Đại tướng Lương Cường: Nhân tố cân bằng lực lượng trong Bộ Ngũ

Trước thềm Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14 của Đảng Cộng sản Việt Nam, câu hỏi về việc Chủ tịch nước Lương Cường sẽ "đi tiếp" hay "về hưu" thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận và giới quan sát chính trị.

Tiền đồ của ông không chỉ gắn với yếu tố tuổi tác hay quy định nhân sự, mà còn phản ánh những tính toán chiến lược về ổn định, kế thừa và cân bằng quyền lực trong giai đoạn chuyển tiếp quan trọng.

"Chủ tịch nước Lương Cường mới chỉ nhậm chức được khoảng 14 tháng, và tôi khá bất ngờ khi ông ấy sẵn sàng lùi lại, không làm những việc truyền thống mà một vị chủ tịch nước thường làm", một chuyên gia về chính trị Việt Nam nói với BBC News Tiếng Việt trong điều kiện ẩn danh.

Bước ra ánh sáng

Gần hai năm trước, Đại tướng Lương Cường ít được biết đến bên ngoài hệ thống quân đội và Đảng Cộng sản Việt Nam.

Thế nhưng, vào ngày 16/5/2024, sau khi Trung ương Đảng buộc Thường trực Ban Bí thư Trương Thị Mai thôi chức do vi phạm, ông Cường được phân công ngồi vào chiếc ghế của bà Mai.

Từ đây, một nhân vật được coi là gần gũi với Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng bước ra sân khấu, nắm giữ một trong những vị trí quyền lực nhất của hệ thống chính trị Việt Nam.

Sau khi những người được coi là gần gũi về lập trường với Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng như ông Võ Văn Thưởng, bà Trương Thị Mai bị trừng phạt, việc một sĩ quan chính trị như ông Lương Cường được bổ nhiệm vào ghế thường trực Ban Bí thư vào thời điểm đó được coi là phù hợp với tâm nguyện của vị tổng bí thư cao tuổi đang lâm trọng bệnh.

Ông Lương Cường là một sĩ quan phụ trách chính trị lâu năm, có nền tảng chuyên ngành xây dựng Đảng và chính quyền nhà nước.

Ông bắt đầu cuộc đời binh nghiệp từ năm 1975. Trong sự nghiệp quân ngũ, ông chủ yếu làm sĩ quan phụ trách chính trị, từ chính ủy Quân đoàn 2 đến chính ủy Quân khu 3.

Năm 2005, Đảng Cộng sản Việt Nam tăng cường sự lãnh đạo về chính trị trong quân đội bằng Nghị quyết 51, quy định vai trò của chính ủy, chính trị viên, vị thế của những sĩ quan chính trị như ông Cường càng được củng cố. Quân đội thực hiện cơ chế hai thủ trưởng, một phụ trách quân sự, một phụ trách chính trị, ở cấp đơn vị là chính trị viên, chính ủy, ở cấp toàn quân là chủ nhiệm Tổng cục Chính trị.

Từ vị trí một sĩ quan chính trị cấp quân khu, ông Lương Cường đã dần thăng tiến lên vị trí phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị vào năm 2011, rồi chủ nhiệm vào năm 2016.

Ông giữ chức chủ nhiệm Tổng cục Chính trị cho tới tháng 5/2016 thì cơ hội bước ra sân khấu trung tâm xuất hiện.

Khi Thường trực Ban Bí thư Trương Thị Mai mất chức, Đại tướng Lương Cường được phân công thay thế.

Thường trực Ban Bí thư được coi là nhân vật quyền lực xếp vị trí thứ 5, sau Tứ Trụ, gồm các chức danh tổng bí thư, chủ tịch nước, thủ tướng Chính phủ và chủ tịch Quốc hội.

Đây là một vị trí quan trọng, bước đệm để có thể được thăng tiến vào các chức vụ cao hơn trong nhóm lãnh đạo chủ chốt.

Bước ngoặt thay đổi chính trường Việt Nam diễn ra khi ngày 19/7/2024, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng qua đời.

