Кексалик деган касалликни даволаш мумкинми?

Биз касалликлар ҳақида қанча кўп билган саримиз фан уларга қарши кураш йўлларини ҳам топиб бормоқда. Қачондир биз шу пайтга қадар даволаб бўлмас, деб ҳисоблаб келинган касаллик - кексаликка қарши чора топа оламизми? Баъзи мутахассислар "ҳа," демоқда.

Инсоният даволаш йўлларини топган касалликларни санасак, адо бўлмайди: полиомейлит, ўлат, қизамиқ, қоқшол, сариқ безгак, чечак, боғма, сувчечак - дунёнинг аксарият қисми аллақачон ушбу касалликлардан бутунлай фориғ бўлган.

Кўпинча эмлик ва бошқа кучли дорилар инсонга ҳаёт учун хавфли бактерия ҳамда вирусларга қарши кураш имконини беради.

Бироқ бутун инсоният тарихи давомида давоси топиб бўлмас касалликлар доимо учраб келган ва биз - ҳаммамиз айни кексалик касалига йўлиқишдан қочиб қутилолмаймиз. Кексаликни давоси ҳалигача топилган эмас.

Биз қариган саримиз ҳужайраларимиз олдингидек ишлашдан тўхтайди, қайта тикланувчанлик хусусияти сўниб боради, оқибатда эса танани саратон, юрак-қон-томир хасталиклари, артрит ва Алцгеймер синдроми каби касалликлар ишғол қила бошлайди.

Кексалик билан боғлиқ касалликлар ҳар куни юз минглаб инсонларни ҳаётдан олиб кетади. Дунёда ҳар йили эса жуда улкан маблағ нима билан тугалланиши маълум қариш жараёнини секинлатишга сарфланади.

Деменсия ёки кексаликдаги ақлий заифликни тўхтатиш мумкинми?

Миямизни қандай қилиб «техник кўрик" дан ўтказамиз?

Бундан ташқари баъзи тадқиқотчилар бизнинг қаришга нисбатан қарашларимиз туб-тубидан нотўғри йўлда эканлигини таъкидлайдилар. Уларнинг фикрича, организмнинг қариш жараёни ҳам худди касалликларни даволаган каби даволанмоғи лозим. Улар кексаликни даволаш мумкин, деган фикрдалар.

Кексаликни даволаш ёки бутунлай тўхтатиш устида бош қотираётган ушбу олимларнинг баъзилари билан суҳбатда бўлдик.

Бу олимларнинг қариш жараёнига нуқта қўйишга бўлган умиди илм-фан соҳасидаги сўнгги кашфиётларга асосланган.

Биологик нуқтайи-назардан организм қариши, ирсий ва экологик омиллар таъсиридан келиб чиқиб, турлича тезликда кечиши мумкин. Танада содир бўладиган кичик ишдан чиқишлар ҳақидаги маълумот бизнинг ДНКда йиғилиб боради ва ҳужайралар ҳам нуқсонлар билан фаолият юрита бошлайди. Оқибатда, инсон танасида қариш аломатлари юзага келади.

Танада содир бўладиган бундай жараёнлар давомида биз «соғлом қариш,» деб номлайдиган натижа ёки сурункали хасталиклар билан эгаллаб олинган оғир кексалик юзага чиқади.

Кексаликка қарши курашга отланган олимлар, ҳозирча, тиббий ҳаёлот босқичида турибдилар. Бироқ дунёда инсониятни кексаликдан халос қилишга аҳд қилган тиббий марказлар исталганча топилади. Ҳайвонлар устида ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қариш жараёнини сезиларли секинлатиш мумкин. Айни ҳолат инсонда ҳам шундай натижа беришига умид қилинмоқда.

Масалан, тажрибалар давомида қандли диабетга қарши қўлланиладиган машҳур «Метформин» препарати кемирувчиларга бериб кўрилганда, у ҳайвонлар умрини узайтиргани аниқланди.

