Mojtaba Khamenei, người có thể trở thành lãnh tụ tối cao của Iran, là ai?

Sau khi Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei bị giết trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel, nhiều người đặt câu hỏi liệu người con trai quyền lực của ông, Mojtaba, đã chết hay chưa.

Không có tin tức gì trong nhiều ngày. Nhưng vào hôm 3/3, truyền thông nhà nước Iran đưa tin ông Mojtaba vẫn còn sống và đang tham gia "tham vấn và xem xét các vấn đề quan trọng của đất nước". Tuy nhiên, cho đến nay nhân vật này vẫn chưa xuất hiện trước công chúng.

Ông Mojtaba hiện được coi là ứng cử viên hàng đầu thay cha mình, hãng thông tấn Reuters đưa tin trích dẫn hai nguồn tin Iran. Những tuyên bố như vậy vẫn khó có thể kiểm chứng.

Trong khi đó, Hội đồng Chuyên gia – một thiết chế gồm 88 giáo sĩ có nhiệm vụ lựa chọn lãnh tụ tối cao – được cho là "sắp đi đến kết luận".

Nhưng theo hãng tin bán chính thức Fars News Agency, có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), thông báo này dự kiến sẽ không được đưa ra trước lễ tang của ông Ali Khamenei.

Không giống như cha mình, ông Mojtaba phần lớn sống khá kín tiếng. Ông chưa từng giữ bất kỳ chức vụ nào trong chính phủ. Ông cũng chưa từng phát biểu trước công chúng hay trả lời phỏng vấn, và chỉ có một số lượng hạn chế hình ảnh và video về ông được công bố.

Tuy nhiên, từ lâu đã có tin đồn về ảnh hưởng của ông với vai trò như một "người gác cổng" với cha mình.

Các điện tín ngoại giao của Mỹ, được WikiLeaks công bố vào cuối những năm 2000, mô tả ông là "quyền lực phía sau những chiếc áo giáo sĩ".

Còn theo hãng thông tấn AP, ông được nhiều người xem là một "nhà lãnh đạo có năng lực và quyết đoán" trong nội bộ chế độ.

Nhưng khả năng ông Mojtaba Khamenei được lựa chọn có thể gây tranh cãi.

Cộng hòa Hồi giáo Iran được thành lập năm 1979 sau khi chế độ quân chủ bị lật đổ, và hệ tư tưởng của nhà nước này dựa trên nguyên tắc lãnh tụ tối cao phải được lựa chọn dựa trên uy tín tôn giáo và khả năng lãnh đạo đã được chứng minh, chứ không phải thông qua thừa kế cha truyền con nối.

Cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei chỉ nói về tương lai lãnh đạo của Cộng hòa Hồi giáo theo những cách chung chung.

Hai năm trước, một thành viên của Hội đồng Chuyên gia cho biết ông Khamenei phản đối ý tưởng ông Mojtaba là ứng cử viên cho vị trí lãnh tụ tương lai. Tuy nhiên, ông chưa từng công khai đề cập trực tiếp đến những suy đoán này.

Vậy Mojtaba Khamenei là ai?

Sinh ngày 8/9/1969 tại thành phố Mashhad ở phía đông bắc Iran, ông Mojtaba là con thứ hai trong số sáu người con của ông Khamenei. Ông hoàn thành chương trình trung học tại trường tôn giáo Alavi ở Tehran.

Theo truyền thông Iran, ở tuổi 17, ông Mojtaba đã phục vụ trong quân đội trong một số giai đoạn ngắn trong Chiến tranh Iran-Iraq. Cuộc xung đột đẫm máu kéo dài tám năm đã khiến chế độ Iran càng không tin Mỹ và phương Tây, những nước ủng hộ Iraq.

Năm 1999, ông Mojtaba đến Qom, một thành phố linh thiêng được coi là trung tâm quan trọng của thần học Shia, để tiếp tục nghiên cứu tôn giáo. Điều đáng chú ý là ông không mặc lễ phục giáo sĩ cho đến thời điểm này, và không rõ tại sao ông lại quyết định theo học tại một chủng viện ở tuổi 30, vì việc này thường diễn ra ở độ tuổi trẻ hơn.

