چرا استفاده روسیه از پهپادهای «شاهد» مجهز به استارلینک برای اوکراین خطرناک است؟

در هفته‌های گذشته اوکراین موارد متعددی از نفوذ پهپادهای روسیه، از جمله پهپادهای «شاهد» مجهز به ارتباط ماهواره‌ای استارلینک را به عمق خاک خود ثبت کرده است. برخی از این پهپادها برای شناسایی به کار رفته‌اند و بعضی دیگر زیرساخت‌ها و تجهیزات را هدف قرار داده‌اند. چرا چنین تحولی برای اوکراین خطرناک تلقی می‌شود؟

روسیه از پاییز ۲۰۲۲ استفاده گسترده از پهپادهای انتحاری «شاهد» ساخت ایران، با نام روسی «گران-۲» را آغاز کرد و طی سه سال گذشته فناوری این پهپادها به صورت قابل توجهی ارتقا یافته است.

در گذشته این پهپادها بر اساس مسیری از پیش برنامه‌ریزی‌شده به سمت هدف پرواز می‌کردند، اما از پاییز ۲۰۲۵ مواردی از هدایت آنلاین پهپادهای شاهد ثبت شده است. به این معنا که اپراتور پهپاد در خاک روسیه می‌تواند در زمان واقعی پرواز، هدف را شناسایی کند و حتی اهداف متحرک را مورد حمله قرار دهد.

برای این کار از یک شبکه مِش برای تقویت برد رادیویی استفاده می‌شود. به این صورت که یکی از پهپادها، نقش واسطه یا تقویت‌کننده را بازی می‌کند تا اپراتور بتواند از طریق آن، پهپاد دیگر را در فاصله‌ای دورتر هدایت کند و به هدف بزند.

ارتش روسیه در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۵، احتمالا به همین شیوه، توانست یک قطار باری در حال حرکت را در نزدیکی شهر کوروستن در استان ژیتومیر هدف قرار دهد. این حمله در حالی صورت گرفت که هدف حمله حدود ۲۷۰ کیلومتر با مرز روسیه فاصله داشت.

اما استفاده از سیستم مش معایبی هم دارد، از جمله نیاز به پهپاد رله یا تقویت‌کننده.

به همین دلیل، گام بعدی در مسیر ارتقا، نصب مستقیم ترمینال‌های ارتباط ماهواره‌ای استارلینک روی پهپادهای تهاجمی بود.

نخستین پهپادهای مجهز به استارلینک

نخستین بار سرگئی بسکرستنوف، کارشناس فناوری‌های رادیویی نظامی با نام مستعار «فلش»، در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۵ از کشف پهپاد روسی مجهز به استارلینک خبر داد. او در ۲۵ ژانویه ۲۰۲۶ به سمت مشاور میخائیلو فدوروف، وزیر دفاع جدید اوکراین، منصوب شد.

در دسامبر سال گذشته، او تصویری از پهپاد روسی «مولنیا» منتشر کرد که مجهز به ترمینال ارتباط ماهواره‌ای استارلینک بود. این پهپاد از مدل‌های ارزان‌قیمت و رایج در خط مقدم جبهه است که تا ۳۰ کیلومتر برد دارد و می‌تواند محموله انفجاری کوچکی به وزن ۳ تا ۷ کیلوگرم را حمل کند. مولنیا هم به عنوان پهپاد انتحاری و هم به عنوان پهپاد مادر برای حمل چند ریزپهپاد استفاده می‌شود.

سرگئی بسکرستنوف روز ۲۶ دسامبر گفت: «ما هر روز شاهد حملات پهپادهای مولنیا مجهز به استارلینک هستیم و این فقط محدود به خط مقدم نیست؛ اخیرا به تاسیسات انرژی در میکولایف نیز حمله شده است. عمدتا از مدل استارلینک مینی استفاده می‌شود و دشمن برای جلوگیری از ردیابی، پاک کردن شماره سریال ترمینال‌ها را آغاز کرده است.»

در ۱۵ ژانویه نیز او از مورد تازه‌ای از کشف پهپاد روسی مجهز به ارتباط ماهواره‌ای خبر داد.

