Қариш касалликми ёки уни қандай тўхтатиш мумкин?

Қариш табиий, муқаррар ва ҳар кимнинг тақдирида бор. Мутлақ кўпчилигимиз ҳаётни ана шундай кўрамиз, аммо генетик олим Дэвид Синклер ундай ҳисобламайди. "Time" журналининг "Дунёнинг энг нуфузли 100 одами" рўйхатига кирган олим қаришнинг муқаррар ҳодиса ҳисобламайди.

20 йилдан ортиқ вақт давомида олиб борган тадқиқотларига асосланиб унинг айтишича, узоқ ва соғлом яшаш учун бир неча оддий одатларни шакллантириб, қаришни кечиктириш мумкин.

Синклернинг ишонишича, келгуси йилларда ҳозир синовлардан ўтказилаётган дорилар ёрдамида бу имкониятга айланади, ҳатто қаришни ортга қайтариш мумкин.

Саломатлик: Жисмоний фаоллик қариш жараёнини ортга қайтара оладими?

Австралиядаги Янги Жанубий Уэлс университетида докторлик ёқлаган ва АҚШдаги Массачусетс Технология институти пост докторанти бўлмиш олим Ҳарвард университетида лабораторияни бошқармоқда, қариш жараёнини тадқиқ қилмоқда.

Унинг тадқиқоти унга ўнлаб илмий мукофотларни олиб келган. Бу уни машҳур одамга айлантирди (у "Time" журналининг дунёнинг энг нуфузли 100 одами рўйхатига кирган, "Twitter"да 200 000 дан ортиқ обуначиси бор).

Олим 35 та патентга эгалик қилади ва бир неча биотехнология компанияси асосчиси ёки ҳамкоридир. Бу компанияларнинг айримлари қаришни секинлатиш ёки олдини олиш ишлари билан шуғулланади.

"Merrill Lynch" банкининг баҳолашича, 2019 йилда бу саноат деярли 110 миллиард долларлик айланма маблаққа эга, 2025 йилгача 600 миллиардга етади.

Синклер, шунингдек, бестселлер бўлган "Lifespan" (Нега қариймиз, нима учун қаримаслигимиз керак) китоби муаллифидир.

Китобида у кўпчиликнинг ишончига зид ўлароқ қариш муқаррар ҳодиса эмаслигини таъкидлайди.

Олим қаришга муносабатимизни тубдан ўзгартиришимиз лозим деб ишонади: қаришга одатий ва табиий жараён сифатида қарамай, балки унга даволаш мумкин бўлган касаллик сифатида қарашимиз керак.

Синклернинг айтишича, қарилик ҳақидаги нуқтаи назаримизни тамоман ўзгартириш орқали инсоният умр давомийлигини сезиларли ўзгартира олади.

Акс ҳолда, дейди у, тиббиётдаги ютуқлар умримизни саноқли йилгагина узайтиради. "Биз бундан яхшироғига эришишимиз мумкин."

Қуйида Синклернинг Би би сининг Бразилия хизматига берган интервьюси эътиборингизга ҳавола этилади.

Кексалик деган касалликни даволаш мумкинми?

Нега қариймиз?

Олимлар қаришнинг тўққизта асосий сабабини аниқлаган ва ўтган 25 йил давомидаги тадқиқотаримда шуни аниқладикки, бу сабаблардан бири бошқа кўп сабабларнинг сабаби саналади ва у ахборот йўқотилиши билан боғлиқ.

Бизнинг танамизда икки тур ахборот бўлади: бири, ота онамиздан олганимиз ирсий ахборот, иккинчиси муҳит ва вақт сабабли қолган таъсирлар.

Бири "рақамли" ахборот ¬ генетик код, бошқаси эса аналог ахборот ¬¬¬- эпигеном - қайси ген фаоллашишини назорат қиладиган тизимдир.

Ҳужайрадаги 20 000 геннинг қай бирини фаоллаштириш ўша ҳужайранинг турини белгилаб беради.

Вақт ўтиб, эпигеном худди CD диск чизилганда ахборот йўқотган каби ахборот йўқота бошлайди. Натижада ҳужайралар керакли генларни керакли вақтда фаоллаштириш қобилиятидан маҳрум бўлади. Улар ишламай қолади.

Менимча, ана шу бизнинг қариш сабабимиздир.

Мия импланти яратилди: у депрессияни даволайди

Биз қаримаслигимиз керак деяпсиз. Нега?

Биологияда биз қаришимиз керак деган қонун йўқ. Биз бу жараённи қандай тўхтатишни билмаймиз, аммо уни секинлатишга муваффақ бўлмоқдамиз. Ва лабораторияда уни ҳатто ортга қайтара олганмиз.

Менинг фикримча, эпигеном ўзгартирса бўладиган тизим.

Бизнинг қандай ҳаёт кечиришимиз ана ўша CDдаги чизиқларга таъсир қилади. Тўғри яшаш қариш соати милларини кескин секинлаштиради. Биз буни қон ва сўлак орқали аниқлаганмиз.

Биз мутлақо фарқли ҳаёт тарзига эга бўлган каламушлар, сичқонлар, ҳатто кит ва филлар ва одамларда қариш турлича суръатда кечишини аниқлаяпмиз. Келажакдаги соғлиғингизнинг 80 фоиз тақдири ДНКнгизга эмас, қандай яшашингизга боғлиқ.

Олимлар узоқ яшаган одамларни кузатиш орқали аниқлаган нарсалар ҳам бор. Булар сирасига тўғри овқатланиш (бошланишига энг яхшиси Ўртаер денгизи таомлари), камроқ калория, оз оз ейиш. Жисмоний ҳаракат ҳам фойда беради.

Шунингдек, муз ва совуқ сув ёрдамида тана ҳароратини ўзгартириш бу жиҳатдан ёрдам беради деб ҳисоблайдиганлар ҳам бор.

Булар қандай қилиб қаришни секинлатади?

Олимларнинг бундай одатлар фойда беришига ишониши сабаби шуки, улар тананинг касаллик ва қаришга қарши мудофаасини зўрайтиради.

Иссиқ ёки совуқни ҳис қилиш, оч қолиш, ҳансираш ана шу мудофаани фаоллаштиради.

Бу ҳимоя механизмлари тагида бир нечта ген туради. Биз очлик орқали эпигеномни назорат қиладиган бир нечта генни ўргандик. Ана шунинг учун тўғри овқатланиш ва рўза тутиш қариш соатини секинлатади деб ишонамиз.

Қариш кўплаб касалликлар, жумладан, юрак касалликлари, альцгеймер ва диабетнинг асосий сабабидир.

Ғоя шуки, бу сизни кучли ва умрингизни узун қилади.

"Nature" журналида яқинда чоп қилинган тадқиқотда таъкидланишича, приматларда қариш суръати ўзгармасдир. Бу сизнинг хулосаларингизга зид ва биз қаришни секинлата ёки тўхтата олмаслигимизни кўрсатмайдими?

200 йил илгари инсон босиб ўта оладиган максимал тезлик отнинг тезлиги эди.

Биз ўз биологиямизни енгишимизга ёрдам берадиган технологиялар бор. Технология муаммоларни ечади ва аҳволимизни аввалгидан яхшироқ қилади.

Биз янгилик яратадиган турмиз. Технологиясиз яшаб қолмаган бўлар эдик.

Биз миллион йиллар давомида шундай қилиб келамиз ва бу муаммони ҳам ечиш технологиясини топамиз.

Кейинги қадам биз ирсий мерос қилиб олган соғлиғимиз чекловларини ошиб ўтишдир.

Биз буни ҳар куни қиламиз, аспирин ичганимизда, кийинганимизда... Биз ўз муҳитимизни ўзгартирамиз, биз ўз танамиз кимёсини ҳам ўзгартира оламиз.

