'ਪਤਨੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਇੱਜ਼ਤ ਚਲੀ ਗਈ': 100 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ, 39 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਬਾਇੱਜ਼ਤ ਬਰੀ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Alok Putul
- ਲੇਖਕ, ਆਲੋਕ ਪੁਤੁਲ
- ਰੋਲ, ਰਾਏਪੁਰ ਤੋਂ ਬੀਬੀਸੀ ਹਿੰਦੀ ਲਈ
ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਅਵਧੀਆ ਪਾਰਾ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣਘੇਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ, ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਘਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮਕਾਨ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਲਗਭਗ 84 ਸਾਲ ਦੇ ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧੀਆ।
ਇਸ ਘਰ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ-ਭੱਜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਨੇਮਪਲੇਟ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਮਕ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਕੰਧਾਂ ਬੋਲ ਸਕਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੇ 39 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।
ਅਣਵੰਡੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਟੇਟ ਰੋਡ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧੀਆ ਨੂੰ 1986 ਵਿੱਚ 100 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹੁਣ, ਲਗਭਗ 39 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇੱਜ਼ਤ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਬੇਰੁਖੀ, ਇਨਸਾਫ਼ 'ਚ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਹੁਣ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨੌਕਰੀ ਗਈ, ਸਮਾਜ ਨੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕਿਆ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਇਲਾਜ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ?"
ਉਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੇਕਸੂਰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਦਾ ਭਾਰ ਉਸ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ 39 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਢੋਇਆ ਹੈ।
"ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ"
ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧੀਆ ਬੋਲਦੇ-ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਭਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਫਾਈਲ ਦੇ ਪੰਨੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾ, ਪੀਲਾ ਪੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹਰੇਕ ਪੰਨਾ, ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ ਵਾਂਗ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 39 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ।
ਉਹ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਕਿਸਨੂੰ ਦੱਸਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੀ ਬੇਗੁਨਾਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੰਘਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਮਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Alok Putul
ਅਦਾਲਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਟੇਟ ਰੋਡ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਿਲਿੰਗ ਸਹਾਇਕ ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧਿਆ ਨੂੰ ਲੋਕਾਯੁਕਤ ਟੀਮ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਹਲੇ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ 'ਤੇ 100 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਅਵਧਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਕਾਇਆ ਭੁਗਤਾਨ ਦਾ ਬਿੱਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਾਈਲ ਮੇਰੇ ਤੱਕ ਉੱਚ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਲਿਖਤੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪਹੁੰਚੇਗੀ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਬਿੱਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ 20 ਰੁਪਏ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਫ਼ਤਰ ਨਾ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।"
ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧਿਆ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਬੁਰੀ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ-ਦੱਸਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਘਟਨਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਰਮਚਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
ਅਵਧਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਕੁਝ ਸੋਚ ਪਾਉਂਦਾ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਵਿਜੀਲੈਂਸ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ 100 ਰੁਪਏ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ 'ਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।"
ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਈ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੁੱਟ ਗਈ, ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Alok Putul
ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1988 ਵਿੱਚ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ 1988 ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ਮੁਅੱਤਲ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਰਾਏਪੁਰ ਤੋਂ ਰੀਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਲਗਭਗ 2,500 ਰੁਪਏ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੱਧੀ ਤਨਖਾਹ 'ਤੇ ਘਰ ਚਲਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਰਾਏਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਵਧਿਆ ਖੁਦ ਰੀਵਾ ਵਿੱਚ। ਤਰੱਕੀਆਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ, ਇੰਕਰੀਮੈਂਟ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਾਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਛੁੱਟਦੀ ਚਲੀ ਗਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੀਰਜ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ਼ 13 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ 52 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਲੜਾਈ 'ਚ ਉੱਥੇ ਹੀ, ਅਦਾਲਤ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ 'ਤੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ।
ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦੇ ਹੋਏ ਨੀਰਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, 'ਮੈਂ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ।' ਬੱਚੇ ਮੈਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਸਨ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਬਣੇ, ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਲਿਆ। ਫੀਸ ਨਾ ਦੇਣ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।"
ਅਵਧਿਆ ਦੇ ਪਤਨੀ, ਇੰਦੂ ਅਵਧਿਆ ਨੇ ਇਹ ਬੋਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮੇਟ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਸਮਾਜਿਕ ਸਜ਼ਾ ਹੇਠ ਘੁਟਦੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ 24 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਬੱਸ ਇੱਕ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰਿਵਾਰ।
ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਾ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਦਾਸ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਸ ਦਾ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਜਾ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।"
"ਇੱਜ਼ਤ? ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ"
ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੋਰਟ ਨੇ ਅਵਧਿਆ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਗਵਾਹ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ 1,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।
ਪਰ ਅਵਧਿਆ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।
ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ: ਕਦੇ ਟ੍ਰੈਵਲ ਏਜੰਟ ਕੋਲ, ਕਦੇ ਬੱਸ ਵਾਲੇ ਕੋਲ। ਆਪਣੀ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਤੋਂ ਦਸ ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 100 ਰੁਪਏ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 14,000 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।
ਫਿਰ 2025 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਨ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਸੂਰ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਨਿਆਂ ਤਾਂ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਸਮਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।"
"ਇੱਜ਼ਤ? ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ।"
ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਥਕਾਵਟ ਬਚੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਫੜਾਉਂਦੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੇ ਪੰਨੇ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਵਾਈ ਨਹੀਂ...
ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਵਕੀਲ ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਸ਼ੁਕਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅਵਧਿਆ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਮੰਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ: ਕੀ ਉਹ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਣਗੇ? ਕੀ ਕੋਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲੰਘਿਆ ਸਮਾਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?''
''ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਡੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਉਸ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਢਾਪਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਫੈਸਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"
ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧਿਆ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਵੇ।
ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧੀਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਫੈਸਲਾ 39 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆ ਵੀ ਗਿਆ ਹੈ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਬਿਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਮਲੇ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀਖ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ 77,616 ਮਾਮਲੇ ਲੰਬਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 19,154 ਮਾਮਲੇ 5 ਤੋਂ 10 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। 10 ਤੋਂ 20 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 4,159 ਹੈ। 105 ਮਾਮਲੇ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੰਬਿਤ ਹਨ।
ਸੁਰਗੁਜਾ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਬਲੋਦਾਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਦੁਰਗ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲੇ ਸਥਾਨਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੰਬਿਤ ਹਨ।
ਨਾ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਬਚੇ ਅਤੇ ਨਾ ਮੁਲਜ਼ਮ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Alok Putul
ਤਾਰਾਬਾਈ ਬਨਾਮ ਭਗਵਾਨਦਾਸ ਦਾ ਮਾਮਲਾ 1976 ਤੋਂ ਦੁਰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੰਬਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਬਿਤ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਸ ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਾਰਾਬਾਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇਹ ਖੇਡ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਭਗਵਾਨਦਾਸ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਰਗੁਜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਬਿਕਾਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਸ 1979 ਤੋਂ ਲੰਬਿਤ ਹੈ, ਭਾਵ 46 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ।
ਨੰਦਕਿਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਨਾਮ ਜਗਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, 2015 ਤੋਂ 2025 ਤੱਕ 291 ਵਾਰ ਤਾਰੀਖਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਲੰਬਿਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਯਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੇਸ ਲੰਬਿਤ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੀਬੀਸੀ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਸਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਜਿਸ ਧਿਰ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਕਿ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜੱਜ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੇੜਦੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਧਿਰ, ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਜਾਂ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।"
ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਵਧਿਆ ਹੁਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਕਾਇਆ ਅਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਹੁਣ ਕੋਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਰਾਹਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਫੈਲਾਉਣੇ ਨਾ ਪੈਣ।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
