چرا اوکراین با فروش پهپادهای ضد‌شاهد به کشورهای خلیج فارس مخالفت می‌کند؟

کشورهای خاورمیانه و خلیج فارس، همچنین ایالات متحده، از مقام‌های اوکراین درخواست کرده‌اند سامانه‌های رهگیر برای مقابله با پهپادهای ایرانی «شاهد» به آنها بفروشند. با این حال، با وجود آن‌که صادرات تسلیحات در اوکراین نزدیک به یک ماه است مجاز شده، هنوز کی‌یف اجازه چنین فروش‌هایی را صادر نکرده است. دلیل این مساله چیست؟

یکی از نمایندگان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان پهپادهای رهگیر در اوکراین در گفت‌وگویی غیررسمی با سرویس اوکراینی بی‌بی‌سی گفت: «تقاضا برای این پهپادها واقعا سرسام‌آور است. همه می‌خواهند آن‌ها را بخرند و حاضرند هر مبلغی بپردازند.»

به گفته او، هیئت‌هایی از چندین کشور خاورمیانه و خلیج فارس پیش از این برای گفت‌وگو درباره این موضوع با مقامات اوکراینی به کی‌یف سفر کرده‌ بودند.

علاقه این کشورها به صنعت دفاعی اوکراین حتی پیش از آغاز جنگ میان ایالات متحده و اسرائیل با ایران نیز وجود داشت.

در اوایل فوریه، زمانی که مقامات اوکراین از آغاز «صادرات کنترل‌شده تسلیحات» خبر دادند، فعالیت خریداران بالقوه افزایش یافت.

۱۲ فوریه، رستم عمروف، دبیر شورای امنیت و دفاع ملی اوکراین، اعلام کرد نخستین مجوزها برای فروش فناوری‌های نظامی به خارج صادر شده است. با این حال، هنوز بحثی درباره صدور مجوز برای صادرات مستقیم تسلیحات آماده مطرح نشده است.

بر اساس گزارش رسانه‌های آمریکایی، ایالات متحده نیز پس از آنکه چند پایگاهش در خاورمیانه هدف حمله پهپادهای «شاهد» قرار گرفتند، به طور جدی به این رهگیرها علاقه نشان داده است.

پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا اذعان کرده است که این پهپادها «مشکلی جدی‌تر از آن چیزی هستند که پیش‌بینی می‌شد».

با وجود چنین علاقه‌ای، اوکراین عجله‌ای برای پاسخ دادن به تقاضای کشورهای دیگر ندارد. افزون بر این، برخی فعالان بازار تسلیحات از وجود نوعی ممنوعیت غیررسمی از سوی مقامات سخن می‌گویند.

شامگاه ۵ مارس، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، اعلام کرد که کشورش از سوی ایالات متحده درخواست مشخصی برای حمایت در دفاع در برابر پهپادهای «شاهد» در خاورمیانه دریافت کرده است.

او گفت: «من دستور دادم ابزارهای لازم فراهم شود و حضور متخصصان اوکراینی که می‌توانند امنیت لازم را تضمین کنند، تامین شود. اوکراین به شرکایی کمک می‌کند که امنیت ما را تضمین می‌کنند و از جان شهروندان ما محافظت می‌کنند.»

این سخنان می‌تواند نشان دهد که اوکراین و ایالات متحده ممکن است در سطح سیاسی درباره چارچوب همکاری و نیز آنچه اوکراین در ازای کمک با پهپادهای رهگیر دریافت خواهد کرد، به توافق برسند.

«نامه‌ای محرمانه»

در اوایل ماه مارس، شرکت‌های تسلیحاتی اوکراین نامه‌ای الکترونیکی درباره صادرات سلاح به خاورمیانه دریافت کردند. نسخه‌ای از این سند در اختیار سرویس اوکراینی بی‌بی‌سی قرار گرفته است.

فعالان بازار به بی‌بی‌سی گفتند که نامه‌ای از سوی یک نهاد تخصصی که «نزدیک به مقامات» توصیف شده، دریافت کرده‌اند.

طبق گزارش بخش نظامی–تحقیقاتی اوکراینسکا پراودا این نامه را «یکی از نهادهای امنیتی» ارسال کرده است.»

در این نامه آمده است که از دوم مارس، سرویس دولتی کنترل صادرات اوکراین صدور مجوز برای صادرات سلاح و تجهیزات نظامی به کشورهای خاورمیانه و حوزه خلیج فارس را به حالت تعلیق درآورده است.