Айни пайтда «Calico Labs» (ушбу марказ Google'га тегишли Alphabet компаниясининг бир тармоғи бўлиб, бу ерда, янги технологиялар ёрдамида, биология қандай қилиб инсон ҳаётий давомийлигини назорат қилиши ўрганилади) тадқиқот маркази вице-президенти бўлган Синтия Кенён 1990 йиллар бошида ўтказган тажрибаларида, мободо, юмалоқ чувалчанг генетик кодидаги атиги бир ҳарф ўзгартириб қўйилса, у икки баробар кўп (одатий уч ҳафта ўрнига олти ҳафта) умр кўришини кўрсатиб берган эди.

Умрни узайтириш йўлларини ўрганувчи таниқли мутахассислардан бири бўлмиш британиялик геронтолог Обри Ди Грей Би-Би-Си билан суҳбатда ҳаётий давомийликни қандай узайтириш борасидаги фикрлари билан ўртоқлашди.

Ди Грей - SENS (Strategies for Engeenired Negligible Senescence - Муҳандислик йўли билан кексаликни секинлатиш бўйича стратегиялар) Фондининг раиси ва илм-фан бўйича директори. Унинг изоҳлашича, фонд ўрта ва кекса ёшдаги одамларга 30 ёшлилар ҳам ҳавас қилувчи жисмоний ва ақлий фаолликни қайтаришда ёрдам берувчи даволаш усуллари ишлаб чиқишни мақсад қилган.

«Албатта, биз уларни хотирасини ўчириб юбормаймиз,» қўшимча қилади у.

Ди Грей «30 ва 70 ёшлар орасида содир бўлувчи ёқимсиз ўзгаришлардан халос бўлишни исташи» ҳақида сўзлайди.

Ди Грейга кўра, ҳужайраларнинг шикастланиши, қариш жараёни назоратига масъул ва кексалик билан боғлиқ хасталиклар асосида ётувчи еттита асосий биологик омиллар мавжуд.

Омиллардан бири - ҳужайраларнинг тикланиш хусусияти тезкорликда сўниб боришидир. Яна бири - ҳужайралар назоратсиз равишда бўлиниб бориши билан боғлиқ (худди саратондаги каби). Учинчиси - вақти етса ҳам, ҳужайраларнинг нобуд бўлмаслигидир (бу ҳолат ҳам саратонда кўзга ташланади).

Тўртинчи омил - ҳужайраламизнинг қувват манбаси бўлган митохондриялар ДНКсининг шикастланиши. Бешинчи омил - ҳужайралар ичида қолдиқ маҳсулотлар тўпланиб қолиши. Олтинчи омил - ҳужайралар ташқарисида қолдиқ маҳсулотлар тўпланиб қолиши ва, ниҳоят еттинчиси, тўқималар чўзилиши ва букилишига имкон яратувчи ҳужайралараро моддалар, ҳужайра ташқарисидаги матритса қаттиқлигининг ортишидир.

Ди Грей ва унинг ҳамкасблари юқоридаги ҳар бир омилни бартараф қила оладиган усулларни кашф қилганликлари ҳақида айтмоқда.

«Биринчи муаммони илдиз ҳужайралар терапияси орқали енгиш мумкин,» дейди Ди Грей.

Натижада организм қариш жараёни давомида нобуд бўлган ҳужайралар ўрнига янгиларини қабул қилади.

Вақти келса ҳам, нобуд бўлмаётган ҳужайраларга нисбатан мураккаброқ усулларни қўллашга тўғри келади.

«Назарий жиҳатдан, биз бундай ҳолларда турли усуллар билан организмда ҳужайраларни ўлдирувчи оқсиллар ишлаб чиқарадиган 'ўзини йўқ қилувчи генлар'ни ҳосил қилишимиз мумкин,» тушунтиради Ди Грей.

