Хитой ва Марказий Осиё: Пекин энди нимани кўзлаяпти? Xitoy musulmonlar dunyo yangiliklar

Хитойнинг янгича "дўстона" дипломатияси минтақа учун нимани англатади? Айрим сиёсий таҳлилчиларга кўра, Вашингтон ва Пекин, ҳамда уларнинг иттифоқчилари ўртасидаги узоқ муддатли ва тизимли рақобат, қолаверса, стратегик тўқнашув энди бошланаяпти. Ҳамда ушбу зиддиятлар Ўзбекистон ва Марказий Осиё давлатларига бевосита дахлдордир - таҳлил.

Хитой президенти шу йил июнь ойида ўзининг янги стратегиясини очиқлаган.

Си Цзиньпин ҳозир ўзларини яхши томондан кўрсатиш, дўстлари сафини янада кенгайтиришнинг муҳимлигини урғулаган.

Таҳлилчилар буни Хитой президентининг Пекиннинг тобора иҳоталаниб қолаётганини тан олаётганига ҳам йўйишган.

Тобора кескинлашиб бораётган дипломатик ёндашувининг ўзгараётганига далолат қилиши мумкинлигини айтишган.

Си Цзиньпиннинг янги режаси Хитойнинг бошқа глобал қудратлар билан муносабатларига жиддий дарз етаётган бир пайтда ўртага чиққан.

Хитой сўнгги йилларда Шинжон ва Гонгконгдаги қаттиққўл сиёсати боис халқаро миқёсда кескин танқидлар остида қолган.

Инсониятга қарши жиноятлар, геноцидга оид айбловлар ва Ғарбнинг санкцияларига юз тутган.

Хитойнинг геноцид содир этган-этмаганини аниқлаш учун яқинда Лондонда илк бор маҳкама тинглови ҳам бўлиб ўтди.

Хитой ҳозир Ўзбекистоннинг ҳам энг йирик савдо-иқтисодий шериги, аксарият Марказий Осиё давлатларининг асосий сармоячиси ва кредитори саналади.

Жорий пайтда Россия ва АҚШ билан бирга Хитой минтақадаги учта йирик геосиёсий ўйинчи, ядровий қудратдан биттаси бўлади.

Пекин энди нимани кўзлаяпти?

Камолиддин Раббимов,

Сиёсий таҳлилчи, Ўзбекистон-Франция

Савол: Расмий Пекин, таъбир жоиз, айнан нега бугун ўз оҳангини ўзгартириб қолди?

Камолиддин Раббимов: Бугун дунёда янги геосиёсий вазият шаклланиб бўлди.

Собиқ СССР қулаши билан дунёдаги икки қутблилик барҳам топди.

Бунинг ортидан, расмий Вашингтоннинг дунё ишларидаги улуши шу қадар ошиб, айтиш мумкинки, монополиячига айланиб улгурган эди.

Лекин кейинги икки ўн йилликдаги жараёнлар бунинг тескарисига далолат қилмоқда.

Бугун АҚШнинг дунёдаги иқтисодий ва сиёсий қудрати, геосиёсий таъсир улуши фоиз миқдорида қисқариб бораётганини кўрсатмоқда.

Мисол учун, Иккинчи Жаҳон уруши даврида дунё Ялпи Ички Маҳсулотининг 45% миқдори битта АҚШ нинг ўзига тўғри келарди. Бугун АҚШ улуши 15%дан сал ортади, холос.

Айни пайтда, Халқаро Валюта фонди ва Жаҳон банкининг маълумотларига кўра, Хитой Халқ Республикасининг бугунги кундаги дунё Ялпи Ички Маҳсулотидаги улуши эса, 18%дан кўпроқни ташкил этади.

Яъни, бугунги куннинг ўзидаёқ Хитой ЯИМ нуқтаи назаридан АҚШдан салмоқли 3% билан олдинда кетмоқда.

Расмий Вашингтоннинг дунёдаги иқтисодий, сиёсий, геосиёсий салоҳияти улушининг қисқаришига асосий сабаб бу - АҚШнинг сўнаётганлиги эмас, балки бошқа давлатларнинг жадаллик билан ўсаётгани ҳисобланади.

Савол: Хитой дунёнинг саноқли ядровий, иккита иқтисоди ва ҳарбий қудратидан биттаси бўлади? Шундай экан, ўз оҳангги ва имажини ўзгартириш, дўст бўлиш, кўпроқ дўст орттириш унга нега керак?

Камолиддин Раббимов: Кейинги ярим асрда инсоният тарихида мисли кўрилмаган иқтисодий ўсишга эришган давлат айнан Хитой Халқ Республикаси бўлади.

Гарчи бошқа кўплаб давлатларда ҳам иқтисодий ўсиш кузатилган бўлса-да, лекин Хитойда бир миллиард тўрт юз миллиондан ортиқ аҳоли истиқомат қилиши ҳисобига бу давлатнинг умумий салоҳияти, қудрати дунёдаги иқтисодий салоҳият ва сиёсий кучлар нисбатига жиддий таъсир қилиш даражасида қабул қилинади.

Кейинги йилларда АҚШнинг истиқболдаги энг асосий иқтисодий, сиёсий ва геосиёсий рақиби сифатида айнан Хитой қабул қилинади.

Шу сабаб, Вашингтондаги кейинги уч маъмурият, яъни, Обама, Трамп ва Байден томонидан АҚШнинг ташқи сиёсий доктринаси даражасида расмий Пекиннинг глобал қудрати ва салоҳиятини тегиб туриш, унинг ўсишини секинлаштиришга алоҳида эътибор қаратилди.

Айни пайтда Хитой Халқ Республикасида ҳокимиятга Си Цзиньпин келгач, расмий Пекиннинг ички ва ташқи сиёсати ўта сезиларли даражада агрессивлашди.

Ички сиёсатда Пекин этник камчиликларни ассимиляция қилишнинг ўта ашаддий, репрессив усулларини очиқ амалга ошира бошлаганига оид хавотирлар кучайди.

Жумладан, Хитой ҳукумати изчил равишда рад этиб келса-да, Шарқий Туркистонда масжидлар ёпилгани, мусулмон қабристонлари бузилгани, оммавий лагерлар ташкил қилингани, юз минглаб уйғурлар оммавий равишда "қайта тарбиялаш" учун ушбу лагерларга жўнатилганига оид хабарлар, ҳисоботларнинг сони ортди.

Ташқи сиёсатда ҳам Пекин пул-кредит ва сармоя салоҳиятини ўзининг геосиёсий лойиҳаларига конвертация қилиш тизимини жорий қилди.

Натижада, бугун Вашингтон ва Пекин ўртасида узоқ истиқболга қаратилган, гигант иқтисодий ҳамкорлик ва ўта чуқур ўзаро рақобат ҳамда ишончсизлик шаклланди.

Бугун Пекиннинг асосий глобал лойиҳаси - дунёнинг биринчи қудрати бўлишни тўқнашувларсиз, ички зиддиятларсиз, буҳронларсиз, бўлинишларсиз қўлга киритиш ҳисобланади.

Хитой Халқ Республикаси ўзининг иқтисодий салоҳиятини парваришлаш учун АҚШ, қолаверса, коллектив Ғарб билан билан иқтисодий ҳамкорлиги нақадар муҳимлигини яхши англайди.

АҚШнинг бугунги кундаги глобал вазифаси - ўзининг ҳалқаро мақоми, қудрати ва салоҳиятини сақлаб қолиш, Пекинга биринчиликни бериб қўймаслик ва имкон қадар, Хитойнинг ўсишини ўз назоратида ушлаб туриш ҳисобланади.

Мана шу фонда икки томон ҳам ўзи учун оптимал бўлган глобал репутация ҳамда иттифоқчилар шакллантиришга киришган.

Кейинги даврда жуда кўплаб демократик давлатлар Хитойдаги инсон ҳуқуқлари бузилиши борасида қатъий позицияга ўтишган, АҚШ томонидан илгари сурилаётган айбловларга қўшилишган.

Бунга жавобан, расмий Пекин ҳам ўзининг иттифоқчиларини шакллантириш, коалициясини мустаҳкамлаш пайига тушган.

Бир сўз билан айтганда, бугун коллектив Ғарб ва Хитой Халқ Республикаси ўртасида глобал репутация майдонида кураш бошланган.

Бу курашнинг ғолиби - XXI асрдаги қудрат ва салоҳият соҳиби бўлиши назарда тутилади.

Хитой Президенти Си Цзиньпиннинг баёноти бугун коллектив Ғарб томонидан расмий Пекинга қарши қаратилган сиёсатга, ахборот кампаниясига, қолаверса, асосли равишда Хитойга нисбатан шаклланган салбий қарашларни юмшатишга йўналтирилган.

Савол: Энди ўзини дўст, суюкли, ишончли ва обрўли қилиб кўрсатмоқчи экан, сизнингча, Хитой бунинг учун нима қилади - янада кўпроқ қарз, сармоя, вакцина берадими ёки ўзидаги инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ аҳволни жиддий яхшилайдими, ўзи касб-ҳунар ўргатувчи, деб атайдиган марказларни ёпадими ва ҳоказо....Хитойнинг бундай кейинги амалий сиёсати қандай бўлади?

Камолиддин Раббимов: Ўйлайманки, Хитой Халқ Республикаси ўзининг глобал репутациясини ижобийлаштириш учун барча соҳаларда кўплаб комплекс лойиҳаларни амалга ошира бошлайди, олдинда мавжуд бўлган йўналишларда фаолиятни кучайтиради. Пекин тушунадики, глобал қудрат бўлиш осон ҳам эмас, арзон ҳам.

Лекин, репутация масаласига келганда, ялқовлик қилиш, ресурсларни қаттиқ тежашни ўйлаш оқибати нафақат ташқи сиёсатда, балки ички сиёсатда ҳам ўзининг салбий қоибатларини кўрсатади.

Расмий Пекиннинг асосий хавотирларидан бири - бу кўпмиллатли, кўптаркибли Хитой Халқ Республикасининг ташқи босимлар ва ички зўриқишлар натижасида сиёсий парокандаликка, миллий низоларга, оқибатда, ҳудудий парчаланишга юз тутиши ҳисобланади.

Яъни, худди собиқ СССР каби парчаланиш - Пекин учун реал хавотир ҳисобланади.

Демак, Хитой Халқ Республикаси ўзининг ички бирлиги, иқтисодий ўсиши ва глобал қудратини парваришлаш ҳамда мустаҳкамлаш учун қўлга киритаётган ресурсларнинг салмоқли миқдорини ўзининг ижобий репутациясини шакллантиришга йўналтириш сиёсатини кучайтиради.

Бу сиёсат дунё давлатларига қарзлар бериш миқдорини ошириш, сармоя киритиш сиёсатини кучайтириш, Хитойда хорижий талабаларга квотани ошириш, маданий-маърифий ва гуманитар лойиҳалар сони ва салмоғини кўпайтириш, қолаверса, этник камчиликларни ассимиляция сиёсатини имкон қадар яшириш ёки қисқа муддатларга секинлаштиришни мақсад қилиши мумкин.

Айтиш мумкинки, Вашингтон ва Пекин, ҳамда уларнинг иттифоқчилари ўртасидаги узоқ муддатли ва тизимли рақобат, қолаверса, стратегик тўқнашув, энди бошланаяпти.

Ушбу зиддиятлар Ўзбекистон ҳамда Марказий Осиё давлатларига бевосита дахлдор.

Ўзбекистон ўзининг иқтисодий мафаатларини кўзлаб, қолаверса, кўпвекторли ташқи сиёсий йўналишидан келиб чиқиб, бу стратегик тўқнашувда узил-кесил бирон томоннинг ёнида турмаяпти.

Лекин, Ўзбекистон, қолаверса, Марказий Осиё жамиятларида йилдан йилга Хитой Халқ Республикасидан қўрқиш, унинг уйғур ҳамда бошқа камчиликларни агрессив ассимиляция қилиш сиёсатига кескин салбий қараш даражаси ошиб бормоқда.

Натижада, Марказий Осиё ҳукуматларининг эҳтиёткор нейтраллиги ва жамиятларидаги расмий Пекинга нисбатан ишончсизлик минтақа давлатларининг Пекинга нисбатан ташқи сиёсати борасида ҳозирнинг ўзида кучли зиддиятлар борлигини кўрсатади.

Жамиятларидаги Пекинга нисбатан ишончсизлик эса, келажакда минтақа давлатларининг ташқи сиёсатига айланиш потенцияли юқорилашиб бораверади.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek