Kwa nini Rais Cyril Ramaphosa wa Afrika Kusini anaongoza ujumbe wa amani wa Ukraine?

Viongozi saba wa Afrika wanasafiri kwenda Ukraine na Urusi kwa misheni ya amani, wakitarajia kutamatisha vita vinavyoendelea Ukraine.

Wajumbe hao kutoka Afrika Kusini, Misri, Senegal, Kongo-Brazzaville, Comoro, Zambia na Uganda wanakutana na Rais Volodymyr Zelensky siku ya Ijumaa na Rais Vladimir Putin siku ya Jumamosi.

Lakini muda wa ziara unaonekana kidogo kuchelewa. Unawadia wakati ambapo Kyiv inazindua kampeni yake ya kukabiliana na mapigano ambayo tayari inajulikana.

Kwa hivyo, misheni hiyo inaweza kufikia nini haswa?

Rais wa Afrika Kusini Cyril Ramaphosa hakutoa ratiba au muda uliopangwa alipotoa tangazo hilo mwezi uliopita, akijiunga na watu wanaotaka kuleta amani ambao ni pamoja na China, Uturuki na Papa.

"Ni nini msukumo wa kimkakati wa kuingilia kati huu?" anauliza Kingsley Makhubela, mchambuzi wa masuala ya hatari wa Afrika Kusini na mwanadiplomasia wa zamani. "Haieleweki. Je, hii ni picha ya wakuu wa nchi za Afrika?"

Ujumbe huo hilo ni jambo lisilo la kawaida la wanaharakati kutokana na mtazamo wa Afrika kwa kiasi kikubwa wa kujitenga na mzozo ambao wengi hapa wanaona kimsingi kama makabiliano kati ya Urusi na Magharibi.

Pia ni jaribio la nadra la uingiliaji kati wa kidiplomasia nje ya bara - "ishara ya kupiga hatua" kutokana na mahitaji ya Afrika kuwa na sauti kubwa katika Umoja wa Mataifa na mashirika mengine ya kimataifa, anasema Murithi Mutiga, mkurugenzi wa Afrika katika Kundi la Kimataifa la Migogoro (ICG).

Mwanaume aliyeandaa mazingira, Jean-Yves Ollivier, amezungumzia malengo ya kawaida.

Anaongoza shirika lenye makao yake nchini Uingereza linalojulikana kama Brazzaville Foundation, ambalo linaangazia zaidi mipango ya amani na maendeleo barani Afrika.

Bw Ollivier ameacha kutoa maoni yake hadharani kuhusu safari hiyo tangu tarehe hizo ziwe rasmi. Lakini katika mahojiano yaliyochapishwa hapo awali alionyesha mtazamo wake.

Alisema lengo ni kuanza kuzungumza badala ya kusuluhisha mgogoro huo, kuanza mazungumzo ya masuala ambayo hayaathiri moja kwa moja hali ya kijeshi na kuanzia hapo

Mojawapo ni uwezekano wa kubadilishana wafungwa wa kivita wa Urusi na Ukraine.

Nyingine ni kujaribu kutafuta suluhu kwa masuala ambayo ni muhimu kwa Afrika, kama vile nafaka na mbolea.

Vita hivyo vimezuia kwa kiasi kikubwa usafirishaji wa nafaka kutoka Ukraine na mbolea kutoka Urusi, na hivyo kuzidisha uhaba wa chakula duniani.

Afrika, ambayo inategemea uagizaji wa bidhaa zote mbili kutoka nje, imeathirika zaidi.

Bw Ollivier alisema viongozi hao wa Afrika watajaribu kuwashawishi Warusi kuongeza muda wa makubaliano hayo tete ambayo yanairuhusu Ukraine kusafirisha nafaka kupitia Bahari Nyeusi.

Na itaitaka Kyiv kusaidia kutafuta njia za kupunguza vikwazo vya usafirishaji wa mbolea za Kirusi zinazoshikiliwa katika bandari.

Kuna dalili, hata hivyo, kwamba viongozi hao "wanatafuta kutoa mwafaka kati ya pande hizo mbili", asema Bw Mutiga.

Shinikizo la Marekani kwa Afrika Kusini

Ujumbe umebuniwa kwa upana na usawa: marais watano na mwakilishi wa Uganda, wanaomwakilisha Rais Yoweri Museveni ambaye anaendelea kupona Covid-19.

Wanatoka sehemu mbalimbali za Afrika na wana maoni tofauti kuhusu mzozo huo.

Afrika Kusini na Uganda zinaonekana kuegemea Urusi, huku Zambia na Comoro zikiwa karibu na Magharibi. Misri, Senegal na Congo-Brazzaville zimebakia kutoegemea upande wowote.

Lakini hatua zilizopigwa hivi majuzi nchini Afrika Kusini yanaonekana kuathiri mradi huo.

Serikali ya Bw Ramaphosa imekuwa chini ya shinikizo kubwa kutoka kwa Marekani kwa sababu ya madai yake ya kuunga mkono vita vya Urusi. Hii inazingatia madai ya usafirishaji wa silaha kwenda Moscow, ambayo Afrika Kusini imekanusha.

Utawala wa Biden unasubiri matokeo ya uchunguzi rasmi wa Pretoria, lakini kundi la wabunge wa pande mbili la Marekani linataka Ikulu ya White House kuiadhibu Afrika Kusini kwa kuzingatia upya manufaa muhimu ya kibiashara ya upendeleo.

"Nadhani [misheni] sasa inaendana na hitaji la Afrika Kusini kujieleza," anasema Alex Vines, mkurugenzi wa Mpango wa Afrika katika jumba la Chatham House la London.

Dk Vines anasema Wamarekani hawajaribu tena kuifanya Afrika kuchagua upande katika mzozo kama walivyofanya wakati Urusi ilipoivamia Ukraine kwa mara ya kwanza.

Mataifa mengi ya Kiafrika yamedumisha msimamo usiofungamana na upande wowote, msimamo ambao Marekani inakiri kwamba umejikita katika historia ya Vita Baridi na haimaanishi kuunga mkono Moscow.

Washington sasa "inatetea kutofungamana na upande wowote", anasema, "hivyo shinikizo kwa Afŕika Kusini kwa sasa ni kuthibitisha kwamba kweli haina mshikamano”.

Bw Ramaphosa amekuwa msukumo katika kufanikisha safari hiyo, akipiga simu kwa Bw Putin na Bw Zelensky, na kumjulisha Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres hatua alizopiga.

Ingawa sio Urusi na Ukraine ambazo zimeonyesha nia yoyote katika mazungumzo ya amani, wote wana nia ya ziara hii.

Moscow imekuwa ikikuza ushawishi barani Afrika kama mizani dhidi ya Magharibi na inatumai kuonyesha hilo katika mkutano wa kilele wa Urusi na Afrika huko St Petersburg mwezi ujao.

Ukraine imekuwa ikijaribu kupata diplomasia ya Afrika tangu mwanzo.

Hivi majuzi ilimtuma waziri wake wa mambo ya nje barani humo kutetea kesi yake na ingekaribisha fursa nyingine ya kufanya hivyo.

Waukraine "pengine watajaribu kuwashawishi wapatanishi wa Kiafrika kutohudhuria mkutano huo," anasema Dk Makhubela.

"Warusi wanataka kuonyesha kwamba hawajatengwa. Lakini maslahi yao ni … ya kipekee. Ndiyo maana hii italeta mtanziko kwa wakuu wa nchi za Afrika kama wanakwenda St Petersburg," anaongeza.

Wachambuzi wanaona mkutano huo kuwa kiashiria muhimu cha uhusiano wa Afrika na Urusi, lakini sio wa kiitikadi.

"Waafrika wanafanya biashara katika hili," anasema Dk Vines, akibainisha kuwa wasiwasi mkubwa wa wapiganaji wa zamani wa msituni nchini Msumbiji ambao alikuwa amezungumza nao hivi karibuni ni gharama ya maisha kwa sababu ya "vita hivi vya mbali vya Ulaya".

"Sio vita vyao," anasema.

Hiyo ni moja ya faida chache ambazo viongozi wa Afrika wanaweza kuleta katika meza ya amani kama wapatanishi, kulingana na Bw Mutiga, iwapo pande hizo mbili zitaamua kuketi katika mkutano huo.