Đến đầu tháng 3/2024, Đại tướng công an Tô Lâm, lúc bấy giờ giữ chức chủ tịch nước khoảng 3 tháng, đã tiếp quản ghế tổng bí thư từ ông Trọng.

Trong khi chuyến thăm Trung Quốc của ông Tô Lâm vào tháng 8/2024 thu hút sự chú ý của truyền thông, chuyến công du của Thường trực Ban Bí thư Lương Cường đến Bắc Kinh từ ngày 9-12/10/2024 diễn ra khá lặng lẽ.

Báo chí Việt Nam dường như khá im ắng trong chuyến thăm này.

Đêm 11/10, tức hai ngày sau đoàn Việt Nam đến Trung Quốc, một số báo Việt Nam mới bắt đầu đưa tin về cuôc gặp giữa ông Lương Cường với Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và hội đàm với Bí thư Ban Bí thư, Chánh Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc Thái Kỳ.

Việc ông Lương Cường có cuộc hội kiến với ông Tập Cận Bình cho thấy có một sự trọng thị từ phía Trung Quốc.

Chỉ 10 ngày sau khi trở về từ Trung Quốc, vào ngày 21/10, ông Lương Cường được Quốc hội bầu làm chủ tịch nước, chính thức giữ một vị trí trong nhóm Tứ Trụ.

Ông Cường cũng là người thứ tư trong nhiệm kỳ này ngồi vào chiếc ghế này, sau các ông Nguyễn Xuân Phúc, Võ Văn Thưởng và Tô Lâm.

Trường hợp đặc biệt

Trong phát biểu nhậm chức, Chủ tịch nước Lương Cường nói rằng lúc ông "xung phong đi bộ đội" vào tháng 2/1975 thì chỉ có mục tiêu duy nhất là "thống nhất đất nước và chỉ mong đến ngày chiến thắng, còn sống trở về là sung sướng hạnh phúc, tuyệt nhiên không nghĩ, không mơ làm đến cấp này, chức kia".

Việc ông Lương Cường làm chủ tịch nước có thể thấy là ông được Trung ương Đảng xét "trường hợp đặc biệt".

Xét theo Quy định 214-QĐ/TW của Bộ Chính trị về khung tiêu chuẩn các chức danh, để làm chủ tịch nước, cá nhân cần tham gia Bộ Chính trị trọn một nhiệm kỳ trở lên và "đã kinh qua và hoàn thành tốt nhiệm vụ ở chức vụ bí thư tỉnh ủy, thành ủy hoặc trưởng ban, bộ, ngành Trung ương".

Bộ Chính trị khóa 13 là nhiệm kỳ đầu tiên ông Cường tham gia nên ông chưa đạt yêu cầu "trọn một nhiệm kỳ Bộ Chính trị trở lên".

Tuy nhiên, Quy định 214 cũng nêu "trường hợp đặc biệt" cho Tứ Trụ, nên dù ông chưa hội đủ một số tiêu chuẩn thì Ban Chấp hành Trung ương có thể quyết định trường hợp ngoại lệ.

'Không nổi bật'

Chủ tịch nước là nguyên thủ quốc gia, được xếp số 2 trong nhóm Tứ Trụ, dù vẫn được coi là vị trí mang tính chất lễ nghi, nhưng cũng là thống lĩnh lực lượng vũ trang.

Ông Lương Cường giữ chức chủ tịch nước dường như khá trầm lắng bên cạnh một Tổng Bí thư Tô Lâm quá nổi bật với hàng loạt chương trình hành động rầm rộ chưa từng thấy.

Một số hoạt động mang tính lễ nghi nhà nước, như trao Huân chương Sao vàng cho cựu Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh và cựu Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, cũng do ông Tô Lâm thực hiện.

Về đối ngoại, Chủ tịch nước Lương Cường có một số chuyến công du nước ngoài. Gây chú ý nhất là chuyến thăm chính thức Chile từ ngày 9 đến 12/11/2024, nhưng không phải bởi các hoạt động ngoại giao mà bởi một vụ bê bối.

