انستیتو پاستور ایران چیست و چرا مورد حمله قرار گرفت؟

تخریب بخش‌هایی از ساختمان اصلی انستیتو پاستور ایران واکنش‌‌های بین‌المللی گسترده‌ای به‌دنبال داشت. فعالان سیاسی و مدنی از حمله به مهمترین و قدیمی‌ترین موسسه‌ علمی و دارویی ایران ابزار نگرانی کردند و این پرسش نیز مطرح شد که آیا انستیتو پاستور صرفا به دلیل نزدیکی به مراکز حساس سیاسی آسیب دیده یا به دلایل دیگری مستقیما هدف حملات قرار گرفت.

اسرائیل در اولین روز جنگ، شنبه ۹ اسفند به محل زندگی و دفتر علی خامنه‌ای با سی موشک حمله کرد.

ارتش اسرائیل در روز حمله دوم به تاریخ ۱۵ اسفند، ویدیویی را با عنوان پناهگاه زیرزمینی علی خامنه‌ای منتشر کرد. گفته شد که این پناهگاه چند طبقه و هشت خروجی داشته است. به ادعای ارتش اسرائیل یکی از خروجی‌های تونل منتهی به «مرکز درمانی شوریده» می‌شده است. این مرکز درمانی نیز در نزدیکی انستیتو پاستور قرار دارد.

یک روز پس از سومین حملات سنگین به این منطقه در سوم فروردین‌ماه، خبرگزاری تسنیم خبر داد که در پی حملات اسرائیل و آمریکا به منطقه پاستور، بخش‌هایی از ساختمان‌های انستیتو پاستور ایران نیز تخریب شده و به وسایل و تجهیزات موجود در بخش‌ها و آزمایشگاه‌ها آسیب وارد شده و شرایط فعالیت این مجموعه را با مشکلاتی مواجه کرده است.

احسان مصطفوی، رئیس انستیتو پاستور روز ۱۳ فررودین ماه تایید کرد که در پی حملات به مناطق اطراف پاستور، این مرکز سه بار دچار آسیب جدی شده است.

بی‌بی‌سی از ارتش آمریکا و ارتش اسرائیل درباره این حملات سوال کرده اما هنوز پاسخ رسمی دریافت نکرده است ولی یک مقام دفاعی آمریکا به‌صورت غیررسمی به بی‌بی‌سی گفته که این حملات کار ایالات متحده نبوده است.

انستیتو پاستور پاریس در یک بیانیه مطبوعاتی در ۱۳ فرورردین‌ماه (دوم آوریل) ضمن ابراز همدردی با کسانی که تحت تاثیر این حملات قرار گرفته‌اند تاکید کرد که سلامت محققان و دانشجویان و کارمندان غیرنظامی انستیتو پاستور ایران باید «تضمین» شود.

در این بیانیه اشاره شده بود که هیچ همکاری علمی بین انستیتو پاستور پاریس و انستیتو پاستور ایران در جریان نیست و از سال ۱۹۴۶ انستیتو پاستور ایران مستقل شده است.

مدیرکل سازمان جهانی بهداشت نیز با بیان این که «صلح بهترین دارو است» در شبکه ایکس با هشدار به حملات نظامی به مراکز درمانی نوشت: «انستیتو پاستور در ایران آسیب قابل توجهی دیده و قادر به ادامه ارائه خدمات درمانی نبوده است.»

در بین مقام‌های ایرانی، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، خواهان واکنش نها‌‌دهای پزشکی و بهداشتی جهان به حملات و آسیب به مراکز درمانی و شرکت‌های دارویی و انستیتو پاستور شد.

سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز گفت که حمله آمریکا و اسرائیل به این مرکز، که قدیمی‌ترین و معتبرترین مرکز پژوهش و بهداشت عمومی ایران و منطقه است، «صرفا جنایت جنگی نیست. بلکه حمله‌ای به ارزش‌های بنیادین انسانی و تمدن بشری به شمار می‌رود.»

