Mỹ và Israel tấn công: Iran trông đợi gì từ đồng minh Nga và Trung Quốc?

Khi Anh cho phép Washington sử dụng các căn cứ không quân để thực hiện các cuộc tấn công phủ đầu trong cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran, sự chú ý đã tập trung vào việc Tehran có thể nhận được sự hỗ trợ nào từ bên ngoài.

Cả Nga và Trung Quốc đều có mối liên hệ ngoại giao, thương mại và quân sự chặt chẽ với Cộng hòa Hồi giáo Iran, nhưng cuộc xung đột hiện tại sẽ làm rõ mức độ sẵn sàng hỗ trợ của họ đến đâu.

Sự ủng hộ ồn ào nhưng có giới hạn từ Nga

Phản ứng của Moscow đối với các cuộc tấn công chung của Mỹ và Israel vào Iran khá lớn tiếng, nhưng có giới hạn, thể hiện sự tức giận trước hành động này; đồng thời bày tỏ đoàn kết với Tehran, đồng thời cẩn thận tránh các bước đi có thể trực tiếp lôi kéo Nga vào cuộc đối đầu, theo nhà báo Sergei Goryashko của BBC News Tiếng Nga.

Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov đã bày tỏ "sự thất vọng sâu sắc" rằng, bất chấp các cuộc đàm phán giữa Washington và Tehran, tình hình đã "leo thang thành hành động gây hấn trắng trợn".

Ông Peskov cho biết Moscow đang liên tục liên lạc với giới lãnh đạo Iran và các quốc gia vùng Vịnh bị ảnh hưởng bởi sự leo thang này.

Bộ Ngoại giao Nga đã lên án điều mà họ gọi là "hành động gây hấn vô cớ" nhằm vào Iran của Mỹ và Israel, đồng thời chỉ trích điều mà họ cho là các vụ ám sát chính trị và "cuộc săn lùng" các nhà lãnh đạo của các quốc gia có chủ quyền.

Hôm 1/3, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã gửi lời chia buồn đến Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian về vụ ám sát Lãnh tụ tối cao của Iran, Ali Khamenei, gọi đó là "sự vi phạm trắng trợn đạo đức con người và luật pháp quốc tế".

Tuy nhiên, đáng chú ý là Điện Kremlin đã tránh chỉ trích cá nhân Tổng thống Mỹ Donald Trump và vẫn bày tỏ lòng cảm kích đối với những nỗ lực hòa giải của Mỹ về vấn đề Ukraine.

Khi được hỏi hôm 2/3 rằng Moscow có thể tin tưởng Washington như thế nào, người phát ngôn Peskov trả lời rằng Nga "trước hết và trên hết chỉ tin tưởng vào chính mình" và bảo vệ lợi ích của riêng mình.

Những lợi ích đó phần nào giải thích sự ủng hộ của Nga đối với Iran chủ yếu là lời nói, mặc dù Tehran đã trở thành một trong những đồng minh thân cận nhất của Moscow kể từ cuộc xâm lược toàn diện Ukraine, cung cấp drone và giúp Nga phát triển các phương thức né tránh các lệnh trừng phạt của phương Tây, theo các phóng viên của BBC.

Iran cũng phù hợp với tầm nhìn của Điện Kremlin về một trật tự đa cực, trong đó quyền của nhà nước quan trọng hơn quyền con người, và các chính phủ thực hiện quyền kiểm soát rộng khắp trong nước. Sự sụp đổ của một chế độ như vậy sẽ là một đòn giáng mạnh vào mô hình đó.

Đồng thời, Điện Kremlin trước đây đã cho thấy họ sẽ không mạo hiểm quá nhiều vì các đối tác của mình, dù là ở Venezuela, Syria hay trong cuộc chiến 12 ngày giữa Israel và Iran vào mùa hè năm 2025.

Nga đang dồn lực cho cuộc chiến ở Ukraine và dường như không sẵn lòng – và có lẽ cũng không đủ khả năng – để tăng cường hỗ trợ về ngoại giao và hợp tác kỹ thuật quân sự.

Hiệp ước đối tác chiến lược giữa Nga và Iran được ký kết vào ngày 17/1/2025 không phải là một hiệp ước phòng thủ chung.

Moscow và Tehran cam kết chia sẻ thông tin, tổ chức các cuộc tập trận chung và "đảm bảo an ninh khu vực", nhưng không hứa sẽ bảo vệ lẫn nhau nếu bị tấn công. Quan hệ kinh tế giữa hai nước cũng khá khiêm tốn, với thương mại duy trì ở mức 4 - 5 tỷ USD.

Tuy nhiên, các liên kết quân sự và công nghiệp đang gia tăng. Vào tháng 2/2026, tờ Financial Times đưa tin về một thỏa thuận lớn, mà theo đó Nga sẽ cung cấp cho Iran hệ thống tên lửa phòng không vác vai Verba trị giá 500 triệu euro.