Бироқ фақатгина кераксиз ҳужайраларни йўқ қиладиган генларни ҳосил қилиш - муаммоли вазифа. Ҳозирча генлар керакли ҳужайраларни ҳам нобуд қилмоқда.

Ди Грей таъкидлашича, юқорида санаб ўтилган усуллар қариш жараёнини буткул тўхтатиб қўйиш учун салоҳиятли эмас, лекин уларни қўллаб, умрни ўртача 30 йилга узайтириш мумкин.

Ди Грей келажакда «ёшартирувчи технологиялар» яратилишига ишонади.

Масалан, 60 ёшли одам биологик ҳолатини 30 ёшга қайтириш мумкин бўлади. Бироқ орадан 30 йил ўтиб, ҳужайралар яна 60 йиллик ҳолатга қайтади.

Ди Грейнинг умид қилишича, яқин келажакда ҳужайраларни қайта-қайта ёшартириш усуллар топилади. Натижада 60 ёшли одам 150 ёшга тўлгунга қадар унинг ҳужайраларини бир неча марта ёшартириш имконияти пайдо бўлади.

Бироқ бундай ишонч ва ваъдаларга эҳтиёткорлик билан ёндошмоқ лозим. Шу вақтга қадар бирор тадқиқот танамиз ёшартириш дастурларини муаммосиз қабул қила олишини тасдиқлай олмаган.

Худди кўп апдейт қилинса, компютер қотиб қолгандек, организмда ҳам айни ҳол кузатилади.

Лекин Ди Грей бундай шубҳа билан қараш қаришга қарши курашни фақатгина секинлаштиради, технологиялар яратилишига халақит беради.

«Муаммо шундаки,» дейди Ди Грей - «биз қаришни олдини олиб бўлмайдиган жараён сифатида қабул қилишга ўрганиб қолганмиз. Оқибатда унинг олдини олиш йўлидаги ҳар қандай ҳаракат кулги остига олинади, псевдо илм-фан сифатида қабул қилинади.»

Ди Грей қаришга қарши курашаётган ягона мутахассис эмас. Ҳарвардда генетик сифатида фаолият юритувчи Жорж Черч ҳам кўплаб касалликларга қарши курашиб бўлмайди, деган фикрни нотўғри ёндашув сифатида баҳолайди.

«Агар экология ва генетикани бошқаришни ўрганиб олсак, ёш ва бардам ҳолда ҳозиргидан узоқ умр кечирувчи одамлар пайдо,» дейди у.

Умрни узайтирувчи усуллардан бири «вампирча даволаш» деб аталади. Бу усулда кексалик билан боғлиқ ақлий фаолият сусайишига йўлиққан беморларга 18-30 ёш ўртасидаги одамлар қони қуйилади. Яқинда эълон қилинган тадқиқот натижаларига кўра, бундай усулда даволанган кексалар ҳолати сезиларли яхшиланган. Алцгеймер хасталигининг илк босқичларида бўлган бемор ўз кучи билан кийиниш ва ювиниш ҳамда баъзи уй ишларини бажаришни бошлаган.

Бу усул устида тадқиқотлар давом этмоқда. Американинг «Ambrosia» компанияси эса аллақачон кекса беморларга 16 ёшдан 25 ёшгача бўлганлар қонини қуйиш хизматини таклиф қилмоқда. Бир марта қон қуйишнинг нархи - 8 минг АҚШ доллари.

Компания қуйилган янги қон кекса танада ухлаб ётган ҳужайраларни "уйғотиши", Альцгеймер касаллигининг илк босқичида бўлган бемор аҳволини яхшилаши ва, ҳаттоки, 60 ёшли шахсдаги оқ сочларни сезиларли камайтириши ҳақида ваъда қилмоқда.