انستیتو پاستور ایران روز جمعه ۱۴ فررودین‌ماه در بیانیه‌ای اعلام کرد که با وجود آسیب‌هایی که به ساختمان انستیتو پاستور ایران شده، خدمات بهداشتی و درمانی ادامه خواهد داشت و هیچ‌گونه تهدید میکروبی و شیمیایی متوجه شهروندان نیست.

انستیتو پاستور ایران علاوه بر خیابان پاستور در دو منطقه شمیرانات و خیابان قائم مقام و در شهرهای آمل و همدان دارای شعبه است.

انستیو پاستور کجاست؟

«پاستور» سیاسی‌ترین خیابان ایران است؛ خیابانی که به افتخار لویی پاستور، دانشمند معروف فرانسوی، و به خاطر قرار گرفتن انستیتو پاستور در آن، به نام پاستور نام‌گذاری شد.

نام این خیابان حتی با انقلاب ۱۳۵۷ هم تغییر نکرد اما پس از گذشت صد سال شورای شهر تهران بخش شرقی خیابان پاستو را به اسم ابراهیم رئیسی، هشتمین رئیس‌جمهور ایران تغییر داد.

خیابان پاستور در منطقه ۱۱ تهران، محله حسن‌آباد قرار دارد؛ جایی که قلب سیاست در آن می‌تپد و در امنیتی‌ترین نقطه پایتخت قرار دارد. در محدوده و اطراف این خیابان دفتر رهبر جمهوری اسلامی ایران، نهاد ریاست جمهوری، شورای عالی امنیت ملی، شورای نگهبان و چندین نهاد مهم کشوری و لشکری قرار دارد.

زمانی که سنگ بنای مرکز مهم تحقیقاتی و علمی انستیتو پاستور را در این خیابان گذاشته شد، خبری از این رفت و آمدهای سیاسی نبود. آنجا باغی وسیع و سرسبز بود که عبدالحسین فرمانفرما، نخست وزیر و شاهزاده قدرتمند دوره قاجار وقف این موسسه کرد و بالای آن نوشته شد: «انستیتو پاستور ایران، موقوفه‌ فرمانفرما، تاسیس ۱۲۹۹».

در وقف‌نامه‌ عبدالحسین میرزا فرمانفرما نوشته شده است: «برای اینکه مردم این سرزمین، برای درمان، محتاج خارج نباشند و جان‌شان به خطر نیفتد» و گفته شده این موسسه با هدف مقابله با بیماری‌های آبله و طاعون و وبا و دیفتری و گزیده سگ‌ها و سفلیس و سوزاک و امثال آن‌ها تاسیس می‌شود.

سازمان میراث فرهنگی این موقوفه را در اسفند ۱۳۸۷ در فهرست آثار ملی کشور ثبت کرد.

وقتی رضا شاه به قدرت رسید، آرام آرام ساختمان‌های مهم حکومتی از جمله نخست‌وزیری به این منطقه منتقل شد و پس از انقلاب، به‌خصوص با استقرار دفتر علی خامنه‌ای و حسینه جنب آن، در این منطقه، اهمیت سیاسی این منطقه بیش از گذشته شد.

خیابان پاستور از شمال به خیابان آذربایجان، از سمت غرب به خیابان کارگر جنوبی، از شرق به خیابان ولیعصر و از جنوب به خیابان امام خمینی محدود می‌شود.

محله پاستور تحت تدابیر شدید امنیتی-حفاظتی قرار دارد و زندگی برای مردم عادی محله با محدودیت‌‌هایی همراه است.

داستان تاسیس انستیتو پاستور در ایران

براساس بعضی از روایت‌ها داستان تاسیس انستیتو پاستور با سفر احمد شاه قاجار به فرانسه و بازدید او از انستیتو پاستور پاریس شروع می‌شود.

ایران پس از جنگ جهانی اول از یک سو با قحطی بزرگ سال‌های ۱۲۹۶ تا ۱۲۹۸، دست و پنجه نرم می‌کرد و از طرف دیگر بیماری‌های واگیردار سایه‌ای سنگین، روی شهرها انداخته بود و همه‌گیری آنفلوانزا، تیر خلاص به حال و روز مردم آن زمان زده بود.