Сиз қаришга нисбатан ўзгача ёндашувни таклиф қилмоқдасиз: уни касаллик сифатида даволаш. Нима учун?

Касаллик вақт ўтиб ривожланадиган жараёндир ва натижаси заифлик ва/ёки ўлим. Қариш ҳам шунга ўхшайди.

Қариш касалликдир. Фарқи, ҳамма унга йўлиқади. Аммо ҳамма унга йўлиққани ва табиийлиги уни қабул қилиш керак дегани эмас.

Бу ҳолат уни, дейлик, саратонлан кўра мақбулроқ қилиб қўймайди. Биз уни даволаш мумкинлигини асослаб беряпмиз. Уни секинлаштириш ва юз бериши олдини олиш мумкин.

Ҳозирда қаришни касаллик сифатида тан олинмаётгани сабаби шифокорлар одамларга узоқ, соғлом яшаши учун ёрдам берадиган дориларни буюришда иккиланишмоқда.

Шунинг учун, биз қаришни касаллик деб ёки камида даволаса бўладиган тиббий ҳолат деб эълон қилишимиз керак.

Бу бизнинг ҳозирги тушунчаларимиздан кескин фарқ қилади, чунки бугун биз қаришни муқаррар юз берадиган жараён деб биламиз, сиз эса ундай эмас, уни даволай оламиз, кечиктиришимиз, ҳатто ортга қайтаришимиз мумкин деяпсиз. Бу жуда радикал таклиф, шундай эмасми?

Ҳа, радикал, аммо самолётда учиш ҳам, антибиотиклар ва компьютерлар ҳам радикал. Бу инсоният юриши керак бўлган йўл.

Агар биз тиббиётда эътиборли илгарилашга эришмоқчи бўлсак, ҳатто бугунги ҳамма касалликларни даволаганимизда ҳам, аҳолининг ўртача умр давомийлиги икки йилдан сал кўпроққа ошади. Бизга яхшироғи керак.

Лабораторияда қариш жараёнини ортга қайтариш ҳақида гапирдингиз. Шуни батафсилроқ тушунтира олмайсизми?

Биз эпигеномни аввалги ҳолатига келтириш, яъни CD дискни сайқаллаш йўлини қидирдик.

Биз қаришни хавфсиз шаклда ортга қайтариш учун кўплаб генларни текширдик.

Кўп йиллар давомида омадимиз келмади, ҳатто лаборатория ҳужайраларида саратонга сабабчи бўлдик.

Биз "Яманака факторлари" деб аталган уч генни топдик. Улар ҳужайранинг ўз хусусиятини йўқотмаган ҳолда қаришини ортга қайтаради.

Биз буни инсоннинг тери ва асаб ҳужайраларида текширдик.

Сўнг оптик асаб ҳужайралари зарарланган каламушларда синадик ва уларни ёшартириш орқали каламушларнинг кўриш қобилиятини тикладик.

Бу келажакда инсонларда ҳам ишлаши мумкинми?

Шундай бўлишига ишонадиган инвесторлар бор. Бугун тонгда улар билан телефонда гаплашдим.

Кемирувчиларда икки йил давомида методнинг хавфсизлигини текширдик. Келажак икки уч йилда одамлардаги кўрликни даволаш учун илк синовларни ўтказамиз.

Қариш жараёнини секинлатади деётганингиз дорилар борасида нималар қилинмоқда, фан нималарни кашф қилди?

Ҳайвонларнинг, ҳатто одамлар устида ўтказилган тадқиқотларда умрни узайтиришда, қаришни секинлаштиришда умидли натижалар кўрсатган табиий ва синтетик молекулалар бор.Улардан камида иккитаси дори кўринишида бозорга чиққан.

Бу дорилардан бири - метформин борасида жуда яхши далиллар бор. Бу дори 2 тип диабет билан оғриганларга берилади.

Диабет билан оғриган одамлар оғримаганларидан узоқроқ яшаганини кўрсатувчи белгаилар бор. Ҳозир метформинни қабул қилган минглаб одамларда саратон, юрак касалликлари ва алцгеймер учраши даражаси ўрганилмоқда.

