Трампни ким ё нима тўхтата олади? Президентлик ваколатлари учун синов

Иккинчи муддатининг дастлабки ҳафталарида президент Доналд Трамп ўз сиёсий кучини кўрсатишга улгурди.

Январда лавозимга киришгач, у барча янги бошпана сўровларини тўхтатишни буюрди, қочқинларни жойлаштириш дастурини бекор қилди, давлатнинг ишга олиш ва уларга харажатларни музлатди, Конгресс ташкил этган агентликларни тугатди, ўсмирлар учун жинсий ўзгартириш муолажаларини тақиқлашга киришди ва юз минглаб федерал ходимларга ишдан кетиш эвазига пул таклиф қилди.

Унинг сайловолди ваъдалари бўйича бир томонлама ҳаракатлари президентлик ваколатлари доирасидан чиқди, демократлар, касаба уюшмалари ва юридик гуруҳларнинг суд даъволарига сабаб бўлди.

Ҳозиргача федерал судлар Трампга жиддий тўсиқ бўлиб турибди, чунки судьялар унинг энг баҳсли қарорларидан баъзиларини, жумладан, АҚШ Конституциясининг 14-тузатиши билан ўрнатилган ҳуқуқ – АҚШ ҳудудида туғилган ҳар қандай шахснинг автоматик равишда фуқаролик олишини бекор қилиш ҳаракатини вақтинча тўхтатиб қўйди.

Аммо Трамп ўз йўлидан қайтмаяпти, суд ҳокимияти билан охир-оқибат мамлакатнинг олий судига бориб тақалиши мумкин бўлган қарама-қаршилик зўраймоқда. Шу ҳафта Род-Айленддаги судья Трамп маъмурияти унинг миллиардлаб федерал маблағларни муздан эритиш тўғрисидаги суд қарорига очиқ бўйсунмаётганини айтди. Оқ уй бунга жавобан президентнинг "ҳар бир ҳаракати" "тўлиқ қонуний" эканини билдирди.

Агар Трампнинг фармонлари АҚШ Олий судига етиб борса, у ердаги тўққиз судьядан олтитаси – шу жумладан Трамп томонидан биринчи муддатда тайинланган учтаси – консерватордир. Ўтган муддатнинг ўзидаёқ суд Трамп ва барча келажак президентларни лавозимда бўлган вақтида қилган расмий хатти-ҳаракатлари учун жавобгарликдан ҳимоя қиладиган қарор чиқарди.

Ўша пайтда бу президент ваколатларининг сезиларли кенгайиши эди. Бироқ баъзи кузатувчилар Трампнинг сўнгги ҳаракатлари ўз ваколатларини янада кенгайтириш стратегиясининг бир қисми бўлиши мумкинлигини таъкидлашмоқда.

Трампнинг юзлаб миллиард долларлик федерал грантларни музлатиш ва АҚШ Халқаро Тараққиёт Агентлигини (USAID) тугатиш ҳаракати АҚШ ҳукуматининг назорат ва мувозанат тизимига путур етказиши мумкин.

Оқ уй эмас, балки Конгресс федерал харажатлар ва солиқларни назорат қилиш ваколатига эга – бу "ҳамён кучи" деб аталади. Қонун чиқарувчилар Трампнинг USAIDни тугатишга ва Конгресс ажратган маблағларни сарфлашдан бош тортишга қонуний ҳуқуқи йўқлигини даъво қилиб, судга мурожаат қилишган.

Бироқ, агар юқори судлар Трампнинг баъзи кенг қамровли ҳаракатларини маъқулласа, бу Конгресснинг розилигисиз ҳукуматни ўзгартириш ва сиёсий ўзгаришларни амалга ошириш имкониятини кучайтириши мумкин.

Манхеттен институтининг конституциявий эксперти Иля Шапиро фикрича, ҳатто судлар президентга қарши қарор чиқарган тақдирда ҳам, бу қонуний мағлубиятлар сиёсий жиҳатдан унга фойдали бўлиши мумкин.

"Судда эътироз билдириш ва кейин судда ютқазишнинг сиёсий фойдалари бўлиши мумкин, чунки кейин судьяларга қарши курашиш ва бундан сиёсий манфаат кўриш мумкин."

Бироқ, бошқа сценарий ҳам мавжуд. Трамп шунчаки судга бўйсунмаслиги мумкин.

Сешанба куни изоҳларида президент бу эҳтимолга ишора қилди.

"Биз коррупцияни йўқ қилмоқчимиз, – деди Трамп. – Судьянинг бизга бундай қилишни ман этишини тасаввур қилиш қийин."

"Балки судьяларни кўриб чиқиш керакдир, – дея давом этди у. – Менимча, бу жуда жиддий қонунбузарлик."