تهران، شهری بود با آب آلوده و بدون سیستم بهداشت. در چنین شرایطی و پس از جنگ جهانی اول یک هیئتی ایرانی در سال ۱۲۹۸ شمسی با هدف شرکت در کنفرانس صلح راهی پاریس می‌شود و مهمترین ره‌آورد آن همکاری علمی میان ایران و انستیتو پاستور پاریس می‌شود و قرار می‌شود که شعبه‌ای از این مجموعه در ایران نیز دایر شود. از این رو توافق‌نامه‌ای امضا شد و انستیتو پاستور ایران به‌عنوان دهمین شعبه این شبکه جهانی تأسیس شد.

هدف اصلی این مرکز، مبارزه علمی با بیماری‌های واگیردار بود. در سال‌های اول، بخش‌هایی مانند واکسن‌سازی، هاری، سل، ویروس‌شناسی و همه‌گیرشناسی به‌تدریج شکل گرفتند.

یکی از مهم‌ترین کارهای این مؤسسه در آغاز، تولید واکسن، به‌ویژه واکسن آبله و گسترش واکسیناسیون در کشور بود که نقش مهمی در بهبود وضعیت بهداشت عمومی داشت.

در ۵۰ سال اول تاسیس انستیتو پاستور، دست کم ۵ بار بیماری وبا در ایران فراگیر شد و این مجموعه در تولید مایه ضد وبا، نقش کلیدی و حیاتی داشت. به تناوب جامعه آن روز ایران با مشکلات بهداشتی و بیماری‌های عفونی و واگیردار روبرو بوده که انستیتو پاستور در خط مقدم مبارزه با این بیماری‌ها قرار داشت.

خدمات انستیتو پاستور، خیلی زود از یک ساختمان صرف تحقیقاتی به یک پناهگاه امن برای حفظ جان مردم تبدیل شد. در سال‌هایی که طاعون در غرب کشور شایع شده بود، تیم‌های تحقیقاتی این مجموعه به دل روستاها رفتند و پایگاه تحقیقاتی اکنلو در همدان، در دل یک روستای ایرانی، به یکی از مراکز مهم جهانی مطالعه طاعون تبدیل شد.

خدمات این مؤسسه در زمینه بهداشت و نجات بخشی جان مردم باعث شد پاستور به یکی از نام آشناترین موسسات و معتبرترین نام‌ها در ایران تبدیل شود.

انستیتو پاستور فرانسه تا سال‌ها نقش حمایتی پررنگ خود را نسبت به موسسه هم‌نامش در ایران حفظ کرد. از سال‌های ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۴ بر اثر جنگ جهانی دوم رابطه انستیتو پاستور ایران با انستیتو پاستورپاریس قطع شد و به نوعی زمینه‌ساز استقلال این مجموعه از فرانسه شد.

ادعای «کاربرد دوگانه»

بیش از دو دهه است که نام انستیتو پاستور ایران گاهی در برخی گزارش‌ها و تحلیل‌های بین‌المللی، فراتر از نقش علمی و بهداشتی آن مطرح شده است؛ موضوعی که بیشتر به نگرانی‌های کلی درباره «کاربرد دوگانه» در علوم زیستی برمی‌گردد و امکان استفاده هم‌زمان از پژوهش‌های پزشکی برای اهداف و کاربردهای نظامی مطرح شده است.

در سال ۲۰۰۷، دولت ژاپن در چارچوب فهرست‌های کنترلی برای صادرات، نام انستیتو پاستور ایران را در بین «نهادهای نگران‌کننده» قرار داد که به «احتمال ارتباط با فعالیت‌های شیمیایی یا بیولوژیکی حساس» نیازمند نظارت بیشتر است.

براساس تصمیم دولت ژاپن این موسسه در فهرستی برای احتمال تحقیق و تولید فناوری دوگانه مرتبط با سلاح‌های کشتار جمعی قرار گرفت. هدف ژاپن این بود که مانع از انتقال موادی شود که ممکن است برای تولید سلاح‌های بیولوژیکی یا شیمیایی استفاده شوند.

