Vì sao tổng thống Iran xin lỗi?

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã khiến nhiều người quan sát bất ngờ khi ông xin lỗi các nước láng giềng về các cuộc tấn công gần đây nhằm vào họ, trong bài phát biểu được đưa ra vào sáng 7/3 giờ địa phương trên cương vị lãnh đạo lâm thời của đất nước.

Lời xin lỗi giữa các quốc gia là rất hiếm, đặc biệt là trong thời kỳ xung đột, và cách diễn đạt này lại gây chú ý.

Các nhà lãnh đạo thường bày tỏ "sự hối tiếc" hoặc chối bỏ trách nhiệm.

Thay vào đó, ông Pezeshkian trực tiếp thừa nhận rằng các nước láng giềng đã bị nhắm mục tiêu và nói khi đó rằng quân đội Iran đã được yêu cầu ngừng tấn công họ trừ khi các cuộc tấn công vào Iran xuất phát từ lãnh thổ của họ.

"Tôi thấy cần thiết phải xin lỗi các nước láng giềng đã bị tấn công," ông nói.

"Chúng tôi không có ý định xâm lược các nước láng giềng."

Chỉ riêng điều đó đã đặt ra câu hỏi đầu tiên: đây có phải là một lời xin lỗi chân thành hay không, và tại sao lại vào lúc này?

Một khả năng là chính quyền lâm thời đang cố gắng kiềm chế sự lan rộng của các hậu quả trong khu vực.

Một số quốc gia trong khu vực đã bị mắc kẹt giữa làn đạn sau các cuộc tấn công do Mỹ và Israel phát động vào ngày 28/2.

Ông Pezeshkian cho rằng các cuộc tấn công từ Iran được thực hiện theo mệnh lệnh "tùy ý khai hỏa", sau khi đợt oanh kích ban đầu làm các chỉ huy cao cấp của Iran thiệt mạng và khiến cấu trúc chỉ huy trung tâm bị tê liệt.

Bằng lời xin lỗi, ông có thể đang tìm cách phát tín hiệu rằng Tehran không muốn leo thang chiến tranh thành một cuộc đối đầu khu vực rộng lớn hơn.

Thông điệp này cũng ngầm thừa nhận một thực tế chính trị: ngay cả khi một số nước láng giềng cho phép lực lượng Mỹ hoạt động từ các căn cứ trên lãnh thổ của họ, Iran vẫn có nguy cơ tự cô lập mình hơn nữa nếu công khai nhắm mục tiêu vào họ.

Nhưng liệu lời xin lỗi có được chuyển thành chính sách hay không thì vẫn chưa rõ ràng.

Các báo cáo từ khu vực cho thấy các cuộc tấn công liên quan đến Iran hoặc quân đội của nước này vẫn chưa dừng lại. Qatar và UAE đều cho biết vào chiều 7/3 rằng họ đã đánh chặn các tên lửa nhắm vào họ.

Nếu các cuộc tấn công như vậy tiếp tục, nó sẽ đặt ra một câu hỏi sâu sắc hơn về quyền kiểm soát trong cấu trúc lãnh đạo bị chia rẽ của Iran.

Kể từ khi làn sóng tấn công đầu tiên giết chết các nhân vật chủ chốt, bao gồm cả Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, việc ra quyết định đã được chuyển sang một hội đồng lãnh đạo lâm thời.

Về lý thuyết, cấu trúc đó trao cho các nhân vật như ông Pezeshkian nhiều ảnh hưởng hơn so với trước đây dưới một hệ thống do một cơ quan tối cao duy nhất thống trị.

Tuy nhiên, trên thực tế, khả năng kiểm soát các thể chế quân sự và an ninh hùng mạnh như Vệ binh Cách mạng vẫn còn chưa chắc chắn.

Nếu các cuộc tấn công có liên hệ với Iran nhằm vào các nước láng giềng tiếp tục diễn ra bất chấp tuyên bố của tổng thống, điều đó cho thấy sự đổ vỡ trong giao tiếp, hoặc là sự kháng cự từ các phe phái không muốn giảm bớt đối đầu.

Các phần tử cứng rắn trong giới an ninh từ lâu đã lập luận rằng áp lực khu vực là biện pháp răn đe mạnh nhất của Iran đối với sức mạnh quân sự của Mỹ và Israel.

Phản ứng trong nước cũng phản ánh sự căng thẳng đó. Một số người theo đường lối cứng rắn đã chỉ trích phát ngôn của ông Pezeshkian là yếu kém.

Thời điểm chính trị hiện tại ở Iran rất bất thường: một số nhân vật cứng rắn quyền lực nhất ở cấp cao nhất đã thiệt mạng, nhưng nhiều quan chức và chỉ huy cấp thấp hơn vẫn hết sức nghi ngờ bất kỳ giọng điệu hòa giải nào.

Đối với họ, việc xin lỗi các chính phủ nước ngoài có nguy cơ bị coi là sự đầu hàng trong thời điểm khủng hoảng quốc gia.

Bên ngoài Iran, phản ứng được định hình từ một câu chuyện rất khác. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhanh chóng tuyên bố trên Truth Social rằng Iran đã "xin lỗi và đầu hàng" các nước láng giềng, lập luận rằng động thái này chứng tỏ áp lực quân sự của Mỹ và Israel đang có hiệu quả.

Cách nói này cũng cho thấy Washington có thể diễn giải các tín hiệu của Tehran như thế nào. Ông Trump đã nhiều lần khẳng định rằng kết quả duy nhất có thể chấp nhận được là sự "đầu hàng hoàn toàn" của Iran.

Yêu cầu đó tạo ra một nghịch lý ngoại giao.

Trong lịch sử, các quốc gia hiếm khi chấp nhận sự đầu hàng vô điều kiện chỉ bằng các chiến dịch không kích, bất kể mức độ ném bom dữ dội đến đâu.

Nếu không có lực lượng trên bộ tham chiến, việc buộc Iran phải đầu hàng là vô cùng khó khăn.

Do đó, việc diễn giải lời xin lỗi của ông Pezeshkian như một hình thức đầu hàng có thể đóng vai trò như một cầu nối chính trị cho Washington: một cách để tuyên bố có tiến triển mà không chính thức từ bỏ yêu cầu đầu hàng.

Đối với ông Pezeshkian và hội đồng lãnh đạo lâm thời, tính toán có thể khác.

Đạt được một thỏa thuận ngừng bắn ngay bây giờ có thể ổn định tình hình trước khi một nhà lãnh đạo thường trực mới xuất hiện.

Nếu nhân vật tiếp theo thống trị hệ thống chính trị của Iran là một giáo sĩ cứng rắn, triển vọng ngoại giao có thể trở nên hẹp hơn nữa.

Khả năng đó đặt ra một câu hỏi chiến lược khác: liệu ông Pezeshkian đang tự định vị mình như một nhân vật có thể thương lượng, giống như lãnh đạo thực dụng mà các chính phủ phương Tây có thể muốn hợp tác?

Trong bài phát biểu của mình, ông đã cố cân bằng giữa sự thách thức và sự cởi mở, bác bỏ sự đầu hàng trong khi vẫn thể hiện sự kiềm chế đối với các quốc gia láng giềng.

Đồng thời, cuộc đấu tranh cho tương lai lãnh đạo của Iran đang bắt đầu hình thành.

Nhiều nhân vật chính trị và giáo sĩ, cũng như các chỉ huy trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và lực lượng an ninh, có thể coi cuộc khủng hoảng hiện tại là cơ hội để củng cố vị thế của họ.

Một số người đang kêu gọi Hội đồng Chuyên gia nhanh chóng lựa chọn nhà lãnh đạo tiếp theo.

Nếu Tổng thống Pezeshkian không thể mang lại sự ổn định hoặc khẳng định quyền kiểm soát đối với lực lượng vũ trang, các đối thủ có thể lập luận rằng cần một cách tiếp cận cứng rắn hơn.

Hiện tại, thử thách trước mắt nằm ngoài biên giới Iran.

Cho đến nay, nhiều quốc gia láng giềng đã phản ứng thận trọng hoặc giữ im lặng, chờ xem liệu lời xin lỗi có dẫn đến những thay đổi thực sự trên thực địa hay không.

Israel, quốc gia coi cuộc xung đột là cơ hội hiếm hoi để làm suy yếu điều mà họ coi là mối đe dọa lâu dài từ Iran, có thể ít có khuynh hướng diễn giải thông điệp này như một bước đi thực sự hướng tới việc xuống thang.

Sự mơ hồ này có thể là có chủ ý. Lời xin lỗi của ông Pezeshkian mở ra nhiều cách hiểu khác nhau: một nỗ lực chân thành nhằm xoa dịu căng thẳng khu vực, một động thái chiến thuật để câu giờ cho ban lãnh đạo lâm thời của Iran hoặc là tín hiệu mở đầu cho một sự tái định vị chính trị bên trong Tehran.

Trong một cuộc xung đột được định hình từ cả đấu tranh quyền lực nội bộ lẫn chiến tranh bên ngoài, lời xin lỗi này có thể đồng thời có thể phục vụ cả ba mục đích đó.