Ông Tô Lâm muốn 'nhất thể hóa' theo mô hình mở rộng quyền lực kiểu Trung Quốc, theo Reuters

Hãng thông tấn Reuters dẫn lời các quan chức cho biết Tổng Bí thư Tô Lâm đang tìm cách kiêm nhiệm chức danh chủ tịch nước. Động thái này sẽ giúp hệ thống lãnh đạo của Việt Nam giống với mô hình của Trung Quốc, nơi Chủ tịch Tập Cận Bình đồng thời đứng đầu cả đảng và nhà nước.

Vào tuần tới, hơn 1.580 đại biểu sẽ tập trung tại Hà Nội để tham dự Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 14.

Sự kiện này được tổ chức 5 năm một lần nhằm bầu ra đội ngũ lãnh đạo chủ chốt mới của Đảng và Nhà nước, cũng như thiết lập các mục tiêu chính sách cho nhiệm kỳ sắp tới.

Các nguồn tin nói với Reuters rằng, tại Hội nghị 15 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 13 diễn ra vào tháng 12 vừa qua, ông Tô Lâm đã đưa ra đề xuất nắm giữ cả hai vị trí lãnh đạo cao nhất nhằm tìm kiếm sự chấp thuận bước đầu trước thềm Đại hội 14.

Thông tin này đến từ ba nguồn tin được các đại biểu tham dự hội nghị cung cấp và từ ba quan chức am hiểu tình hình tiết lộ.

Các nguồn tin nói gì?

Dù các nguồn tin cho biết Hội nghị 15 đã ủng hộ ông Tô Lâm tiếp tục giữ chức tổng bí thư, nhưng ba người được các đại biểu tham dự thông tin lại có những chia sẻ khác nhau về vấn đề chức danh chủ tịch nước – hiện đang do Đại tướng quân đội Lương Cường nắm giữ.

Hai nguồn tin khẳng định ông Tô Lâm đã giành được sự ủng hộ cho đề xuất này, trong khi người thứ ba cho rằng kết luận vẫn chưa rõ ràng.

Dù vậy, quyết định cuối cùng vẫn thuộc về các ủy viên Trung ương Đảng sẽ được bầu tại kỳ Đại hội 14.

Theo hai nguồn tin, nếu ông Tô Lâm thành công, phía quân đội – một phe phái đầy quyền lực trong Đảng – sẽ nhượng lại ghế chủ tịch nước để đổi lấy việc duy trì quyền tự chủ rộng rãi trong việc thăng quân hàm cho các sĩ quan cấp cao.

Một quan chức cho biết các lãnh đạo quân đội đang đàm phán về các "cơ chế bảo vệ" nhằm hạn chế quyền hạn của ông Tô Lâm.

Trong số những dấu hiệu cho thấy sự thỏa thuận sớm giữa hai bên, một số chính sách kinh tế gây tranh cãi trong năm đầu nhiệm kỳ tổng bí thư của ông Tô Lâm đã bị sửa đổi hoặc đối mặt với những rào cản bất ngờ trước thềm Đại hội 14, bao gồm các vấn đề về tăng trưởng tín dụng và đường sắt cao tốc Bắc-Nam.

Trong hơn một năm qua, vị tổng bí thư xuất thân từ ngành công an đã thực hiện nhiều cải cách, trong đó đáng chú ý là cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy từ trung ương đến địa phương, thể hiện qua việc sáp nhập các cơ quan bộ ngành, sáp nhập tỉnh thành, bỏ cơ quan hành chính cấp huyện và sáp nhập xã phường.

Những người ủng hộ việc "nhất thể hóa" cho rằng tất cả các quốc gia cộng sản khác – Trung Quốc, Triều Tiên, Cuba và Lào – đều tập trung cả hai vị trí vào một nhà lãnh đạo duy nhất.

Họ cũng lưu ý rằng động thái này sẽ thúc đẩy chương trình cải cách kinh tế của ông Tô Lâm và củng cố vị thế của ông trong các cuộc gặp gỡ với lãnh đạo nước ngoài.

Ngược lại, những người hoài nghi phương án kiêm nhiệm coi sự thay đổi này là động thái trao thêm quyền lực cho một nhà lãnh đạo vốn được xem là người sẵn sàng chấp nhận rủi ro và là người đã mở rộng đáng kể quyền hạn của công an.

Ông Carl Thayer, chuyên gia cao cấp về Việt Nam tại Học viện Quốc phòng Úc, nhận định việc nhất thể hóa sẽ là "kết quả tất yếu của quá trình tinh gọn cấu trúc chính trị Việt Nam".

Ông cũng lưu ý rằng ông Tô Lâm trên thực tế đã đảm nhiệm một số quyền hạn của chủ tịch nước thông qua các chuyến công du nước ngoài thường xuyên trong năm qua.

Ý nghĩa của 'nhất thể hóa' và tiền lệ

Trước đó, hãng tin Bloomberg đã dẫn các nguồn thạo tin ẩn danh cho biết Đảng Cộng sản Việt Nam sẽ đề cử ông Tô Lâm tiếp tục giữ chức tổng bí thư, đồng thời đề cử ông kiêm nhiệm chức chủ tịch nước.

Bài viết của Bloomberg xuất hiện trong bối cảnh Trung ương Đảng vừa kết thúc Hội nghị 15 với lời phát biểu bế mạc của ông Tô Lâm:

"Thay mặt các đồng chí được tín nhiệm giới thiệu đề cử Ban Chấp hành Trung ương và các chức danh lãnh đạo khóa tới để Đại hội 14 xem xét quyết định, chúng tôi xin cảm ơn các đồng chí Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư đã tin tưởng giao nhiệm vụ.