مفهوم «کاربرد دوگانه» در علوم زیستی، محدود به ایران نیست و بسیاری از مراکز تحقیقاتی پیشرفته در جهان به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند ویروس‌شناسی، واکسن‌سازی و بیوتکنولوژی به‌طور بالقوه در این چارچوب قرار می‌گیرند.

در سال ۲۰۰۸ نیز گزارش‌هایی در بریتانیا منتشر شد که برخی مؤسسات علمی ایران از جمله انستیتو پاستور را در چارچوب کلی نگرانی‌های مربوط به «ریسک بالقوه در حوزه سلاح‌های کشتار جمعی» مورد اشاره قرار می‌داد.

در تیرماه سال ۱۳۹۰ (۳۰ ژوئن ۲۰۱۱) دادگاهی در فيلادلفيا درآمريکا، محمدرضا وقاری، شهروند ايرانی – آمريکايی را به دلیل ارسال قطعات و لوازم يدکی ممنوعه و نقض تحریم‌های ایران به ۳۳ ماه زندان و اخراج از خاک آمریکا محکوم کرد.

در رای صادره از سوی قاضی دادگاه فدرال در فيلادلفيا نوشته شده است که آقای وقاری اتهامات را پذیرفته و به همراه میرحسین قائمی در سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۵ لوازم آزمايشگاهی، لپ‌تاپ و ديگر محصولات را به دوبی می‌فرستادند تا از آنجا به ايران ارسال شود.

در بخشی از حکم صادره اسمی از انستیتو پاستور نیز برده شد و در آن آمده بود: «در میان دریافت‌کنندگان برخی از این کالاها، انستیتو پاستور ایران نیز قرار داشت که توسط چندین دولت خارجی به عنوان یک نهاد نگران‌کننده برای توسعه سلاح‌های بیولوژیکی و شیمیایی فهرست شده است».

اندیشکده بریتانیایی «موسسه خدمات متحد سلطنتی» (روسی) سوم فروردین‌ماه امسال ( ۲۳ مارس ۲۰۲۶) نوشت که نهادهای اطلاعاتی غربی معتقدند که ایران از دههٔ ۱۹۹۰ بخشی از تحقیقات زیستی بالقوه نظامی را در موسسات غیرنظامی مانند انستیتو پاستور و موسسه رازی ادغام کرده است.

در این گزارش گفته شده ارزیابی‌ این نهادهای اطلاعاتی این است که این ادغام «با هدف مخفی‌سازی فعالیت‌های دوگانه‌کاربرد» صورت گرفته است.

در مقاله «موسسه خدمات سلطنتی متحد» همچنین گفت شد که «در اوایل دهه ۱۹۹۰، ایران تحقیقات سلاح‌های بیولوژیکی خود را از سایت‌های نظامی اختصاصی به موسسات غیرنظامی از جمله موسسات رازی و پاستور منتقل کرده بود. این رژیم دانشمندان سابق برنامه اتحاد جماهیر شوروی را برای بهبود زرادخانه خود استخدام کرد».

این گزارش همچنین اشاره می‌کند که اطلاعات آمریکا و برخی شرکای غربی، پاستور را جزو محل‌هایی می‌دانند که ممکن است در گذشته برای توسعه سلاح‌های بیولوژیکی در سطح تحقیقاتی استفاده شده باشد، اگرچه در عمل هیچ یک از این ادعاها به شکل مستقل اثبات نشده است.

با این حال و جدا از گمانه‌زنی‌ها درباره فعالیت «دوگانه» انستیتو پاستور، تاکید بسیاری از منابع علمی بر این است که انستیتو پاستور ایران در طول بیش از یک قرن فعالیت خود، نقش اصلی‌اش را در حوزه بهداشت عمومی، تولید واکسن، و پژوهش‌های پزشکی ایفا کرده و جایگاه آن در حافظه بهداشتی کشور، پیش از هر چیز، با خدمات درمانی و علمی‌اش شناخته می‌شود.