Бироқ «Ambrosia» ўтказган тадқиқот хулосалари ҳали ишончли марказлар томонидан таҳлил қилинмаган. Скептиклар компанияни «плацебо таъсири» (бунда даволовчининг ижобий натижага бўлган кучли ишонч беморга ҳам юқади ва, натижада, бемор, аслида ҳеч бир ижобий ўзгариш содир бўлмаган бўлсада, ўзини яхши ҳис қила бошлайди)ни ҳисобга олмаётганликда танқид қилмоқда.

Шундай бўлсада, қон қуйиш бўйича ҳайвонларда ўтказилган тажриба натижаларидан хулоса қилинса, бу усул биологик асосга эга эканлигини кўриш мумкин.

2013 йилда Ҳарвард олимлари томонидан илдиз ҳужайралар устида ўтказилган тажрибалар шуни кўрсатдики, қари сичқоннинг қуввати ёш сичқон қонида мавжуд бўлган GDF11 компоненти орқали тикланиши мумкин экан. Бироқ ҳозирча амалда ижобий натижага эришилмади.

Бошқа бир тадқиқотчилар шунчаки камроқ калория истеъмол қилган ҳолда умрни узайтириш мумкин, деган фикрни ўртага ташламоқдалар.

Ўлимни қандай даволаш мумкин?

Ҳозирги кунда одамлар эндигина вафот этган яқинларини бир кун келиб илм-фан ўлганларни тирилтира олишига ишонган ҳолда криоген усулида музлатиб қўймоқдалар. Шу вақтга қадар эса бундай музлатиш хизматларини таклиф қилувчи компаниялардан бирортасининг мижозлари ҳаётга қайтганича йўқ.

Америкалик таниқли кашфиётчи ва футуролог Рей Куртсвейл боқийликнинг бошқа йўлини таклиф қилмоқда. У бир кун келиб, инсон танаси табиий қонуниятлардан ҳам ўзиб кетади, деб ўйлайди.

«Келажакда бизда нобиологик тана бўлади. Биз нанотехнологиялар ёрдамида тана яратамиз, виртуал тана ва виртуал олам яратиш йўлларини кашф қиламиз ҳамда бу олам биз учун ҳақиқийсидан қилча фарқ қилмайдигандек туйилади.»

Ҳозирча бундай фикрлаш илмий фантастика, деб қабул қилинади. Бироқ инсоният қандай йўл билан бўлсада, умрни узайтиришга муваффақ бўлса, жамият учун бу ҳол улкан муаммога айланиши мумкин.

Умрнинг узайиши сайёрамизда аҳоли зичлиги кескин ортиб кетишига сабаб бўлиши мумкин. Ди Грейнинг айтишича, ундан умрнинг узайиши бойлар ва диктаторлар қўлидаги қуролга айланиб қолмайдими ёки ҳаддан зиёд узоқ умр инсонни зериктириб қўймайдими, деб кўп сўрашар экан.

Ди Грей аҳоли сони ошиши билан бошқа технологиялар ёрдамида мавжуд муаммо бартараф этилади, деб ҳисоблайди. Масалан, сунъий озиқ-овқат маҳсулотлари яратилади, инсоният муқобил энергия ва табиий захиралардан янада самаралироқ фойдалана бошлайди.

Бироқ Ди Грей фикрларининг ожиз томони шундаки, у ўз башоратларида технологик инқилобларга ҳаддан ошиқ умид қилади. Бундай инқилоблар содир бўладими ёки улар кутилган самара берадими, деган саволларга ҳозирча жавоб билмаймиз.

Аммо ҳақиқат шундаки, агар биз тарихдан олимларнинг бундай интилишларига доимо шубҳа билан қараб келган бўлганимизда, ҳозирда ваксиналар ва антибиотиклар яратилмаган бўларди, инсоннинг ўртача умри эса 40 ёшдан ошмас эди.

Тиббиёт сўнгги 200 йил ичида эришган ютуқлар шуни кўрсатмоқдаки, инсоният ҳар қандай касалликка қарши кураша олади. Эҳтимол, яқин келажакда қариликнинг давоси ҳам топилиб қолар.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek