ਟਾਇਟੈਨਿਕ ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀ 'ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਟਾਇਟੈਨਿਕ' ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਕੀ ਹੈ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, FALKRIK. GOV.UK
- ਲੇਖਕ, ਜੈਦੀਪ ਵਸੰਤ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਲਈ
ਕਰੀਬ 111 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰੀਬ 1500 ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ 'ਟਾਇਟੈਨਿਕ' ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮਲਬਾ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਗਹਿਰਾਈ 'ਚ ਉਤਰੀ ਟਾਇਟਨ ਪਣਡੁੱਬੀ ਵੀ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਣਡੁੱਬੀ 'ਚ ਸਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਲਈ ਦੁਆਵਾਂ ਮੰਗੀਆਂ ਪਰ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਲ ਸਵਾਰ 5 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਇਸ ਪਣਡੁੱਬੀ ਨੇ ਮੁੜ ਤੋਂ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤੀ ਉਹ ਹੈ ਟਾਇਟੈਨਿਕ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ 'ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਮੌਤ।
ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਟਾਇਟੈਨਿਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।
135 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 'ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਨਾ' ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਾਤਰੀਆਂ ਸਣੇ ਰਾਤੋਂ-ਰਾਤ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਆ ਮੰਗ ਸਕਿਆ।
ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ 'ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਟਾਇਟੈਨਿਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਾਦਸਾ ਟਾਇਟੈਨਿਕ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਟਾਇਟੈਨਿਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਨਾ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਸੀ।
'ਹਾਜੀ ਕਾਸਮ ਦੀ ਵਿਜਲੀ (ਬਿਜਲੀ)' ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਨਵੀਂ ਕੰਪਨੀ, ਪਹਿਲਾ ਜਹਾਜ਼
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਨਾ' ਨੂੰ ਸਾਲ 1885 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਂਜਮਾਊਥ ਡੌਕਯਾਰਡ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅੱਜ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 'ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਨਾ' ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਲੋਹਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਇੰਜਣ, ਬਾਇਲਰ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ ਹੋਣਾ।
ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਫਾਲਕਿਰਕ ਆਰਕਾਈਵ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 1885 ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਮਿਲਰ ਅਤੇ ਸੈਮੂਅਲ ਪੋਪਹਾਊਸ ਜੈਕਸਨ ਨੇ ਗ੍ਰੇਂਜਮਾਊਥ ਡੌਕਯਾਰਡ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੌਬਸਨ ਐਂਡ ਚਾਰਲਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ। ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਾਲ 1879 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਪਹਿਲੀ ਫਾਇਰਬੋਟ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਾਇਰਬੋਟ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਪੰਪਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਪੇਨ, ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼, ਪੁਰਤਗਾਲ, ਬੈਲਜੀਅਮ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਗਾਬੋਟ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਪਈ।
ਸਾਲ 1869 ਵਿੱਚ ਸੁਏਜ਼ ਨਹਿਰ ਦੇ ਖੁੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਾਇਰਬੋਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਜਮੈਥ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਇਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੰਬਈ ਏਜੇ ਸ਼ੈਫਰਡ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤਾ।
ਡਾਕਟਰ ਜੌਹਨਸਨ, ਮਰੀਨ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ 34 ਸਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਮੋਡੋਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ।
ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਮੋਬਾਹ 'ਤੇ ਕੰਮ 1882 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਸਨ।"
''ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਡਮਸਮੁਇਰ ਅਤੇ ਜੈਕਸਨ ਇੰਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਗਲਾਸਗੋ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ 10,000 ਪਾਊਂਡ ਸੀ (ਅੱਜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ 43 ਹਜ਼ਾਰ 800 ਰੁਪਏ)। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪਾਊਂਡ ਦਾ ਬੀਮਾ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।"
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਾਨਾ' ਗ੍ਰੇਂਜਮੈਥ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਡਿਲੀਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ।
ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ, ਪਹਿਲੀ ਮੁਸੀਬਤ
ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਾਨਾ 170 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ, 26 ਫੁੱਟ ਚੌੜਾ ਅਤੇ 10 ਫੁੱਟ ਡੂੰਘਾ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਬਾਇਲਰ 73 ਹਾਰਸ ਪਾਵਰ ਨਾਲ ਇੰਜਣ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਅੱਜ ਇੱਕ ਆਮ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 80 ਹਾਰਸ ਪਾਵਰ ਦਾ ਇੰਜਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਖ਼ੈਰ, ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਿਲੰਡਰ ਸਨ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਚਿਮਨੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਡੇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋ ਖੂਹ ਵਾਲੇ ਥੰਮ੍ਹ ਸਨ। ਡੇਕ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਵਾਦਾਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਇਡਜ਼ ਰਜਿਸਟਰ ਦੀ 1887 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜ਼ੈੱਡਬਲਯੂਟੀਐੱਸ ਸਿਗਨਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭਾਰ 292 ਟਨ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਲਾਹਾਂ ਲਈ ਬਾਲਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਇੰਜਨ ਰੂਮ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਜਦਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਰਜਿਸਟਰਡ ਟਨੇਜ 64 ਟਨ ਸੀ। ਜਦਕਿ 258 ਟਨ ਡੇਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੀ।
ਸ਼ੇਫਰਡ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ 'ਤੇ ਏਜੰਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਟਿਕਟਾਂ ਵੇਚਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਕਸਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਲੱਖਣ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ।
ਲੋਇਡਜ਼ ਰਜਿਸਟਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਟਨੇਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ, ਭੀਮਾ (166), ਗੋਦਾਵਰੀ (14), ਕਾਲਿੰਦੀ (50), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (199), ਨੀਰਾ (169), ਸਾਵਿਤਰੀ (95), ਸ਼ਾਸਤਰੀ (84), ਸ਼ੇਰਾਵਤੀ (50) ਅਤੇ ਵੈਤਰਾਨਾ (64) ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਈਟ ਬਲਬ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਵਿਜਲੀ’ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ?
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੇ ਦੇਸੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 'ਵਿਜਲੀ' ਨਾਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਬਲਬਾਂ ਕਾਰਨ ਪਿਆ।
ਦਰਅਸਲ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਵਿਜਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ 'ਵਿਜਲੀ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੌਜੂਦਾ ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਅਤੇ ਜੇਦਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਬਾਰੇ ‘ਦਿ ਇਲਸਟ੍ਰੇਟਿਡ ਲੰਡਨ ਨਿਊਜ਼’ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ ਛਪੀ ਸੀ।
'ਹਨੀਕੌਂਬ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀ ਐਵਾਰਡ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛਪੇ ਲੇਖ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ-
'ਮਿਤੀ 24 ਅਗਸਤ, 1885 ਨੂੰ ਗਲਾਸਗੋ-ਰਜਿਸਟਰਡ ਜਹਾਜ਼ 'ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਾਨਾ' ਜੇਦਾਹ ਤੋਂ ਛੇ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ 'ਐਡਰੀਆਨਾ' ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬੇ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।'
'ਇਸ ਮਦਦ ਲਈ ਵਪਾਰ ਮੰਡਲ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਘੜੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਡਰੀਆਨਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ।'
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਸ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਕੌਣ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਸਨ ਮਰਹੂਮ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਸਮ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, TWITTER/GO_MOVIE_MANGO
ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਸਮ: ਹਲਵਾਈ ਅਤੇ ਅਗਾਬੋਟਵਾਲੇ
ਦੋ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਸ ਵਿਜਲੀ ਜਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਸਮ ਇਬਰਾਹਿਮ ਅਗਾਬੋਟਵਾਲੇ, ਜੋ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕਾਸਮ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਹਲਵਾਈ, ਜੋ ਪੋਰਬੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਫਰਡ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਬੁਕਿੰਗ ਏਜੰਟ ਸਨ।
ਗੁਣਵੰਤਰਾਯ ਆਚਾਰੀਆ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਸਮ ਤਾਰੀ ਧਰਤੀ' ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ ਨਖੁਡੋ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਵੀ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਗਰੋਲ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
22 ਟਨ ਕੋਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਕੱਛ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚਕਾਰ 30 ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ 8 ਰੁਪਏ ਸੀ।
ਕੋਮੋਡਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ) ਓਡੱਕਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਸਮ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੱਛ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ (ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਂਬੇ) ਦੇ ਮਾਲਾਬਾਰ ਹਿਲਜ਼ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਸਟਰੀਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਬੋਰੀਵਲੀ ਅਤੇ ਦਹਿਸਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਫੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ।
ਹਾਜ਼ੀ ਕੋਲ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਹਾਜ਼ੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਇੱਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਸੀ।
'ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਨਾ' ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲਾਂ
- 'ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਨਾ' ਨੂੰ ਸਾਲ 1885 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਂਜਮਾਊਥ ਡੌਕਯਾਰਡ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ
- ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਾਨਾ 170 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ, 26 ਫੁੱਟ ਚੌੜਾ ਅਤੇ 10 ਫੁੱਟ ਡੂੰਘਾ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ
- ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭਾਰ 292 ਟਨ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ
- ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਲਾਹਾਂ ਲਈ ਬਾਲਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਇੰਜਨ ਰੂਮ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ
ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਤਤਕਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੇ ਕੱਛ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੱਛ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤੱਟ ਰੇਖਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ 'ਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਘੱਟ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਫਾਇਰਬੋਟਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਨੁਕੂਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੈਨ, ਭਾਟੀਆ ਅਤੇ ਲੋਹਾਣਾ ਸ਼ਾਹ-ਵਪਾਰੀ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਬੰਬਈ ਜਾਂ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ।
ਅਕਤੂਬਰ 1888 ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਕੱਛ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਲਾਭ ਪੰਚਮ ਵਾਲੇ ਦਿਨ 'ਵਿਜਲੀ' ਜਹਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਜਾਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾੜੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਏ ਸਨ ਜਾਂ ਹੋਣੇ ਸਨ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੱਛ-ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਐੱਸਐੱਸਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਬਾਂਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇਣ ਜਾ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
8 ਨਵੰਬਰ, 1888 ਨੂੰ ਲਾਭ ਪੰਚਮ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ‘ਵਿਜਲੀ’ ਨੇ ਕੱਛ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ 'ਵਿਜਲੀ' ਦਾ ਅੰਤ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਸਬੰਧੀ 'ਤੂਫ਼ਾਨ ਮੇਮਵਾ ਭਾਗ ਤਿੰਨ' ਵਿੱਚ ਵੇਰਵੇ ਕੁਝ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਮਾਹੌਲ ਗੜਬੜ ਵਾਲਾ ਸੀ। 5 ਅਤੇ 6 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, 7 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।
8 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਦੇ ਤੱਟ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਤੂਫ਼ਾਨ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਪਰ ਹਵਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਤੂਫਾਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਤਾਂ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਕਾਰਨ ਫਸ ਗਏ।
9 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਇਹ ਤੂਫਾਨ ਨੌਵੇਂ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਰਾਵਲੀ ਵਲ ਵਧ ਗਿਆ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
43 ਮਲਾਹ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 700 ਯਾਤਰੀ ਸਵਾਰ ਸਨ
ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਾਈਐੱਮ ਛੀਤਲਵਾਲਾ ਨੇ ‘ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਾਨਾ’ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਬਾਰੇ ‘ਵਿਜਲੀ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਸਮਾਨੀ’ ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਦੇ 130 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1 ਦਸੰਬਰ-2018 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਅਭਿਆਨ' ਵੱਲੋਂ ਕਵਰ ਸਟੋਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਛੀਤਲਵਾਲਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਦਸੇ ਵੇਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ 43 ਮਲਾਹ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 700 ਯਾਤਰੀ ਸਵਾਰ ਸਨ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਾਂਡਵੀ ਅਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਤੋਂ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਦਸੇ ਵੇਲੇ 1,000 ਤੋਂ 1,300 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯਾਤਰੀ ਸਨ।
ਜਹਾਜ਼ ਪੋਰਬੰਦਰ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਐਂਕਰ (ਖੜ੍ਹਾ) ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਗਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਸੀ।
ਸਿਰਫ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸੌ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਏ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਏਜੰਟ ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਲੇਲੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਛੀਤਲਵਾਲਾ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਇੰਨਾ ਉਗਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਾਵਾਜੀ, ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਮੰਗਰੋਲ ਵਿਖੇ ਏਜੰਟ ਨੌਵੀਂ ਦੀ ਸਵੇਰ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਵਜੇ ਮੰਗਰੋਲ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਡਿਗਦੀ ਦੇਖੀ ਗਈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਗਰੋਲ ਦੀ ਤੱਟ ਰੇਖਾ ਘੱਟ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਕਰੀਬ 4-5 ਵਜੇ ਮੰਗਰੋਲ ਤੋਂ 30-40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਵਾਈਐੱਮ ਛੀਤਲਵਾਲਾ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਕੋਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁੰਤਾਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਹੜੱਪਾਕਾਲੀਨ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬਿਬਿਨਾ ਟਿੰਬਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ, ਸੀਨੀਅਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂਫਾਨ ਦੌਰਾਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਹੇਠਲੇ ਡੇਕ ਵਿੱਚ ਪੈਕ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹੈਚਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਹਵਾਦਾਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਤੂਫਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਡੈੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾਬੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਭਾਲਦਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ
ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 'ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਾਨਾ' ਕੋਲੋਂ 'ਆਈਐੱਸ ਸਾਵਿਤਰੀ' ਲੰਘੀ । ਜਨਾ ਨਖੁਦਾ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਸਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ।
ਕੌਮੋਡੋਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ) ਓਡੱਕਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ 'ਆਈਐੱਸ ਸਾਵਿਤਰੀ' ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮਹਿਮੂਦਭੋਈ ਦਾਊਦ ਸੀ।
ਉਹ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਸਮ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਲ ਵਾਹੁਣ ਦੇ ਹੁਨਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਸੀ।
ਡੇਵਿਡ ਜਹਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੁਰਾਗ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਫਤੀਸ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੁ. 14 ਹਜ਼ਾਰ 50 ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਲੋਇਡਜ਼ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ 'ਲਾਪਤਾ' ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਮਲਬਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਫਿਰ ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜਾਂਚ ਕਮੇਟੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ
ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੈਫਰਡ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਗੇਜ ਅਤੇ ਬੈਰੋਮੀਟਰ ਖ਼ਰਾਬ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਜਾਂਚ 'ਚ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਬਚਾਅ ਦੇ ਨਾਕਾਫੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਨ।
ਵੈਤਰਾਨਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਛੋਟੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਫਰਡ ਕੰਪਨੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੋਈ ਦੰਡਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।
ਚਾਰਲਸ ਐਡਵਰਡ ਡਰਮੰਡ ਬਲੈਕ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਮੈਮੋਇਰਜ਼ ਆਨ ਦਿ ਇੰਡੀਅਨ ਸਰਵੇਜ਼ 1875-1890 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, 'ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਇਨਕੁਆਇਰੀ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।'
'ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵੈਤਰਾਨਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੂਫਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਦਾ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਇਸਨੇ ਫਿਰ ਨੇਟਿਵ ਪੈਸੰਜਰ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਡਿਸਚਾਰਜ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਚਨਾ
ਗੁਣਵਤਨਰਾਏ ਅਚਾਰੀਆ ਨੇ ਮਾਲਮ ਹਾਜ਼ੀ ਕਸਮ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਾਵਲ 'ਹਾਜ਼ੀ ਕਸਮ ਤਾਰੀ ਧਲੀਧੀ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੋਦਾਭਾਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਜਾਮਨਗਰ ਦੇ ਕਵੀ ਦੁਰਭਰਾਯ ਧਰੁਵ ਨੇ 'ਵਿਜਲੀ ਵਿਲਾਪ' ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਵਾਘਾਨੀ ਨੇ ਐੱਸਐੱਸ ਵੈਤਰਾਨਾ ਅਤੇ ਸੂਰਤ ਦੇ ਅਗਨੀਕਾਂਡ 'ਤੇ 'ਵਿਜਲੀ ਵਿਲਾਪ' ਨਾਮੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।
ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਯੂਨਸ ਛੀਤਲਵਾਲਾ ਨੇ 'ਬਿਜਲੀ' ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਵਿਜਲੀ ਹਾਜੀ ਕਾਸਮਾਨੀ' ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਹੈ।
ਨਾਟਕਕਾਰ ਕਮਲੇਸ਼ ਮੋਟਾ ‘ਵਿਜਲੀ’ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਾਟਕ ਰਚਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਦਾਕਾਰ ਅਭਿਨੈ ਬੈਂਕਰ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ‘ਹਾਜੀ ਕਸਮ ਤੇਰੀ ਧਿਲਦੀ' ਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਾਜੀ ਕਾਸਮ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ 'ਵਿਜਲੀ' 'ਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਲੈ ਕੇ ਉੱਘੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼ਿਆਮ ਬੈਨੇਗਲ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੀਡੀਆ 'ਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਪੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਫਿਲਮ 'ਬਾਹੂਬਲੀ' ਦੇ ਭੱਲਾਲਦੇਵ ਨੂੰ 'ਲਾਈਟਨਿੰਗ' 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਫਿਲਮ 'ਚ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਯੋਗੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪਟਕਥਾ ਲਿਖਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਧਵਨੀਲ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਠੋਸ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਇੱਕ ਬੋਤਲ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਣਸੁਲਝੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