Якшанба куни вице-президенти ЖД Вэнс янада қатъийроқ гапирди.

"Судьяларга ижро этувчи ҳокимиятнинг қонуний ваколатларини назорат қилишга рухсат берилмаган," деб ёзди у Х ижтимоий тармоғида. Бу фикр Вэнснинг 2021 йилдаги подкастда билдирган фикрига ўхшаш эди. У Трамп ҳокимиятга қайтган тақдирда федерал ходимларни ишдан бўшатишга тўсқинлик қиладиган ҳар қандай суд қарорига бўйсунмаслик кераклигини айтган эди.

Бироқ, суд қарорига тўғридан-тўғри қарши чиқиш АҚШнинг кўп асрлик анъаналарига зид ва президентни мамлакат қонунларини баҳолаб, талқин қиладиган ҳокимият тармоғига қарши қўядиган конституциявий инқирозга олиб келиши мумкин.

"Фикримча, президент Трамп нима қила олиши мумкинлиги чегараларини синаб кўрмоқда, қонунга очиқдан-очиқ зид бўлган кўплаб ишларни амалга оширмоқда ва эҳтимол, чегарага яқинроқ баъзи ишларни қилмоқда," деди Эмори университети ҳуқуқ мактаби профессори Фред Смит.

"Улар кўплаб меъёрларни бузмоқда," дея қўшимча қилди жаноб Смит янги шаклланаётган Трамп маъмурияти ҳақида. "Нима учун бундай қилаётганини фақат унинг ўзи яхши билади. Лекин у буни қиляпти."

Шу пайтгача Трамп ва унинг иттифоқчилари ноқулай суд қарорлари ҳақида жамоатчилик олдида қаттиқ гаплар айтган, аммо судга бўйсунмаганлиги учун ҳали жазоланмаган. Трамп сўнгги тўрт йил давомида бир неча бор жиноий таъқиб остига олинганида, у кўпинча раислик қилувчи судьяларнинг иши қонунийлигини шубҳа остига қўйган бўлса-да, суд залидаги адвокатлари қонун ва ҳуқуқий тартиб-қоидаларга риоя қилган.

Род-Айленд федерал судьяси, Трампнинг баъзи федерал харажатларни музлатиш тўғрисидаги бошқа буйруғини вақтинча тўхтатиб қўйган эди. У душанба куни маъмурият унинг вақтинчалик тақиқ буйруғини бузаётгани ҳақида огоҳлантирди, аммо уларни ҳурматсизликда айбламади.

Консерватор ҳуқуқшунос Эд Уилан Х ижтимоий тармоғида, Трамп маъмуриятининг федерал суд қарорига бўйсунмаслиги "жуда жиддий" бўлишини ёзди.

"Ҳақиқатан ҳам фавқулодда вазиятларда бўйсунмасликни оқлаш мумкин," деб ёзган жаноб Уилан. "Аммо бизнинг конституциявий тизимимизда ижро ҳокимияти федерал суд қарорларига бўйсуниши кераклиги ҳақида кучли тушунча бўлиши керак."

Баъзи ҳуқуқшунослар таъкидлашича, агар Трамп судларга бўйсунмаса, бу президентнинг ўз қонуний кун тартибини амалга ошириш вақти келганда ўзига қарши ишлаши мумкин. Мисол учун, Калифорния каби демократик штатлар Оқ уйнинг кўрсатмалари ва ўзларига ёқмайдиган федерал қонунларни эътиборсиз қолдириши мумкин ва Трамп уларни бўйсундиришда судлардан фойдаланишга қийналади.

"Агар ижро ҳокимияти баъзи суд қарорларига бўйсуниб, бошқаларига бўйсунмаса, у ўзи бўйсунишни истаган бошқа суд қарорини ололмаслигини тушуниб етади," деди Колумбия университети ҳуқуқ мактабидан Филипп Боббитт. "Менимча, улар калта ўйлашган."

Доналд Трамп январь ойида Овал кабинетни ўз дидига мослаб қайта жиҳозлаганида, у биринчи муддатида деворга осилган президент Эндрю Жексоннинг портретини қайта ўрнатди.

АҚШнинг еттинчи президенти Америка Қўшма Штатлари Олий судига қарши чиққани билан ёдда қолган. 1832 йилда судьялар Жоржия штати ва Шероки ҳиндулари ўртасидаги низони ҳал қилганида, Жексон уларнинг қарорини писанд қилмаган.

Жексон бош судьянинг қарори ҳақида шундай деган дейишади: "Жон Маршалл ўз қарорини қабул қилди; энди ўзи амалга оширсин!"

Деярли 200 йил ўтиб, Трампнинг ўзи ҳам Америка суд тизими билан ўзига хос тўқнашув йўлига тушиб қолди.