وضعیت نگران‌کننده ماماها در افغانستان؛ «من نباشم، ‌کسی نیست که نوزاد را به دنیا بیاورد»

«چند روز پیش، پنج زن برای زایمان به این درمانگاه آمدند، من به یکی پس از دیگری کمک می‌کردم. یکی از تخت پایین می‌آمد و دیگری باید بالای تخت می‌رفت. تنها کاری که می‌توانستم بکنم این بود که سریعا دست‌هایم را بشویم و به نفر بعدی برسم.»

«آن روز مرتب با خودم فکر می‌کردم که کاش مامای دیگری هم اینجا بود و کمکم می‌کرد.»

در شهرستان چخانسور ولایت نیمروز در جنوب غربی افغانستان، آرزو تنها مامای یک شهرستان است که به‌تنهایی مسئولیت تمام زنان باردار و نوزادان جمعیتی ۱۶ هزار نفری را برعهده دارد.

این شهرستان تنها یک درمانگاه کوچک دارد و مردم اغلب مجبورند در صف‌های طولانی منتظر بمانند تا نوبت‌شان برسد.

آرزو می‌گوید «خیلی زیادند»، و کارکنان نمی‌توانند مراقبت‌های لازم را ارائه دهند. در بخش زایمان تنها یک تخت وجود دارد.

بنابراین اگر دو زن همزمان دچار درد زایمان شوند، یکی باید در راهرو منتظر بماند تا تخت و ماما آزاد شوند. زنان در صف زایمان گاهی به تخت می‌رسند و گاهی هم در راهروها، نوزادشان را به دنیا می‌آورند.

آرزو ۳۲ ساله، شش سال است که تنها ماما در این شهرستان است و محل زندگی او حدود پنج دقیقه با درمانگاه فاصله دارد.

قبلا به تنهایی به محل کارش می‌رفت اما حالا حکومت طالبان می‌گوید که زنان در مکان‌های عمومی باید همراه با محرم مرد خود باشند، بنابراین شوهر آرزو او را تا درمانگاه همراهی می‌کند و به خانه برمی‌گرداند.

ساعات کاری‌ از هشت و نیم صبح تا سه‌ ونیم عصر است، اما آرزو همیشه باید گوش‌به‌زنگ باشد: «کارم بسیار زیاد است، روز و شب کار می‌کنم. اگر زنی شب‌ دچار درد زایمان شود، باید فوراً خودم را به درمانگاه برسانم، در غم یا شادی، مهم نیست کجا باشم.»

اما اگر آرزو خیلی دور از محل باشد یا نتواند سر وقت خود را به درمانگاه برساند، چه خواهد شد؟

او می‌گوید: «اگر نباشم، یک قابله (ماما) دیگر کار می‌کند یا اصلاً کسی برای کمک به زایمان نیست. زنان باردار پس از روبرو شدن با درهای بسته درمانگاه به خانه‌هایشان برمی‌گردند.»

آن مامای دیگر در درمانگاه یک شهرستان دیگر است و اغلب به این درمانگاه نمی‌رسد.

در پی قطع کمک‌های بشردوستانه آمریکا، بهداشت و درمان افغانستان بیشتر آسیب دیده است. به گفته تام فلیچر، رئیس امدادرسانی سازمان ملل، حدود ۴۰۰ مرکز درمانی در عرض چند ماه در جنوب افغانستان تعطیل شدند.

حکومت طالبان هنوز آماری از مراکز بهداشتی و درمانی تعطیل شده منتشر نکرده است. از ۴۲۱ شهرستان افغانستان، حدود یک‌ چهارم آنها بیمارستان دارند.

«تا به درمانگاه رسیدم، نوزاد در شکمم مرد»

فاطمه (نامش را تغییر داده‌ایم)، هشت ماهه باردار بود که فشار خونش به طور ناگهانی بالا رفت و نیاز به درمان فوری پیدا کرد.

اما چون ساکن شهرستان کوهستانی الله‌یار در ولایت غور در مرکز افغانستان است، برای رسیدن به یکی از تنها دو مرکز درمانی کوچک این شهرستان سفری طولانی در پیش داشت.

او می‌گوید: «برای رسیدن به مرکز درمانی،‌ پنج تا شش ساعت با موتورسیکلت طی کردم. تا به درمانگاه رسیدم، نوزادم در شکمم مرد.»

جاده‌های خراب سفر را دشوار کرده و شرایط بد اقتصادی در غور، چالش‌های خاص خودش را دارد اما آنچه وضعیت را برای زنان باردار خطرناک‌تر می‌کند نبود مراکز درمانی در دسترس است.

یکی از ساکنان شهرستان الله‌یار به بی‌بی‌سی گفت «۹۰ درصد» زنان در این شهرستان در خانه زایمان می‌کنند.

آرزو می‌گوید اتفاقات این گونه در شهرستان او هم بارها رخ داده است: «زنان باردار معمولاً باید دو تا سه ساعت با موتور طی کنند تا به بیمارستان برسند. بسیاری‌‌ آن را هم ندارند، در خانه زایمان می‌کنند.»

افغانستان چهل میلیونی به چهل هزار ماما نیاز دارد

سازمان بهداشت جهانی توصیه کرده که هر ۱۰ هزار نفر دست‌کم به ۱۰ ماما نیاز دارند. بنابراین، افغانستان با جمعیت حدود ۴۰ میلیون نفر به ۴۰ هزار ماما نیاز دارد.

یک مقام پیشین وزارت بهداشت که با تازگی کشور را ترک کرده به بی‌بی‌سی گفت که در افغانستان تنها پنج هزار ماما وجود دارد که یک بیستم شمار توصیه شده است.

البته یک منبع وزارت بهداشت حکومت طالبان که نخواست نامش برده شود در گفتگو با بی‌‌بی‌سی مدعی شد حدود ۱۰ هزارماما در سراسر افغانستان مشغول به کارند. بی‌بی‌سی تلاش کرد از مقام‌های حکومت طالبان آمار رسمی را بگیرد، اما اطلاعات روشنی ارائه نشد.

برخی از مقام‌های دولت قبلی هم نابرابری جنسیتی در ن‍ظام بهداشتی را قبول دارند. بشیر نورمل، معاون سابق وزارت بهداشت، می‌گوید پیش از به قدرت رسیدن طالبان، تنها ۳۲ درصد کارکنان بهداشتی و درمانی، زن بوده‌اند.

منبع وزارت بهداشت طالبان هم گفت که در ۲۰ شهرستان دورافتاده، هیچ کارمند زنی در بخش بهداشتی وجود ندارد.

برخی مردم محلی به بی‌بی‌سی گفتند که به دلیل نبودن افراد متخصص، بعضی زنان محلی که هیچ‌گونه آموزش پزشکی ندیده‌اند، ماما نامیده می‌شوند.

آمار مرگ‌ومیر مادران در افغانستان، تکان‌دهنده است.

در سال ۲۰۲۰، سازمان بهداشت جهانی تخمین زد که هر روز ۲۴ زن به دلیل عوارض زایمان در افغانستان جان خود را از دست می‌دهند، در حالیکه سازمان ملل در سال ۲۰۲۴ گزارش داد که به ازای هر ۱۰۰ هزار تولد، ۶۲۰ مادر جانشان را از دست می‌دهند که یکی از بالاترین نرخ‌های مرگ‌ومیر مادران در جهان است.

در این صورت، امیدواری به کاهش این آمار خیلی مشکل است.

پس از به قدرت رسیدن طالبان در سال ۲۰۲۱، زنان نمی‌توانند وارد دانشکده‌های پزشکی شوند و مراکز آموزشی مامایی نیز تعطیل شده‌اند.

آرزو، ماما در نیمروز، در یک سازمان غیردولتی خارجی آموزش دیده بود، این سازمان دیگر در افغانستان فعالیت ندارد.

درصورتی که تغییری در وضعیت بوجود نیاید، شمار ماماها هم هر ساله به تدریج کم می‌شود، این موضوعی نگران‌کننده برای زنان از جمله آرزو است.

آرزو می‌گوید: «نگرانم وقتی از کار بازنشسته شوم چه اتفاق خواهد افتاد و چه کسی به زایمان‌ها کمک خواهد کرد؟ این فاجعه است.»