Абадий яшаш йўлларини излаяпмизми?

Йўқ (Синклер кулади). Тиббий тадқиқотлардан мақсад нима?

Узоқ ва соғлом яшашга кўмаклашиш?

Ҳа, бу ерда ҳам мақсад шу.

Фарқи шуки, биз касалликнинг илдизига етиб бормоқчимиз, уни шунчаки бинт билан боғлаб қўймоқчи эмасмиз.

Асосий сабабларга ҳужум қилсак, таъсири каттароқ бўлади. Ва бу бутун танага ёйилади.

Биз юракнинг қаришини секинлаштириб, миянинг қаришига қўйиб бера олмаймиз. Акс ҳолда, алцгеймерлар кўпайиб кетади.

Бизга барча аъзоларни узоқ вақт соғлом тутиб турадиган йўл керак. Мен ана шуни мақсад қилганман.

Бу инновацияларнинг умуман жамиятга таъсири қандай бўлади?

Тўқсонга чиққанингизда ҳам соғлом бўлишнинг афзалликлари кўп: турли соҳаларда карьера қилиш, еварангиз билан ўйнаш, болаларингизга юк бўлмаслик...

Қолган афзалликлари молиявийдир.

Менинг ҳамкасбларим, ўзим ва айрим лондонлик иқтисодчилар ҳисоблашича, АҚШнинг ўзида умр давомийлиги атиги икки йилга узайиши кейинги ўн йилликларда иқтисодга қўшимча 86 миллиард доллар келтиради. Агар соғлом ҳаётни 10 йилга узайтира олсак, бу 300 миллиардга чиқади.

Бу қиймат одамларнинг шунчаки касал бўлмаслигидан пайдо бўлади. Америкада касалларни қараш учун - мен буни тиббий даволашдан кўра кенгроқ деб биламан -миллиардлаб доллар харжланади. Бу пуллар таълимга, иқлим ўзгариши билан курашга сарфланиши мумкин, масалан.

Меррил Линч бу саноатни ўнлаб миллиард доллар, ҳатто юзлаб миллиардга чиқиши мумкин деб баҳолаган эди. Нега шунча маблағ бунга сарф қилинмоқда?

Бу дунёдаги энг катта қондирилмаган эҳтиёждир. Бу соҳадаги тараққиётдан наф кўрмайдиган одам, ҳатто болалар бу сайёрада йўқ.

Тананинг касалликка қарши табиий мудофаасини кучайтириш дунёни ўзгартириб юборади ва келгуси ўн йилликларда глобал иқтисодда миллиардлаб долларни тежаб қолади.

У ҳозиргидан шу қадар ўзгача дунёни яратадики, унинг ҳозиргидан фарқи бизнинг антибиотикдан аввалги дунёдан фарқимиздек бўлади.

Сиз қаришни секинлатиш ёки ортга қайтариш мақсадидаги хизматлар ва маҳсулотлар яратувчи компаниялар билан ишлайсиз. Бу сизни одамларнинг соғлом, узоқ умр кўришига ёрдам берувчи тадқиқотчи эмас, шу ишлардан фойда кўришга интилувчи одамга ўхшатиб қўйишидан хавотир олмайсизми?

Менинг мақсадим одамларни соғлом қилиш. Бу йўлда дори топиш учун жамоаларни шакллантириш керак.

Мен шундай қиляпман.

Буни тадбиркор эмас, тадқиқотчи сифатида қила олмайсизми?

Йўқ, биргина дорини яратиш учун миллионлаб доллар керак бўлади.

Аммо сизнинг бу компаниялар билан ҳамкорлик қилишингиз, айрим одамларни сиз тарғиб қилаётган илмга нисбатан шубҳа пайдо қилади деб ўйламайсизми?

Бу илм оёқда тура олади. Унинг хатолиги бирор марта тасдиқланмаган.