Ông Mojtaba hiện vẫn là một giáo sĩ cấp trung, điều này có thể gây trở ngại cho việc ông lên nắm quyền lãnh tụ tối cao.

Trong những ngày gần đây, một số cơ quan truyền thông và quan chức thân cận với các trung tâm quyền lực ở Iran đã bắt đầu gọi ông Mojtaba Khamenei là "Ayatollah", một danh xưng giáo sĩ cấp cao.

Sự thay đổi này, theo một số nhà quan sát, dường như là một nỗ lực nhằm nâng cao địa vị tôn giáo của ông và giới thiệu ông như một ứng cử viên đáng tin cậy cho vị trí lãnh đạo cao nhất của đất nước.

Trong hệ thống giáo sĩ Shiite, việc đạt được danh hiệu "Ayatollah" và giảng dạy các lớp học nâng cao được coi là thước đo trình độ học vấn và kiến thức của một người, đồng thời là một trong những yêu cầu và điều kiện tiên quyết để lựa chọn một lãnh đạo tương lai.

Tuy nhiên, đã từng có tiền lệ. Ông Ali Khamenei nhanh chóng được phong là "Ayatollah" sau khi ông trở thành lãnh tụ tối cao thứ hai vào năm 1989.

Các cáo buộc can thiệp chính trị

Tên của ông Mojtaba lần đầu thu hút sự chú ý của công chúng trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2005, sự kiện đã đưa ông Mahmoud Ahmadinejad – một chính trị gia theo đường lối cứng rắn mang tính dân túy – lên nắm quyền.

Trong một bức thư ngỏ gửi tới ông Khamenei, ứng cử viên cải cách Mehdi Karroubi đã cáo buộc ông Mojtaba can thiệp vào cuộc bầu cử thông qua các thành viên thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và lực lượng dân quân Basij, những người đã phân phát tiền cho các nhóm tôn giáo để giúp ông Ahmadinejad giành chiến thắng.

Bốn năm sau, ông Mojtaba phải đối mặt với cáo buộc tương tự. Việc Tổng thống Ahmadinejad tái đắc cử đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình rầm rộ trên khắp đất nước, được gọi là Phong trào Xanh. Một số người biểu tình hô vang khẩu hiệu phản đối ý tưởng rằng ông Mojtaba có thể kế vị cha mình làm lãnh tụ tối cao của Iran.

Thứ trưởng Bộ Nội vụ Iran khi đó là ông Mostafa Tajzadeh đã mô tả kết quả này là một "cuộc đảo chính bầu cử". Ông này bị bỏ tù bảy năm, một hệ quả mà ông cho rằng là do "mong muốn trực tiếp của ông Mojtaba Khamenei".

Hai ứng cử viên cải cách, Mir-Hossein Mousavi và Mehdi Karoubi, đã bị quản thúc tại gia sau cuộc bầu cử năm 2009. Vào tháng 2/2012, ông Mojtaba đã gặp và thuyết phục ông Mousavi từ bỏ các cuộc biểu tình, các nguồn tin Iran nói với BBC News Tiếng Ba Tư.

Nhiều người dự đoán ông Mojtaba sẽ tiếp tục các chính sách cứng rắn của cha mình nếu trở thành người kế nhiệm. Một số người cũng tin rằng một người đã mất đi cha, mẹ và vợ trong các cuộc tấn công của Mỹ và Israel khó có khả năng khuất phục trước áp lực của phương Tây.

Tuy nhiên, ông sẽ phải đối mặt với nhiệm vụ không hề dễ dàng: bảo đảm sự tồn tại của Cộng hòa Hồi giáo, đồng thời thuyết phục công chúng rằng mình là người đủ khả năng dẫn dắt đất nước vượt qua những tổn thất nặng nề về chính trị và kinh tế.

Hồ sơ lãnh đạo của ông vẫn chưa được kiểm chứng rộng rãi, và nhận thức rằng nền cộng hòa đang biến thành một hệ thống cha truyền con nối có thể khiến công chúng thêm bất mãn.

Nếu được chọn, ông Mojtaba sẽ trở thành mục tiêu bị nhắm đến - như Bộ trưởng Quốc phòng Israel đã nói rằng bất kỳ người kế nhiệm nào cũng sẽ là "một mục tiêu rõ ràng bị loại bỏ".