Iran đã nhận được máy bay huấn luyện Yak-130, trực thăng tấn công Mi-28 và đang chờ nhận tiêm kích Su-35, dù Nga vẫn chưa cung cấp hệ thống Verba.

Việc sử dụng thiết bị bay không người lái Shahed do Iran sản xuất đã thay đổi đáng kể chiến thuật của quân đội Nga trên mặt trận Ukraine. Nhưng năm ngoái, Moscow đã nhanh chóng mở rộng sản xuất drone của chính họ, giảm sự phụ thuộc vào vũ khí của Iran.

Đối với Moscow, Iran quan trọng đến mức không thể để sụp đổ – nhưng không đủ quan trọng để chiến đấu vì quốc gia này. Tính toán đó có thể thay đổi, nhưng hiện tại sự can thiệp của Nga có khả năng vẫn chủ yếu chỉ giới hạn ở ngôn từ.

Trung Quốc: phao cứu sinh kinh tế

Trung Quốc đã mạnh mẽ lên án vụ ám sát lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, và Bắc Kinh từ lâu đã phản đối các chiến lược thay đổi chế độ của Mỹ trên toàn thế giới.

Trọng tâm của mối quan hệ Trung Quốc – Iran là một quan hệ đối tác kinh tế cùng có lợi, theo phóng viên Shawn Yuan từ đơn vị Trung Quốc Toàn cầu thuộc BBC World Service.

Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất và là khách hàng tiêu thụ năng lượng quan trọng nhất của Iran.

Bất chấp nhiều năm Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt khắc nghiệt đối với Iran, Bắc Kinh vẫn là "phao cứu sinh" kinh tế của Tehran, mua một lượng lớn dầu mỏ giá thấp của nước này thông qua mạng lưới các "hạm đội ma" - những con tàu đăng ký giả nhằm tránh lệnh trừng phạt để vận chuyển dầu.

Chẳng hạn, trong năm 2025, Trung Quốc đã mua hơn 80% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển của Iran, và nguồn thu từ các giao dịch này đã giúp Iran ổn định nền kinh tế cũng như tài trợ cho chi tiêu quốc phòng ngay cả khi thị trường phương Tây đóng cửa với nước này.

Một thỏa thuận chiến lược 25 năm được ký kết vào năm 2021 đã củng cố mối quan hệ giữa Bắc Kinh và Tehran, hứa hẹn hàng trăm tỷ đô la đầu tư của Trung Quốc vào cơ sở hạ tầng và viễn thông của Iran.

'Nước cờ dài hạn' của Trung Quốc

Trong lịch sử, cách tiếp cận của Trung Quốc đối với căng thẳng Iran-Israel và Iran-Mỹ là chiến lược phòng ngừa rủi ro.

Trong các đợt leo thang trước đây, gồm cả cuộc chiến tranh Israel-Iran kéo dài 12 ngày vào mùa hè năm 2025, Trung Quốc luôn kêu gọi "kiềm chế", đồng thời đổ lỗi cho "sự can thiệp từ bên ngoài" - một ám chỉ không hề che đậy đối với chính sách của Mỹ, theo phóng viên của BBC.

Trong các cuộc xung đột trước đây giữa Iran và Israel, Trung Quốc đã đóng vai trò là lá chắn ngoại giao cho Tehran, sử dụng quyền phủ quyết - hoặc đe dọa sử dụng quyền này - để làm suy yếu các nghị quyết của Liên Hợp Quốc. Tuy nhiên, Trung Quốc chưa bao giờ đề nghị can thiệp quân sự trực tiếp.

Chiến lược của Bắc Kinh luôn là giữ cho Mỹ sa lầy ở Trung Đông mà không gây ra sự sụp đổ toàn diện trong khu vực, điều có thể đẩy giá dầu toàn cầu tăng vọt, theo đánh giá của phóng viên BBC.

Một chế độ thân phương Tây ở Tehran sẽ là một thất bại địa chính trị thảm khốc đối với Trung Quốc, bởi Iran không chỉ cung cấp năng lượng mà còn đại diện cho một đối trọng chính trị đáng kể đối với ảnh hưởng của Mỹ trong khu vực.

Iran là thành viên của BRICS và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, cũng như đóng vai trò là cầu nối địa lý quan trọng liên kết Trung Á, vùng Caucasus và Trung Đông.

Sự sụp đổ của Cộng hòa Hồi giáo có thể làm suy yếu uy tín của các cơ chế đa phương mà Moscow và Bắc Kinh đang nỗ lực củng cố.

Nếu không có một cuộc xâm lược toàn diện của Mỹ và Israel vào Iran, các cấu trúc chính trị và quân sự ở Tehran rất có thể sẽ vẫn tồn tại.

Bắc Kinh sẽ tiếp tục "nước cờ dài hạn" quen thuộc của mình, tìm cách duy trì quan hệ tốt với bất kỳ ai kế nhiệm vị trí lãnh đạo Iran sau cố lãnh tụ Khamenei, trong khi Nga cũng sẽ tìm kiếm những cơ hội riêng cho mình.