در سند همچنین گفته شده است که «نمایندگان این کشورها هم‌اکنون با تولیدکنندگان سلاح اوکراینی در تماس هستند» و تلاش می‌کنند درباره صادرات کالاها و فناوری‌های اوکراینی مذاکره کنند.

به عنوان مبنای این «محدودیت صادرات»، به تصمیم مشترک اتحادیه اروپا در ۸ دسامبر ۲۰۰۸ اشاره شده است. با این حال اوکراین هنوز عضو کامل اتحادیه اروپا نیست و تنها نامزد عضویت به شمار می‌رود.

این تصمیم اتحادیه اروپا به قواعد کلی کنترل صادرات تجهیزات و فناوری‌های نظامی مربوط می‌شود. یکی از این قواعد می‌گوید کشورها باید از صادرات سلاح به کشورهایی که ممکن است این اقدام «باعث تحریک یا طولانی شدن درگیری‌های مسلحانه یا تشدید تنش‌ها در کشور مقصد» شود، خودداری کنند.

بدیهی است که وضعیت کنونی خاورمیانه با چنین معیاری همخوانی دارد.

در این نامه همچنین به تولیدکنندگان هشدار داده شده است که نقض مقررات صادرات کالاهای تحت کنترل دولتی می‌تواند مسئولیت کیفری به همراه داشته باشد.

بی‌بی‌سی در این باره با اولگ تسلیویک، رئیس سرویس دولتی کنترل صادرات اوکراین، گفت‌وگو کرده است. او تائید کرد که از وجود چنین نامه‌ای آگاه است، اما تاکید کرد سازمان تحت مدیریت او هیچ ارتباطی با آن ندارد.

به گفته او، اطلاعات موجود در این سند با واقعیت مطابقت ندارد، زیرا این نهاد هیچ تصمیمی برای ممنوعیت صادرات به خاورمیانه اتخاذ نکرده است.

او گفت: «ما صدور مجوزها را متوقف نکرده‌ایم. چنین تصمیمی اتخاذ نشده است.»

به گفته آقای تسلیویک، سال گذشته اوکراین حدود ده مجوز برای صادرات خدمات نظامی، فناوری‌ها و قطعات به این منطقه صادر کرده بود.

اکنون نهادهای دولتی باید این مجوزها را بازبینی کنند و ممکن است برخی از آن‌ها لغو شوند. این موضوع قرار است به زودی بررسی شود.

«تقاضای بسیار زیاد»

با این حال رئیس سرویس کنترل صادرات اوکراین در مجموع با رویکردی که در نامه مذکور مطرح شده موافق است.

او می‌گوید این سند ماهیتی «مشورتی» دارد و هدف اصلی آن یادآوری مسئولیت قانونی به تولیدکنندگان است.

به گفته او: «تقاضا بسیار زیاد است و ممکن است برخی فعالان بازار وسوسه شوند و قانون را نقض کنند. چنین خطراتی وجود دارد.»

چند تولیدکننده پهپادهای رهگیر نیز به بی‌بی‌سی گفته‌اند نمایندگان کشورهای خاورمیانه و خلیج فارس پیش از این برای مذاکره با آن‌ها دیدار کرده‌اند.

با این حال، به گفته آن‌ها، مقامات اوکراینی نوعی «مانع غیررسمی» برای مذاکرات درباره فروش سلاح بدون «تصمیم سیاسی در سطح بالا» ایجاد کرده‌اند.

رئیس یکی از شرکت‌ها می‌گوید: «از سوی این کشورها علاقه وجود دارد، اما همه می‌دانند چنین معاملاتی نمی‌تواند بدون مشارکت دولت انجام شود.»

یکی از تولیدکنندگان بزرگ سامانه‌های ضد «شاهد» نیز گفته است شرکت او قادر است نیاز خریداران بالقوه خاورمیانه را بدون آسیب رساندن به توان دفاعی ارتش اوکراین تامین کند.

با این حال، همه چیز به تصمیم کی‌یف بستگی دارد.

سرگی ویسوتسکی، معاون رئیس انجمن صنعت دفاعی اوکراین، به بی‌بی‌سی گفته است که علاقه به تسلیحات اوکراینی حتی پیش از آغاز جنگ در ایران نیز «بسیار بالا» بود.

به گفته او، این موضوع در نمایشگاه بین‌المللی تسلیحات که اوایل فوریه در ریاض عربستان سعودی برگزار شد نیز به خوبی مشاهده شد.

او می‌گوید: «لازم است این علاقه حفظ شود و این کشورها تشویق شوند تا زمانی که مسئله سیاسی صادرات حل شود، همچنان برای همکاری آماده بمانند. علاقه به تسلیحات اوکراینی اکنون در سراسر جهان افزایش یافته است، به‌ویژه در این منطقه.»

با وجود اعلام آغاز صادرات تسلیحات، این روند در اوکراین هنوز به طور کامل آغاز نشده است. دولت هنوز تصمیمی درباره صدور مجوز فروش تسلیحات به تولیدکنندگان اتخاذ نکرده است.

به همین دلیل، به گفته آقای ویسوتسکی، صحبت از «محدودیت‌های ویژه برای خاورمیانه» چندان دقیق نیست.

او می‌گوید: «در واقع صادراتی وجود ندارد. نمی‌توان چیزی را محدود کرد که عملا هنوز آغاز نشده است.»

پیشنهاد «معامله پایاپای»

بسیاری از فعالان بازار منتظر تصمیم ولودیمیر زلنسکی هستند.

رئیس‌جمهور اوکراین چندین بار به شرایط احتمالی همکاری با کشورهای عربی اشاره کرده است. به گفته او، اوکراین صرفا به دنبال دریافت پول نیست، بلکه پیشنهاد «معامله پایاپای» را مطرح می‌کند.

اوکراین می‌تواند پهپادهای رهگیر در اختیار این کشورها قرار دهد، اما در مقابل خواهان دریافت موشک‌های پیشرفته سامانه دفاع هوایی «پاتریوت» برای مقابله با موشک‌های بالستیک روسیه است.

آقای زلنسکی در ۵ مارس گفت: «ما دوست داریم بی سر و صدا این موشک‌ها را از این کشورها دریافت کنیم و در مقابل پهپادهای رهگیر در اختیارشان قرار دهیم.»

او همچنین گفت کشورهای خاورمیانه در سه روز درگیری پیرامون ایران حدود ۸۰۰ موشک پاتریوت شلیک کرده‌اند؛ رقمی که به گفته اوکراین در طول سال‌های جنگ در اختیار این کشور نبوده است.

پیش از این نیز آقای زلنسکی پیشنهاد دیگری مطرح کرده بود: اعزام تیم‌های اپراتور پهپاد اوکراینی به خاورمیانه برای مقابله با «شاهد»ها، در حالی که کشورهای منطقه در مقابل بر ولادیمیر پوتین فشار بیاورند تا دست‌کم با یک آتش‌بس سی‌روزه در اوکراین موافقت کند.

طی روزهای گذشته، آقای زلنسکی درباره این موضوع با رهبران بحرین، کویت، اردن، قطر و امارات متحده عربی گفت‌وگو کرده است.

واکنش رسمی دولت‌های این کشورها به این پیشنهادها هنوز اعلام نشده است.

آقای زلنسکی گفت که به وزارت خارجه، وزارت دفاع و شورای امنیت و دفاع ملی دستور داده است گزینه‌هایی برای حمایت از کشورهای منطقه ارائه کنند، به گونه‌ای که توان دفاعی اوکراین تضعیف نشود.

بر اساس اظهارات او، ممکن است به جای صادرات مستقیم سلاح، متخصصان اوکراینی برای کمک به مقابله با پهپادها به خاورمیانه اعزام شوند.

او گفت: «نظامیان ما همه توانایی‌های لازم را دارند. کارشناسان اوکراینی در محل کار خواهند کرد و تیم‌ها در حال هماهنگی هستند. ما آماده‌ایم برای حفاظت از جان غیرنظامیان و کمک به تثبیت وضعیت در منطقه همکاری کنیم.»

سرگئ ویسوتسکی می‌گوید صنعت دفاعی اوکراین به خوبی می‌داند که تجارت تسلیحات یک ابزار مهم ژئوپلیتیکی است و اوکراین باید از آن در راستای منافع خود استفاده کند.

او می‌گوید: «اگر ما در کشوری کاملا صلح‌آمیز با بازاری کاملا آزاد زندگی می‌کردیم، می‌شد گفت چنین محدودیت‌هایی با اصول بازار آزاد سازگار نیست. اما ما در شرایط جنگی زندگی می‌کنیم و باید منافع ملی خود را در این جنگ تامین کنیم.»

او همچنین یادآور شد که برخی کشورهایی که در درگیری‌های خاورمیانه نقش دارند روابط نزدیکی با روسیه و چین دارند و اوکراین باید این واقعیت را در نظر بگیرد.

یادداشت ایلیا آبیشِف، خبرنگار سرویس روسی بی‌بی‌سی

برای مقابله با پهپادهای تهاجمی روسی «ژرانیوم ۲»، که مشابه پهپاد ایرانی «شاهد-۱۳۶» هستند، اوکراین از چند نوع پهپاد رهگیر استفاده می‌کند. اطلاعات درباره برخی از آن‌ها علنی است و برخی دیگر محرمانه باقی مانده‌اند.

همه پهپادهای رهگیر عملکردی مشابه دارند. هدایت آن‌ها در حالت نمای اول‌شخص انجام می‌شود؛ یعنی خلبان تصویر زنده دوربین پهپاد را می‌بیند. پس از دریافت اطلاعات پرواز پهپاد دشمن از رادارها، سامانه‌های شنیداری یا دیدبان‌ها، پهپاد پدافندی به پرواز درمی‌آید، به «شاهد» می‌رسد یا در مسیر آن قرار می‌گیرد، به آن نزدیک می‌شود و با برخورد مستقیم یا انفجار در فاصله نزدیک، آن را منهدم می‌کند.

برای از کار انداختن یک «شاهد»، آسیب دیدن ملخ، بال یا بخش انتهایی آن کافی است.

گاهی رهگیری تنها چند دقیقه پیش از برخورد پهپاد انتحاری با هدف انجام می‌شود. به همین دلیل، واحدهای پهپادی اغلب در نزدیکی شهرهای بزرگ و تاسیسات زیرساختی مستقر می‌شوند.

این نوع رهگیری برای سه دلیل فراگیر شده است. نخست این‌که پهپادهای شاهد و پهپادهای رهگیر در یک بازه ارتفاعی فعالیت می‌کنند، از چند ده متر تا چند کیلومتر. دوم این‌که روسیه هر شب صدها پهپاد شاهد به‌کار می‌گیرد و امکان استفاده از موشک‌های پدافندی برای انهدام همه اهداف وجود ندارد. سوم این‌که هزینه یک پهپاد رهگیر ده‌ها برابر کمتر از یک شاهد است، در حالی که یک موشک پدافندی ده‌ها برابر گران‌تر تمام می‌شود.

در عمل، رهگیری یک پهپاد «شاهد» با پهپاد رهگیر به‌دلایل فنی متعددی کار بسیار دشواری است.

به همین دلیل، حتی در صورت تحویل چنین سامانه‌هایی به کشورهای خاورمیانه، برای بهره‌برداری موثر از آن‌ها به اپراتورهای آموزش‌دیده و مربیان با تجربه نیاز خواهد بود.

اوکراین در حال توسعه یک سامانه دفاع هوایی چند لایه مبتنی بر پهپادهاست و مجموعه‌ای از رهگیرهای مختلف، از پهپادهای ارزان گرفته تا مدل‌های بزرگ‌تر و سریع‌تر را در اختیار دارد.

پهپاد «پی‌یک سان» یکی از رهگیرهای بسیار سریع است که می‌تواند با سرعتی تا حدود ۴۰۰ کیلومتر در ساعت حرکت کند و از پشت به پهپاد «شاهد» نزدیک شود.

در کنار آن، مدل‌های دیگری نیز در اختیار ارتش اوکراین قرار دارد، از جمله رهگیرهای سنگین، پهپادهای دوربرد با شکل هواپیما و پهپادهای ارزان‌قیمت که برای دفاع در آخرین خط استفاده می‌شوند.

این سامانه‌ها مکمل یکدیگرند و با هم یک دفاع هوایی چند لایه ایجاد می‌کنند؛ چیزی که اکنون کشورهای خلیج فارس که هدف حملات پهپادی قرار گرفته‌اند به شدت به آن نیاز دارند.

مقامات روسیه ایلیا ابیشف، خبرنگار سرویس روسی بی‌بی‌سی، را در فهرست «عاملان خارجی» قرار داده‌اند. بی‌بی‌سی با این تصمیم مخالف است و آن را در دادگاه به چالش کشیده است.