Một sĩ quan phụ trách an ninh đã bị cáo buộc quấy rối tình dục tại khách sạn nơi đoàn công tác của Chủ tịch nước Lương Cường ở. Người này đã bị bắt, bị giam giữ qua đêm và hôm sau xuất hiện trước tòa án với đôi tay bị còng.

Sau đó, tòa án đã buộc viên sĩ quan thuộc Bộ Công an Việt Nam này phải rời Chile ngay lập tức và cấm trở lại nước này trong vòng hai năm.

Chính quyền Việt Nam không có lời giải thích nào về vụ việc và báo chí do nhà nước quản lý cũng không đưa tin.

Tháng 9/2025, khi kỳ họp của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 80 tại New York, Mỹ, ông đề nghị Mỹ gỡ bỏ các biện pháp cấm vận đối với Cuba và đưa Cuba ra khỏi danh sách tài trợ khủng bố.

Dịp này, Chủ tịch nước Lương Cường cũng đã trao cho Cơ quan Kiểm kê tù binh và người mất tích thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ một số hiện vật của quân nhân Mỹ tham gia Chiến tranh Việt Nam.

"Ông ấy không đi công du nhiều, không tham gia nhiều chuyến thăm cấp nhà nước. Và thực sự ông ấy không phải là một nhân vật nổi bật, nhất là nếu so với những người trước đây ở vị trí đó như Nguyễn Minh Triết hay Nguyễn Xuân Phúc, những người công khai và xuất hiện trước công chúng nhiều hơn rất nhiều", chuyên gia ẩn danh nói với BBC News Tiếng Việt vào hôm 12/1.

"Nhưng mặt khác, ông ấy gần như chưa có đủ thời gian để làm được điều gì cả, vì ông ấy mới chỉ có khoảng một phần năm nhiệm kỳ bình thường của một chủ tịch nước", vị này đánh giá.

Triển vọng khóa 14

Khi Đại hội 14 khai mạc, ông Lương Cường tham dự với tư cách là một thành viên của Bộ Ngũ, nhóm lãnh đạo chủ chốt, có mặt trong Đoàn chủ tịch điều hành Đại hội.

Kinh nghiệm dày dặn và quá trình công tác mang đến cho ông một hồ sơ đầy đủ tiêu chuẩn để có thể tái cử vào ban lãnh đạo mới, ngoại trừ một vấn đề: độ tuổi.

Đảng quy định độ tuổi tái cử ủy viên Bộ Chính trị là không quá 65 và ông Lương Cường hiện đã 67 tuổi.

Tuy nhiên, Đảng Cộng sản Việt Nam có cơ chế "trường hợp đặc biệt" cho phép các nhân vật chủ chốt được tái cử dù quá tuổi.

Đại tướng Lương Cường có quá trình thăng tiến khá giống ông Lê Khả Phiêu, người giữ chức tổng bí thư từ tháng 12/1997 cho đến tháng 4/2001.

Cả hai ông cùng từng làm chủ nhiệm Tổng cục Chính trị của quân đội; ông Phiêu cũng từng làm thường trực Bộ Chính trị còn ông Cường từng làm thường trực Ban Bí thư, hai vị trí tương đương nhau.

Tuy nhiên, trước Đại hội 14, giới quan sát đánh giá ông Lương Cường không thực sự là một gương mặt sáng giá.

Chuyên gia giấu tên nhấn mạnh rằng vì đã quá tuổi, ông Cường cần có được một vị trí "trường hợp đặc biệt" để tiếp tục là ủy viên Bộ Chính trị trong khóa 14.

"Nếu muốn đi tiếp, ông ấy phải vượt qua hai rào cản, một là phải được miễn trừ, hai là phải được bầu, và tôi tưởng tượng rằng nếu ai đó muốn ngăn ông ấy đi tiếp, hai rào cản sẽ khiến việc ngăn chặn trở nên dễ dàng hơn", người này nêu quan điểm.

Cơ hội đi tiếp của ông sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là bài toán cán cân quyền lực giữa quân đội và công an trong nhóm lãnh đạo cao nhất của Đảng.