Trung Quốc".

Mỹ cần cung cấp các "sản phẩm và công nghệ có khả năng cạnh tranh cả về chi phí lẫn tính năng".

Nhiều chính phủ tại Mỹ Latinh đang nỗ lực duy trì một thế cân bằng, nhằm tránh việc quá phụ thuộc vào bất kỳ một đối tác đơn lẻ nào.

Facundo Robles, giáo sư tại Đại học Quốc phòng Argentina, đưa Brazil làm ví dụ, cho hay nước này duy trì mối quan hệ thương mại sâu sắc với Trung Quốc trong khi vẫn giữ vững hợp tác chiến lược với Mỹ và châu Âu.

"Bỏ qua những lời lẽ đanh thép, Argentina – nhờ vào cơ chế liên bang của mình – cũng đang nỗ lực thực hiện một chiến lược cân bằng tương tự," ông nói.

Trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng khu vực này, Tổng thống Donald Trump dự kiến ​​sẽ đến Trung Quốc để gặp Chủ tịch Tập Cận Bình vào ngày 31/3.

Giáo sư Robles đánh giá kết quả tốt nhất cho khu vực sẽ là đa dạng hóa các đối tác kinh tế và thu hút đầu tư rộng rãi hơn - trong khi kết quả tồi tệ nhất sẽ là một cuộc cạnh tranh quyền lực lớn độc hại mà cuối cùng sẽ thu hẹp các lựa chọn dành cho các quốc gia nhỏ hơn.