این بار صحبت از بی‌ام-۳۵ یا همان «ایتالماس» بود. این پهپاد تهاجمی شبیه به نسخه کوچک‌تر پهپاد شاهد است، اما موتور سوخت آن در قسمت جلو قرار دارد. این پهپاد با برد حدود ۵۰۰ کیلومتر می‌تواند ۱۵ تا ۲۷ کیلوگرم مواد منفجره حمل کند و همزمان در نقش پهپاد شناسایی و تهاجمی ظاهر شود.

در اواخر ژانویه گزارش شد که یکی از این پهپادها خود را به شهر دنیپرو رساند و به گفته آقای بسکرستنوف همین پهپاد در ۲۶ ژانویه موفق شد حدود ۴ ساعت بدون هیچ مانعی بر فراز کی‌یف پرواز کند.

رسانه‌ها و کانال‌های تلگرام روسی در ۲۴ ژانویه تصاویری از حمله پهپادها به دو بالگرد اوکراینی را منتشر کردند که در محوطه‌ای باز نزدیک کروپیونیسکی مستقر بودند.

از آنجا که پهپاد تقویت‌کننده‌ای در آن اطراف دیده نمی‌شد، آقای بسکرستنوف به این نتیجه رسید که این نخستین مورد استفاده از پهپادهای شاهد مجهز به ارتباط ماهواره‌ای استارلینک بوده است.

او نوشت: «با هدایت دستی و در ارتفاع بسیار پایین پرواز می‌کردند تا رادارها آن‌ها را نبینند. آیا انتظارش را داشتم؟ بله. هشدار داده بودم؟ بله. کسی گوش داد؟ نه.»

به گفته او، پهپادهای شاهد مجهز به سیستم هدایت آنلاین - چه از طریق سامانه مش و چه با استارلینک - روز ۲۷ ژانویه به یک قطار مسافربری در نزدیک ایستگاه باروینکوفه در استان خارکیف نیز حمله کردند که دست‌کم پنج کشته به جا گذاشت.

خطر این پهپادها برای اوکراین چیست؟

برای مدت‌ها، ارتباط ماهواره‌ای قابل اعتماد و در دسترس استارلینک یکی از مزیت‌های بزرگ نیروهای دفاعی اوکراین بود.

شرکت اسپیس‌ایکس دسترسی شهروندان روسیه به این سامانه را مسدود کرده و این ارتباط بر فراز خاک روسیه فعال نبوده است.

اما به تدریج روشن شد که شهروندان روس راه‌هایی برای دستیابی به ترمینال‌ها پیدا کرده‌اند؛ عمدتا با خرید از کشورهای ثالث و به نام افراد واسطه.

بنابراین فقط مسئله زمان بود تا از این فناوری علیه نیروهای اوکراینی در جبهه و پشت جبهه استفاده شود.

کی‌یف برای چنین سناریویی آماده نبود.

اکنون مقابله با این پهپادها از طریق جنگ الکترونیک تقریبا ناممکن شده و سرنگونی آن‌ها نیز دشوار است، زیرا می‌توانند با پرواز در ارتفاع بسیار پایین از مواضع پدافندی عبور کنند.

آقای بسکرستنوف در یک گفت‌وگوی رادیویی توضیح داد: «این تهدید بزرگی برای ماست. تصور کنید روس‌ها بتوانند به صورت آنلاین پهپادهای شاهد و هر پهپاد تهاجمی دیگری را از خاک روسیه هدایت کنند و به هر نقطه‌ای که بخواهند برسند.»

به گفته او، کارایی حملات پهپادهای مولنیای مجهز به استارلینک علیه زیرساخت‌های اوکراین نسبتا بالا بوده (حدود ۳۸ درصد) زیرا پهپاد با پرواز در ارتفاع پایین از رادارها و مواضع پدافندی عبور می‌کند.

پهپاد شاهد که به مراتب قدرتمندتر است، خطر بسیار بیشتری دارد.

مشاور وزیر دفاع اوکراین گفت: «چرا خطرناک است؟ در نظر بگیرید که با یک پهپاد بزرگ طرف هستیم که اپراتوری از خاک روسیه به صورت آنلاین آن را هدایت می‌کند. همه می‌دانیم که استارلینک به خوبی عمل می‌کند و کانال انتقال داده‌های ویدیویی و کنترل بسیار دقیقی را ارائه می‌دهد. به همین دلیل این یکی از چالش‌هایی است که من به طور خاص در حال حاضر باید با آن مقابله کنم.»

راه حل چیست؟

به گفته آقای بسکرستنوف، چند راه حل برای خنثی کردن خطر پهپادهای شاهد مجهز به استارلینک وجود دارد.

به گفته او نخستین و بدیهی‌ترین راه، مذاکره با دولت آمریکا و مدیریت اسپیس‌ایکس برای قطع ترمینال‌های مشخصی در خاک اوکراین است؛ یعنی آن‌هایی که در فهرست «استارلینک‌های مجاز» قرار ندارند.

او می‌گوید: «باید رومینگ استارلینک‌های بیگانه‌ای که وارد کشور می‌شوند ممنوع شود. فقط استارلینک‌های ما باید کار کنند. برای این کار لازم است فهرستی از تمام استارلینک‌های موجود در نیروهای دفاعی و نزد داوطلبان، تهیه و به نماینده رسمی استارلینک در اوکراین ارائه شود و همه اتصال‌های جدید فقط از آن مسیر انجام شود.»

رادوسواف سیکورسکی، وزیر خارجه لهستان، نیز از ایلان ماسک، صاحب اسپیس‌ایکس، خواست «مانع از استفاده روسیه از استارلینک برای حمله به شهرهای اوکراین شود».

دیپلمات لهستانی پاسخی دریافت کرد که به‌هیچ‌وجه لحن دیپلماتیکی نداشت. ایلان ماسک مستقیما به این درخواست پاسخ نداد، اما با لحنی تند به سیکورسکی توهین کرد.

او نوشت: «این ابله بی‌کفایت حتی درک نمی‌کند که استارلینک ستون فقرات ارتباطات نظامی اوکراین است.»

به باور آقای بسکرستنوف نیروهای پدافند هوایی اوکراین باید پهپادهای شاهد مجهز به استارلینک را به عنوان یک اولویت ویژه و تهدید جدی در نظر بگیرند.

او تاکید می‌کند که باید الگوریتمی برای شناسایی زودهنگام این پرنده‌ها و سازوکاری جهت مقابله پدافندی با آن‌ها، مثلا از طریق پهپادهای پدافندی، طراحی شود. علاوه بر این، به گفته او در نظر گرفتن تدابیری برای تقویت حفاظت از تجهیزات نظامی اوکراین، به ویژه ناوگان هوایی، در پایگاه‌های عمق خاک این کشور ضروری است.

تا زمانی که استفاده گسترده از پهپادهای تهاجمی مجهز به استارلینک به پدیده‌ای فراگیر تبدیل نشده، اوکراین هنوز زمان اندکی برای طراحی اقدامات متقابل دارد.

روز ۲۹ ژانویه، وزیر دفاع اوکراین از آغاز کار برای حل مسئله پهپادهای روسی مجهز به استارلینک خبر داد.

«تنها چند ساعت پس از ظهور پهپادهای روسی مجهز به استارلینک بر فراز شهرهای اوکراین، تیم وزارت دفاع بلافاصله با شرکت اسپیس‌ایکس تماس گرفت و راهکارهایی را برای حل این مشکل پیشنهاد داد. از گویین شاتوِل، رئیس اسپیس‌ایکس و شخص ایلان ماسک بابت واکنش سریع و آغاز تلاش‌ها برای رفع این وضعیت سپاسگزارم.»

وزیر دفاع اوکراین درباره اینکه دقیقا چه راهکاری اجرا خواهد شد، جزئیاتی ارائه نکرد.

سرگئی بسکرستنوف، مشاور او، افزود: «یک راهکار جامع در حال آماده‌سازی است که هم شامل اقدامات سریع و موقت و هم تدابیر سیستماتیک و بلندمدت می‌شود.»

به گفته او تا پایان ژانویه صدها مورد تاییدشده از حملات پهپادی مجهز به استارلینک ثبت شده است که نه اهداف نظامی، بلکه شهرهای پشت جبهه و خط مقدم، از جمله ساختمان‌های مسکونی را هدف قرار داده‌اند.

آقای بسکرستنوف تاکید کرد: «در واقع این یک اقدام تروریستی با سوءاستفاده از فناوری‌های ارتباطی مدرن و غیرنظامی است.»