"Chúng tôi tiếp tục đoàn kết, thống nhất làm việc với tinh thần trách nhiệm và hiệu quả cao, đáp ứng sự tin cậy của Đảng và Nhân dân."

Việc ông Tô Lâm "thay mặt các đồng chí được tín nhiệm" để cảm ơn trong phát biểu bế mạc là một chỉ dấu cho thấy ông tiếp tục ở lại chính trường Việt Nam trong khóa tới.

Việc nhất thể hóa hai vị trí lãnh đạo cao nhất – nếu được thông qua tại Đại hội Đảng 14 – sẽ đánh dấu một bước chuyển đáng kể so với mô hình chia sẻ quyền lực truyền thống của Việt Nam.

Lịch sử chính trị gần đây đã cho thấy nhiều ví dụ kiêm nhiệm hai chức vụ này, nhưng đó đều chỉ là những phương án tạm thời, ngắn hạn và không được ấn định bằng luật pháp hoặc thông lệ.

Những ví dụ đó có thể kể đến chính ông Tô Lâm – từ tháng 8/2024 tới tháng 10/2024, ngay sau khi Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng qua đời.

Ông Trọng cũng đã từng kiêm nhiệm hai chức vụ từ tháng 10/2018 tới tháng 4/2021, sau khi Chủ tịch nước Trần Đại Quang qua đời khi đang tại nhiệm.

Trước đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh giữ cương vị lãnh đạo Đảng từ năm 1956 đến 1960 và đảm nhiệm chức chủ tịch nước trong các giai đoạn từ năm 1946 cho đến khi qua đời năm 1969.

Trên mạng xã hội, khả năng nhất thể hóa hai chức vụ cao nhất của "Bộ Ngũ" đã trở thành chủ đề bàn tán trước Đại hội 14, trong bối cảnh phương án nhân sự cấp cao của Đảng Cộng sản Việt Nam được xếp vào nhóm bí mật nhà nước, nên người dân không được biết cho đến khi Đảng quyết định công bố.

Trong một bài viết hồi tháng 12/2025, luật sư Vũ Đức Khanh từ Canada cho rằng việc phản đối nhất thể hóa chỉ có sức nặng nếu bỏ qua một thực tế quan trọng rằng "quyền lực đã và đang được tập trung, bất kể hình thức danh nghĩa."

Trong nhiều năm gần đây, các trung tâm quyền lực truyền thống tại Việt Nam đã suy yếu, vai trò điều phối tập trung ngày càng rõ và các quyết sách lớn phụ thuộc vào một trục lãnh đạo hẹp.

Trong bối cảnh đó, vẫn theo ông Khanh, không nhất thể hóa trên danh nghĩa nhưng nhất thể hóa trên thực tế "có thể còn rủi ro hơn, vì quyền lực không minh bạch, trách nhiệm không rõ ràng và khó kiểm soát hơn cả mô hình chính thức."

Bên cạnh đó, ông Khanh nêu ý kiến rằng việc nhất thế hóa sẽ giúp các đối tác ngoại giao quốc tế của Việt Nam hiểu được rõ hơn ai là người ra quyết định cuối cùng – qua đó có thể "tăng tính nhất quán chiến lược, rút ngắn chuỗi quyết sách và nâng cao vị thế đại diện quốc gia."

Quay trở lại các hoạt động của vị tổng bí thư đương nhiệm – mặc dù việc nhất thể hóa chưa diễn ra, ông Tô Lâm trong vai trò lãnh đạo Đảng đã thực hiện nhiều chức năng nhà nước, cả về mặt đối nội lẫn đối ngoại.

Ông đã có các chuyến công du quốc tế dày đặc, thăm cả những đối tác cộng sản truyền thống lẫn các đối tác tư bản mới.

Vào cuối tháng 10, ông Tô Lâm đã có chuyến công du tới Vương quốc Anh. Một trong số những nội dung trong chuyến đi này là việc nâng cấp quan hệ hai nước lên mức Đối tác Chiến lược Toàn diện.

Sau khi bổ sung thêm Vương quốc Anh, danh sách Đối tác Chiến lược Toàn diện của Việt Nam có 14 quốc gia – cao gấp đôi so với thời ông Tô Lâm chưa nhậm chức tổng bí thư.

Trong số bảy đối tác mới này, chỉ có hai trường hợp được ký kết trong các cuộc gặp giữa thủ tướng Việt Nam và thủ tướng nước ngoài tới thăm, còn lại đều được ký trong các chuyến công du của ông Tô Lâm.

Tuy nhiên, ông Vũ Đức Khanh cũng đặt câu hỏi: Nếu nhất thể hóa xảy ra thì nó sẽ tồn tại trong điều kiện nào?

Dù là phương án nào đi nữa, người dân cũng sẽ phải chờ đến Đại hội 14 để được biết ai sẽ là người dẫn dắt đất nước mình trong vòng năm năm tới.

Đại hội 14 sẽ được tổ chức trong một tuần, từ 19-25/1/2026 tại Hà Nội. Tại đây, các đại biểu sẽ bầu ra một ban chấp hành trung ương nhiệm kỳ 2026-2031.

Khoảng hơn 1.580 đại biểu tham dự đại hội, đại diện cho hơn 5,6 triệu đảng viên tại Việt Nam, sẽ bầu ra 180 ủy viên chính thức và 20 ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương.

Ngay sau khi được bầu, các ủy viên Trung ương khóa 14 sẽ tổ chức Hội nghị Trung ương lần thứ nhất để bầu ra các ủy viên Bộ Chính trị, dự kiến 17-19 người.

Một trong số các ủy viên Bộ Chính trị vừa trúng cử sẽ được giới thiệu để bầu làm tổng bí thư.