Украина ва сиёсат: Зеленский олигархларсиз мамлакат қурмоқчи Ukraina Zelenskiy yangiliklar

Қудратга келганидан икки йил ўтиб, афтидан Украина Президенти Владимир Зеленский, ниҳоят ўзининг бош мақсадини англаб етгандек.

"Биз олигархларсиз мамлакат қурамиз. Биз мамлакатимизда олигарх тизими деган ғояни йўқ қиламиз", дея эълон қилди у.

Ушбу ваъда асли комедия актёри бўлган президентликка номзод Зеленскийга 2019 йилдаги сайловда ғалаба қозонишига кўмак берганди. Аммо қудратга келганидан буён Президент Зеленскийнинг, агар ҳаётга татбиқ этилса, бутун Украинани титратиб юборадиган ваъдаси устидан чиқиши аломатлари кўринмаганди.

Нега энди ҳозир?

Украина олигархлари мамлакат иқтисодий ва сиёсий ҳаётида гапи ўтадиган ўта бой бизнесменларнинг кичик бир гуруҳидир. Уларнинг аксари 1990-йилларда давлатга тегишли мол-мулкни арзон-гаровга сотиб олиб сўнг хусусийлаштиргани ортидан бойиган. Бир кечада одамлар ўта катта даромад келтирадиган монополияларнинг соҳибларига айланганлар.

Олигархларнинг яхши молияланган қўллари Украина жамиятининг ич-ичига чуқур кириб борган. Уларнинг кўпи ўз сиёсий партияларига, қудратли телевизион станцияларига эга. Шунингдек, агар зарур бўлса, ҳомийси учун ишни манфаатли томонга буришга ҳар доим тайёр судьялари ва давлат идораларининг мансабдорлари ҳам кўп.

"Ғарбона ёндашувни танлаган Европанинг бирор бир мамлакатида олигархларнинг Украинадагидек қўли баланд эмас. Тўғри, уларнинг сони кам. Лекин ҳеч қаерда улар Украина иқтисодиёти устидан бўлганидек мутлақ ҳукмронликни қўлга олганлари йўқ", дейди Bluebay Asset Management компанияси талилчиси Тимоти Эш.

Бундай носоғлом муҳитда олигархларнинг экотизимига таҳдид туғдирадиган бирор ислоҳотни амалга оширишнинг имкони йўқ.

Украина олигархлари кимлар?

Охирги ҳафталарда Президент Зеленский анчадан буён истаб юрган дадил туртки Вашингтондан келди.

Март ойида Владимир Зеленский билан олдин бизнеси бирга бўлган миллиардер Игорь Коломойский АҚШнинг "муҳим коррупцияга" аралашганлар рўйхатига киритилди. Коломойский ва оиласи аъзоларининг АҚШга киришлари тақиқланди.

Жаноб Коломойский Украинанинг энг таниқли олигархи бўлса керак. Уни тили қўпол, чўрткесар деб билишади. Қўлида қазиб олиш конларидан тортиб авиакомпанияларигача бор. 2016 йили 4,5 миллиард доллар ғойиб бўлгани аёнлашганидан сўнг Коломойский ташкил қилган Privatbank ундан тортиб олиниб давлат тасарруфига ўтказилган эди.

У бирор бир қонунга зид амалга қўл урганини рад этиб келади.

Кейинги таниқли олигарх Виктор Медведчук. Пулдор бизнесмен ва Россия Президенти Владимир Путиннинг дўсти бўлган бу кишига шу ой хиёнат банди бўйича айблов илгари сурилди ва уй қамоғига олинди. Медведчукнинг ўзи буларни "сиёсий репрессия" деб атади.

Узоқ йиллар давомида россияпараст "Ҳаёт учун" партиясининг раҳбари Виктор Медведчукка Украина сиёсий доиралари тоқат қилиб келишди. Чунки у Кремль билан мулоқотда ўта муҳим канал деб кўриб келинди. Украина шарқидаги урушни тўхтатиш борасида Россия билан мулоқотда жаноб Зеленский кўзга кўринарли илгари силжишга эришолмаганидан Медведчук энди муҳим ҳисобланмаяпти, деган хулосага келиш мумкин.

Украинанинг собиқ президенти Пётр Порошенко ҳам олигарх. Ширинлик ишлаб чиқариш магнати 2014 йилги президентлик сайловида ғалаба қозонган, орадан беш йил ўтиб эса Владимир Зеленскийга ютқазди.

Президентликдан кетганидан кейин Пётр Порошенко билан боғлиқ қатор терговлар бошланди. У қонунни бузганини рад этади, ўзига қўйилаётган барча айбловларни сиёсий сабабларга асосланган, дейди.

Шу ҳафта Президент Зеленский ўзидан олдинги президентни "жуда жиддий ва ёмон ишлар" қилган ва энди "карма"га рўпара келди, деб айтди.

Зеленский нимани режалаган?

Президент Зеленский фармойиши билан Миллий Хавфсизлик ва Мудофаа Кенгаши ҳозирча номи эълон қилинмаган 13 олигарх рўйхатини тузган ва яқин ҳафталарда "Деолигархлаштириш қонуни" деб номланган қонуннинг кучга кириши кутилмоқда.

Бу қонун ҳақида гапира туриб, "оммавий ахборот воситаларига, сиёсатга, расмийларга таъсир ўтказилишига йўл қўйилмайди", деди Украина президенти.

"Агар таъсир ўтказилса, ўша одамлар "олигарх" деган билет олади. Ва махсус рўйхатга киритилади. Сўнг йирик бизнеснинг каттагина қисмидан айрилиб қолиши мумкин", деди Владимир Зеленский.

Бу собиқ президент Порошенко учун нимани англатади?

1 миллиард долларча бойлиги, сиёсий партияси ва телеканали билан жаноб Порошенконинг "олигархлар рўйхати"га кириши аниқ. Янги қонунчилик жаноб Порошенкога 2024 йил мартидаги президентлик сайловига ўз номзодини Владимир Зеленскийга рақиб сифатида илгари суришига ҳам монеълик қилиши мумкин.

Балки бу фақат Пиардир?

Мамлакатда кўпчилинингк, хусусан, жаноб Зеленский билан бирга ишлаб кўрганларнинг ҳам анчаси ушбу режа амалда иш беришига кўзи етмайди.

Зеленскийнинг 2019 йилдаги сайлов кампаниясининг муҳим аъзоси ва кейин миллий хавфсизлик раҳбари бўлган Олександр Данилюк "бу фақат пиар" дейди.

"Олигархларга қарши бориш уни яхши кўрсатади. Одамлар қатъиятли, олигарх ва бандитларга қарши борадиган президентни ёқтиришади", дейди Олександр Данилюк.

Молия вазирлигини ҳам бошқарган жаноб Данилюк фикрича, олигархларнинг бизнесига қарши қаратилган ҳар қандай чоралар Украина иқтисодиётига ҳам зарар етказади. Шу боис ҳам у Президент Зеленскийнинг ўз сўзи устидан чиқа олишига шубҳа билан қарайди.

"У муваффақиятга эришолмайди, чунки нима қилиш кераклигини билмайди. У фақат бузишни билади. У қандай қуришни билмайди", дейди Президент Зеленскийнинг собиқ сафдоши.

Президент Зеленский ўзининг жамоатчилик орасидаги машҳурлигини мунтазам кузатиб бориши билан танилган. Айримлар Владимир Зеленский олигархлар соҳиби ҳисобланган ва назорат қилиб турадиган телевизион каналлар танқидларига бас келолмайди деб ҳисоблашади.

Бироқ Президент Зеленскийнинг ушбу амаллари Владимир Путиннинг қудратга келган пайтидаги сиёсатини ёдга солади.

2000-йиллар бошида Путин Россиядаги миллиардерлардан ёки ўзини қўллаб-қувватлаш ёки бор бойлигини топшириб таслим бўлишни талаб қилганди.

"Путин Ходорковский ва Березовский мисолларини кўрсатиб қўйди, қолганлар тезда айтилган қаторга тушишди. Балки Зеленский Медведчук билан ҳам шундай қилаётгандир? Ўшанда қолганларнинг ҳаммаси билан курашиб ўтиришим шарт бўлмайди, деб ўйлаётгандир?", дея мулоҳаза қилади таҳлилчи Тимоти Эш.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek